Język starohoczebozki

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
język starohoczebozki
hotëṡbozo kuico
Typologia: fleksyjny, S1
Utworzenie: Emil (w 2022)
Cel utworzenia: obecnie prajęzyk Hadżalu
Sposoby zapisu: Zmodyfikowana łacinka
Kody
Conlanger–1 skoi.
Przykład
Ojcze nasz (początek)
Kačienie ot wir scæktas ḫo hailî, gruch fælv siðo oauǥo hailî, gruch fælv tṡugæchei zŭhoǥî, gruch fælv skälę hailöt donx scæktas eḫ, kemakt guoti.
Lista conlangów

        


Język starohoczebozki (hotëṡbozo kuico /ˈhotəs̱bozo ˈkyːt͡so/) to prajęzyk w Hadżalu, będący potomkiem pralatyskiego i bezpośrednim przodkiem zarówno hoczebozkiego, jak i jesiwskiego. Jest najstarszym poświadczonym językiem latyskim, przez co odgrywa dużą role w rekonstrukcji nie tylko latyskich, ale i im pokrewnych.

Język ten był używany do zapisywania różnich pieśni ludowych, religijnych, a pod koniec istnienia także spraw państwowych. Jego nazwa pochodzi z okresu, gdy Hoczeboz był hipermocarstwem Hadżalu i miał wolną rękę w wszystkich sprawach - nawet językowych, co poskutkowało uznaniem jeswiskiego za dialekt, a dawnego języka jako starohoczebozkiego (planchotṡbozo koico) - nazwa ta się przyjęła w niemal wszystkich krajach mimo zmian politycznych. Jedynie Jechgiw stoi przeciwko tej nazwie i proponuje nazywania języka jako starohoczebozkojesiwski (flenchotšbozjechjoevo koyco).

Porównanie z pralatyskim

Chociaż starohoczebozki jest najwcześniej poświadczonym potomkiem pralatyskiego, to mimo to ma wiele cech odróżniających się od niego i innych jego potomków:

  • rozwój dawnych długich *ê *œ *ô w dyftongi ie üo uo, np.: kakjênẹ → kačienę, *gœtis → güotis, *tjôm → cuom;
  • utrata *w po samogłoskach, zostawiając jednak długość. Poprzedza to dyftongizację i powoduje to powstanie rozziewów, np.: *mawinus → māënus, *towa → tōa. Początkowo proces zachodził tylko po samogłoskach zaokrąglonych, jednak z czasem proces pojawił się po wszystkich samogłoskach;
    • nie dotyczy to dyftongów *au *äu, które są traktowane jako długa samogłoska i rozwijają się w oau eu. Głoska która zanikała prawdopodobnie miała wartość fonetyczną [ʋ];
  • redukcja krótkich *i *ü *u do ë (łącząc się z pralatyskim ) w sylabie po akcencie, gdy po niej występowała kolejna, np.: *latisẹ → latësę, *mawinus → māënus, *trogülog → trogëlog, *wachusẹ > wachësę;
    • w konsekwencji później zazwyczaj zanikają (np. hoczebozkie latsę, månus, troglog, wachsę i jesiwskie latsa, maanus, troglog, waksa);
    • nie doszło do zmiany, gdy w kolejnej sylabie samogłoską była inna ë, np. *räwulëtj → rǟ'ulëc, doszło do niej dopiero gdy pojawiła się kolejna samogłoska (np. mnożyna rǟëlëcog);
  • spirantyzacja wszystkich *b *d *dj *g *gj *gv do v ð ȥ ǥ ž ǥu po sonoratach i między samogłoskami. Pod koniec okresu starohoczebozkiego jednak ð ȥ wróciły do d ʒ w większości dialektów;
  • wymieszanie nagłosowych *sw- i *zw- do wspólnej postaci zw-. W innych językach te grupy się dysasymilują, ale bez łączenia się z sobą;
  • zachowanie wokalicznego trybu przypuszczającego w najważniejszych czasownikach oraz w modalnych;
  • powstanie alternatywy dla posesywnej funkcji dopełniacza w postaci konstrukcji för + mianownik, np. för latësę "człowieka".

Ma też cechy typowe dla wschodniolatyskich:

  • liczebnik "jeden" ma długą samogłoskę, tzn. ma formę ḫæk ← *ḫæk;
  • w wielu miejscach nieregularna utrata *-h-, np. *huhê → hu'ie, *bûhek → bûek;
  • utrata labializacji na końcu wyrazu, np. *nâskv → nâsk (ale nâsquẹ);
  • zbitka *ŋt rozwija się w kt zamiast się asymilować do nt jak inne połączenia tego typu. Tą zmianę posiada też gitryjski;
  • rozwój miękkich wargowych w twarde przedniojęzykowe: *bombjẹ → bondẹ, *pjudo → tuðo, *fjûŋt → sûkt;
  • spółgłoska połączyła się przed samogłoskami z *ḫ, np. *ħâfr → ḫâfër, zaś przed spółgłoskami i w wygłosie wydłużała samogłoskę. W tym języku zachodzi to po dyftongizacji, np. *maħ → mā, *düdiseħ → düðësē;
  • powstanie nowego typu imiesłowu z przedrostkiem c- bądź ti- (oba z *ti-) obok odziedziczonych z Ø- oraz owë-;
  • rozwój czasu przeszłego aglutynacyjnego (plusquamperfeit w hoczebozkim i przeszły dynamiczny w jesiwskim).

