Język pradarkajski

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
język pradarkajski
ddākasasa gaca
Utworzenie: Emil (w 2020)
Cel utworzenia: Na potrzeby projektu/konwerldu
Klasyfikacja: przodek j. darkajskich
  • Pradarkajski (†)
Kody
Conlanger–1 pdr.
Lista conlangów

        


Język pradarkajski (pdr. ddākasasa gaca [d̪äːˌkäsäˈsä gäˈgʷä]) – prajęzyk w świecie Gammaji, będący przodkiem j. darkajskich.

Język ten był szyku SOV i był aglutynacyjny. W odróżnieniu od sąsiedniego języka pragammajskiego posiadał rozbudowane zasady akcentu (który jednak był regularny), miał rodzaje gramatyczne (utrum i r. nijaki) i bogate stopniowanie przymiotników oraz przysłówków. Brakowało natomiast harmonji samogłosek.

Język ten (i jego potomkowie) mocno wpłynęły na niektóre języki gammajskie, chociażby na języki zongepajckie, języki chamskie i języki naumowskie.

Fonetyka

Samogłoski

Język ten miał dosyć nietypowy system samogłosek. Rozróżniał tylko trzy barwy, ale i też trzy długości. Dawało to dziewięć fonemicznych samogłosek. Ponadto występowało sześć dyftongów, wszystkie zstępujące. Samogłoski ultrakrótkie były bardziej centralne niż krótkie i długie.

Przednie Tylne
Przymknięte ɪ̆ i (ь i ī) ʊ̆ u (ъ u ū)
Otwarte ɐ̆ ä äː (ə a ā)

Dyftongi: ai, au, ir, iu, ui, ur. Litera r oznacza w nich niezgłoskotwórcze a (MAF: [ɐ̯]).

Spółgłoski

System spółgłoskowy też miał swoją charakterystyczną cechę: odróżniał [] od [].

System spógłosek przed przesuwką międzyjerową:

Wargowe Zębowe Laminalne Podniebienne Welarne Labjowelarne
Nosowe m (m) n (n)
Zwarte bezdźwięczne p (p) (tt) (t) k (k) (q)
dźwięczne b (b) (dd) (d) g (g) (c)
Szczelinowe f (f) s (s) h (h) (ƕ)
Drżące r (r)
Boczne, Półsamogłoski ɫ̪ (ł) l (l) j (j) w (w)

Spółgłoski zapisane jako [h], [hʷ] pierwotnie mogły brzmieć [x], [xʷ].

Istniała ponadto niefonemiczna geminata ss występująca głównie w słowach złożonych.

Akcent

Istniały dwa rodzaje akcentu: główny i rdzeniowy (poboczny). Poboczny jest używany, gdy akcent główny pada na sufiks aglutynacyjny.

W obu przypadkach akcent pada na ostatnią sylabę, której rdzeniem nie była ultrakrótka samogłoska (w pobocznym ostatnia taka sylaba rdzenia). Jeśli jednak całe słowo było zbudowane z ultrakrótkich samogłosek, akcentuje się pierwszą sylabę. Dlatego akcent pradarkajski jest ruchomy, ale i regularny.

Budowa sylaby

W języku pradarkajskim istniała bardzo prosta struktura sylaby (C)V(s), gdzie C to dowolna spółgłoska, zaś V samogłoska/dyftong. Tylko s było dozwolone w wygłosie.

Sylaby V oraz Vs pojawiają się tylko w nagłosie, ponieważ samogłoski nie mogą występować obok siebie.

Gramatyka

Rodzajnik

Rodzajnik jest ważną częścią mowy w pradarkajskim. Istnieją rodzajniki określone, nieokreślone i przeczące. Tylko dzięki niemu można określić rodzaj w mianowniku (przypadki zależne mają różną formę).