Fonologia

Samogłoski

Przednie Środkowe Tylne
Płaskie Zaokrąglone
Przymknięte i・iː <i・î, ī> y・yː <ü・ui, ǖ> u・uː <u・û, ū>
Półprzymknięte e・eː <e・ē> ø・øː <ö・ȫ> ə <ë> o・oː <o・ō>
Półotwarte ɛ <ę> œ <ǫ̈> ɔ <ǫ>
Otwarte æ・æː <ä・æ, ǟ> a・aː <a・ā> ɑː <â>

Uwagi:

  • występowanie samogłosek ę ǫ̈ ǫ było ograniczone do końca wyrazu;
    • samogłoska ę występowała najczęściej jako końcówka mianownika liczby pojedynczej II deklinacji, zaś ǫ jako końcówka imperatywu I koniugacji. Samogłoska ǫ̈ występowała bardzo rzadko, głównie w partykułach;
  • samogłoski długie odziedziczone z pralatyskiego są zapisywane z daszkiem (î), zaś powstałe w starohoczebozkim i z zapożyczeń z makronem (ī);
    • wynika z tego, że długie /eː øː oː/ są zawsze zapisywane jako ē ȫ ō, gdyż te odziedziczone z pralatyskiego przeszły w dyftongi;
  • samogłoska ë znikła w większości pozycyj w późnym starohoczebozkim;
  • w późnym starohoczebozkim samogłoski /æ æː/ połączyły się z /e eː/ w najbardziej północno-zachodnich dialektach. Później, już w średniojesiwskim, ta zmiana rozprzestrzeniła się na niemal cały obszar jesiwski oraz część hoczebozkiego, jednak było to wystarczająco późno po przejściu ē > ī[1];
  • w starohoczebozkim istniała różnica pomiędzy â (pochodzącym z pralatyskiego) a ā (powstałym w starohoczebozkim). Większość dialektów hoczebozkich potem połączyła oba dźwięki, ale zachowały się w dialektach jesiwskich i północnych hoczebozkich.

Dyftongi

Samogłoska początkowa Zakończenie na // Zakończenie na // Otwarcie dyftongu
/a/ /ai̯/ <ai> /au̯/ <oau>
/ɛ~e/ /ɛi̯/ <ei> /ɛu̯/ <eu> /e͡ɛ/ <ie>
/œ~ø/ /ø͡œ/ <üo>
/ɔ~o/ /o͡ɔ/ <uo>

Dyftongi ai, oau, ei, eu pochodzą z pralatyskich *ai, *au, *äi, *äu, natomiast ie üo uo powstały z dyftongizacji pralatyskich *ê *œ *ô. Tych nowych dyftongów wymowa nie jest pewna - historycznie uważało się że były opadające (/eɛ̯~ie̯/), ale w niektórych współczesnych dialektach poświadczono wymowę jako rosnącą (/e̯ɛ/), Z tego powodu, w ramach kompromisu, oznacza się je za pomocą łuczku (/e͡ɛ/).

Spółgłoski

Wargowe Laminalne Apikalne Podniebienne Welarne Labiowelarne Gardłowe
Nosowe m <m> n <n> ɲ <nj> ŋ <nx> ŋʷ <nxu>
Zwarte bezdźwięczne p <p> t <t> k <k> <qu>
dźwięczne b <b> d <d> g <g> <gu>
Afrykaty bezdźwięczne t͡s <c> t͡ʃ <č>
dźwięczne d͡z <ʒ>
[d͡ð <ȥ>]
d͡ʒ <ǯ>
Szczelinowe bezdźwięczne f <f> s <s> <> ʃ <š> x <ch> <chu> h <h>
dźwięczne [v <v>] z <z>
[ð <ð>]
<ż> [ʒ <ž>] [ɣ <ǥ>] [ɣʷ <ǥu>] ʕ <>
Drżące r <r> <rj>
Boczne l <l> ʎ <lj>
Półsamogłoski ʋ~w <w> j <j>

Dźwięki v, ð, ȥ, ž, ǥ, ǥu były allofonami b, d, ʒ, ǯ, g, gu między samogłoskami i po głoskach l lj r rj. W późnym starohoczebozkim d i ʒ straciły jednak swoje allofony w większości dialektów, zaś ǯ połączyło się we wszystkich z ž, przez co ostatecznie tylko b g gu miały wymianę allofoniczną we wszystkich dialektach. Przykłady słów z tymi allofonami:

  • ljuvok ← *ljubok "skrót"
  • siðo ← *sido "imię"
  • buȥëko ← *budjüko "mężczyzna"
  • öžek ← *ögjek "wąż"
  • juǥũo ← *jugô "mózg"
  • aǥuar ← *agvar "owca"

Dźwięk r prawdopodobnie posiadał wygłosowego allofona [ɹ~ɐ̯]. Brak jest dowodów na allofona l [ɫ].