  • Określony utrum: a np. a sir "ta dusza"
  • Określony r. nijaki: ikъ np. ikъ karā "ta zdrada"
  • Określona l. mnoga: ъddъ np. ъddъ łъfətta "te dni"
  • Nieokreślony utrum: ara np. ara watta "(jakaś) góra"
  • Nieokreślony r. nijaki: ila np. ila ddibilā "(jakaś) równina"
  • Nieokreślona l. mnoga: ъłъ np. ъłъ tarəkatta "(jakieś) brzegi"

Przeczenie

Można stoworzyć przeczenie, dodając do rodzajnika nieokreślonego spółgłoskę q- dla utrum i t- dla r. nijakiego i l. mnogiej. Przeczenia takiego nie używa się w przypadku kiedy przeczy się z czasownikem mieć (on nigdy nie może być zaprzeczony – istnieją inne konstrukcje by wyrazić brak czegoś)

  • Utrum: qara np. qara janъ "żaden przywódca"
  • R. nijaki: tila np. tila sagā "żaden czas"
  • L. mnoga: tъłъ np. tъłъ lъwъwъtta "żadnych szamanów"

Rzeczownik

Rzeczownik w pradarkajskim nosi ze sobą rodzaj ‒ utrum lub r. nijaki. Utrum jest zazwyczaj używane do dorosłych ludzi, świętych miejsc oraz postaci, niektórych narzędzi, a także mórz, jezior i rzek, dodatkowo słowa syn, córka, wnuk. R. nijaki określa resztę rzeczy ‒ dzieci, zwierzęta, przyroda, pozostałe narzędzia itd.. Jednak często te reguły nie zdają egzaminu, więc rodzaju trzeba się uczyć razem z słowem.

Rodzaj ma ważny wpływ na użyte przedimki i rodzaj deklinacji.

Są tylko dwie liczby ‒ pojedyncza i mnoga.

Deklinacja

Istnieje sześć przypadków: mianownik, dopełniacz, biernik, ablatyw, allatyw oraz narzędnik.

Rodzaj utrum
Przypadek Sufiks bau (syn) watta (góra)
1. Mianownik –ø bau watta
2. Dopełniacz -lā baulā wattalā
3. Biernik -pъ baupъ wattapъ
4. Ablatyw -kā baukā wattakā
5. Allatyw -kъ baukъ wattakъ
6. Narzędnik -(ъ)s [1] baus wattas
Rodzaj nijaki
Przypadek Sufiks sagā (czas) papai (las)
1. Mianownik –ø sagā papai
2. Dopełniacz -lə sagālə papailə
3. Biernik -(h)ur [2] sagāhur papaihur
4. Ablatyw -sā sagāsā papaisā
5. Allatyw -kā sagākā papaikā
6. Narzędnik -(ъ)s [3] sagās papais

Tworzenie liczby mnogiej

Liczbę mnogą tworzy się dodając sufiks -tta po sufiksie przypadku.

Przymiotnik

Nie odmienia się przez przypadki, liczbę, rodzaj, ale podlega stopniowaniu. Zawsze stoi przed rzeczownikem, który jest określany.

W pradarkajskim istniały dwie formy przymiotnika: krótkie i długie.

Forma długa

Używana była głównie do opisu rzeczy wyjątkowych w swoim rodzaju, pojedynczych osób, wydarzeń historycznych, rutyny.

Przykład stopniowania
Stopień Sufiks bara (wiara) tłumaczenie
Najwyższy -sarara barasarara najwierniejszy
Wyższy -rara bararara wierniejszy
Zwykły -sasa barasasa wierny
Niższy -kaka barakaka mniej wierny
Najniższy -sakaka barasakaka najmniej wierny
Zerowy (brak cechy) -kiu barakiu bez wiary/niewierny

Forma krótka

Używana była do innych określeń.

Przykład stopniowania
Stopień Sufiks huja (mięso) tłumaczenie
Najwyższy -sara hujasara najbardziej mięsny
Wyższy -ra hujara bardziej mięsny
Zwykły -sa hujasa mięsny
Niższy -ka hujaka mniej mięsny
Najniższy -saka hujasaka najmniej mięsny
Zerowy (brak cechy) -ƕa hujaƕa bezmięsny

Przysłówek

Określa sposób wykonania czynności. Zawsze znajduje się przed czasownikem. Jeżeli jest użyty czasownik posiłkowy, stoi pomiędzy czasownikem posiłkowym a właściwym.

W odróżnieniu od przymiotnika, nie miał podziału na formę długą i krótką.

Przykład stopniowania
Stopień Sufiks hъkъ (szybkość) tłumaczenie
Najwyższy -sarabъ hъkъsarabъ najszybciej
Wyższy -rabъ hъkъrabъ szybciej
Zwykły -rarъ hъkъrarъ szybko
Niższy -bahъ hъkъbahъ mniej szybko
Najniższy -sabahъ hъkъsabahъ najmniej szybko
Zerowy (brak cechy) -gь hъkъgь bez szybkości/nieszybko

Czasownik

Czasownik jest bogatą częścią mowy pradarkajskiej. Odmienia się przez cztery czasy i rodzaje. Ponadto, dużą część operacji wykonuje się na czasownikach posiłkowych: być, woleć, słuchać. Część z ich zastosowań dostała się do j. zongepajckiego.

Istnieją także dwie formy rozkazujące, forma życząca i trzy aspekty.

Bezokolicznik

Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Jego końcówka to -həjь (h jest pomijane, gdy rdzeń kończy się na s). Odpowiada na ogół polskiemu bezokolicznikowi, formom -no, -to, a także łączy się z czasownikami w funkcji posiłkowej.

Przykładowe bezokoliczniki:

  • fadahəjь – pić
  • barābarahəjь – kochać
  • gacahəjь – mówić
  • sūmakъhəjь – widzieć

Odmiana czasownika

Przez rodzaje

Są to pierwsze sufiksy czasownika doklejane do rdzenia. Czasownik dopasowuje do podmiotu:

  • Utrum: -hī
  • R. nijaki: -
  • L. mnoga: -canъ
Przez czasy

W języku pradarkajskim istniały cztery czasy. Odbiegały one nieco od czasów indoeuropejskich, nie występował bowiem żaden czas przyszły – czynności przyszłe wyrażało czasem teraźniejszym lub, po innej czynności w teraźniejszości lub przyszłości, czasem zaprzyszłym. Jednakże zarówno północnodarkajskie, jak i południowodarkajskie utworzyły nowy czas przyszły: na północy rozwinął się z czasu zaprzyszłego (dając system teraźniejszy-przyszły-przeszły-zaprzeszły), na południu zaś został, tak jak wiele innych nowych czasów, utworzony jako czas złożony.

  • Teraźniejszo-przyszły: -jā
  • Przeszły: -wū
  • Zaprzeszły: odmienione być z końcówką -wū + bezokolicznik
  • Zaprzyszły: odmienione być z końcówką -jā + bezokolicznik

W przypadku czasu zaprzeszłego i zaprzeszłego czasownika być tworzy się je zamieniając w temacie samogłoskę a na i.

Wszystkie te sufiksy występują po sufiksie osoby.

Przez aspekt

Są trzy aspekty - niedokonany wieczny, niedokonany chwilowy i dokonany. Niedokonany wieczny służy do wyrażenia czynności, które zawsze trwają, nie przestaną trwać lub przestaną po bardzo długim okresie czasu. Inny aspekt, niedokonany chwilowy służy do wyrażenia czynności, która trwa i wkrótce zostanie zakończona. Natomiast dokonany służy do wyrażenia ukończonej czynności.

  • Niedokonany wieczny: ła(h)-[4]
  • Niedokonany chwilowy: brak
  • Dokonany: ttu(h)-[5]

Formy rozkazujące

  • Forma rozkazująca "lekka": odmienione być z przyrostkiem -lur (+ bezokolicznik)
  • Forma rozkazująca "ciężka": odmienione woleć z przyrostkiem -lur (+ bezokolicznik)

Użycie obu form jest zależne od własnego widzimisię i emocji, dlatego nie ma określonych zasad ich stosowania. Jednak dla bóstw, szamaniw oraz gór zawsze z powodu szacunku używa się formy lekkej.

Forma życząca

Używamy jej jak komuś życzymy powodzenia czynności. Używana jest także jako próśba. Budowa: odmienione woleć + bezokolicznik

Tryb przypuszczający

Używamy go, gdy nie mamy pewności, czy to się stało, a także jako oskarżenie bez dowodów. Budowa: Odmienione słuchać + bezokolicznik.

Tworzenie strony zwrotnej

Stronę zwrotną tworzy się dodając jako ostatni sufiks cząstkę -ja.

Gerundium

Gerundium, czyli rzeczownik odczasownikowy tworzymy zamieniając końcówkę bezokolicznika -əjь na -ъjь. Jest on rodzaju nijakiego, odmienia się przez przypadki i otrzymuje rodzajnik.

Tworzenie pytań

Pytania tworzymy zmieniając szyk z SOV na VSO (czasownik idzie na początek zdania). Jeżeli użyty jest czasownik posiłkowy, tylko ten przechodzi na początek, zaś bezokolicznik oznaczający właściwą czynność zostaje na końcu. Przysłówki się przesuwają razem z czasownikem właściwym.

Nie zachodzą poza tym żadne zmiany poza tym, że w transkrypcji zamiast kropki stawiamy znak zapytania.

Zaimki osobowe

  • - ja
  • - ty
  • - on/ona (utrum)
  • ъrь - ono
  • ddur - my
  • ddā - wy
  • ddir - oni

Te zaimki podlegają regularnej odmianie przez przypadki.

Zaprzeczanie czasownika mieć

Bardzo charakterystyczną cechy pradarkajszczyzny jest niemożność zaprzeczenia czasownika mieć przedimkem przeczącym lub słowem nie. Aby przekazać informacje o braku posiadania danej rzeczy, cechy wykorzystuje się specjalne konstrukcje:

  • używa się czasownika być i przysłówka/przymiotnika w stopniu zerowym (np. była bezwełniana zamiast nie miała wełny)
  • mówi się o obecności innej cechy, która jest przeciwieństem (np. miał wolnego konia zamiast nie miał szybkiego konia)

Wpływy gammajsko-darkajskie

Wpływy darkajskie w językach gammajskich

Języki zongepajckie

Najbardziej są widoczne wpływy w językach zongepajckich. Objęły one tam wszystkie płaszczyzny języka.

Starozongepajcki przestawił się z pragammajskiego szyku zdania SVO na darkajski SOV. Jest to obecne w wszystkich potomkach, ale niektóre córki stworzyły pewne konstrukcje w których są inne szyki niż SOV. Ta przesuwka dała zongepajckiemu charakterystyczne, "poetyckie" brzmienie.

W pradarkajskim obecne były czasowniki posiłkowe, które były obce pragammajskiemu. Zongepajcki w czasie mocnych wpływów darkajskich zapożyczył ich część funkcji i utworzył nowe: być w trybie życzącym (darkajskie woleć + bezoklicznik) i przy tworzeniu czasu zaprzeszłego oraz woleć jako częściowy odpowiednik nieistniejącego czasownika chcieć w określonych konstrukcjach. Woleć występuje też jako czasownik modalny. Za wpływ darkajskich uważa się też pełne zachowanie pragammajskich przypadków miejsca (biernik, ablatyw, allatyw, innesyw, miejscownik [6]) i zlanie się narzędnika z miejscownikem.

Późnopradarkajska przesuwka międzyjerowa mogła wywołać pierwszą przesuwkę spółgłosek w języku zongepajckim, jednakże w teorii afrykatowej zongepajcki odziedziczył afrykaty z pragammajskiego i ich obecność nie jest żadnym wpływem darkajskim (co najwyżej wpływem było ich zachowanie).

Istnieją też bardzo liczne zapożyczenia. Jednymi z nich są np. osluch "l*d, tutejszy" z pdr. *aurukъ, ziroz "bruk" z pdr. *dirъs czy późniejsze ðěkė "ofiara" z pdr. *ddāki (to słowo zostało odziedziczone już po pierwszej przesuwce).

Języki chamskie

Języki naumowskie

Wpływy gammajskie w językach darkajskich

Języki północnodarkajskie

Języki południowodarkajskie

Przypisy

  1. samogłoska ultrakrótka występuje przy słowach kończących się na s
  2. h jest pomijane przy słowach kończących się na s
  3. samogłoska ultrakrótka występuje przy słowach kończących się na s
  4. protetyczne h pojawia się przy słowach zaczynających się na samogłoskę
  5. protetyczne h pojawia się przy słowach zaczynających się na samogłoskę
  6. dwa ostatnie nieobecne w pradarkajskim, jednak były stabilne ich konstrukcje