Dźwięk rj istniał w starohoczebozkim, jednak w większości dialektów zanikł. W jesiwskim na ogół zlał się z lj, zaś w hoczebozkim z lj, lub ż w zależności od słowa.

Przedniojęzykowe i afrykaty

Starohoczebozki charakteryzował się aż dziewięcioma fonemicznymi afrykatami i szczelinówkami przedniojęzykowymi, na które składało się łącznie 11 allofonów:

  • /t͡s/ <c> powstałe z pralatyskiego miękkiego *tj;
  • /d͡z/ <ʒ> powstałe z pralatyskiego miękkiego *dj;
    • [d͡ð] <ȥ> to allofon interwokaliczny i w grupach L + /d͡z/;
  • /t͡ʃ/ <č> powstałe z pralatyskiego miękkiego *kj;
  • /d͡ʒ/ <ǯ> powstałe z pralatyskiego miękkiego *gj
    • [ʒ] <ž> to allofon interwokaliczny i w grupach L + /d͡ʒ/;
  • /s/ <s> zostało odziedziczone z *s;
  • /z/ <z> na ogół odziedziczono z *z, ale czasem pochodzi z *j;
  • /s̱/ <> powstało z wymieszania pralatyskich *sj oraz ;
  • /ẕ/ <ż> powstało z wymieszania pralatyskich *zj oraz ;
  • /ʃ/ <š> powstało z pralatyskiego miękkiego *chj;

W wczesnym okresie obowiązywało prawo, które zamieniało szczelinowe s z š na afrykaty po spółgłoskach nosowych, w późnym starohoczebozkim ta reguła przestała obowiązywać, co poskutkowało takimi wyrazami jak dönsâd ← dönësâd, wēkenša ← wēkenëša (hoczebozkie densåd, wikenša)[2].

Pod koniec okresu starohoczebozkiego zanikła allofonia /d͡z/ oraz /d͡ʒ/ - zrównały się do postaci [d͡z] oraz [ʒ]. Reszta systemu spółgłoskowego została zredukowana różnie od języka:

  • wszystkie dialekty hoczebozkie osłabiły /t͡ʃ/ do [ʃ] tak jak dźwięczną odmiankę, łącząc ten dźwięk z š - większość dialektów i norma literacka mają zatem wciąż 8 różnych spółgłosek;
  • w niektórych zachodnich dialektach hoczebozkich istnieje też proces podobny do mazurzenia: dźwięki /t͡ʃ/ /ʃ/ /ʒ/ łączą się z /s/ /s/ /z/. Łącznie redukuje to ilość dźwięków tej kategorii z 9 do 6 - c ʒ s z ṡ ż. Tą zmianę tłumaczy się wpływem niektórych języków zachodniolatyskich;
  • w jesiwskim zachowano odrębny dźwięk /t͡ʃ/, ale /s̱/ i /ẕ/ spływają się z /ʃ/ oraz /ʒ/. Średniojesiwski miał siedem dźwięków: c ʒ s z č š ž;
  • wszystkie dialekty jesiwskiego prócz południowego utraciły też afrykatę /d͡z/, redukując ilość dźwięków do sześciu.

Warto dodać, że w pewnym momencie powstały nagłosowe grupy šč- i žǯ-, powstałe z asymilacji pierwotnego s lub z. Istniała też grupa zʒ-. Te grupy trochę inaczej się zachowywały w przypadku uproszczenia afrykat:

  • w hoczebozkim č i ǯ w tych grupach cofnięto do k i g (stanu przed palatalizacją), ale zachowano miękkość š, co stworzyło grupy šk- i žg-. W gwarach mazurzących dalej się rozwinęły w sk- zg-;
  • w jesiwskim žǯ- z reguły przekształcono w žj-, które później całkowicie się zlało z prostym ž- w większości dialektów. Jednakże niektóre stworzyły z tej grupy dźwięk /ʑ/ (ź);
  • natomiast zʒ- w jesiwskim uległo przekształceniu w žz-, które nie uległo dalszym przekształceniom. Warto wspomnieć o powstaniu jego bezdźwięcznym odpowiedniku šs-, który też zaistniał, ale z dawnego hs-.

Te wszystkie zmiany tłumaczą różnice między chociażby hoczebozkim škåtu a jesiwskim ščootu (w obu przypadkach "wiatr"); zʒunuz a žzunus (hoczebozkie "przyjść" i jesiwskie "przyjechać") oraz šodevę a čoéwa (w obu "cukier").

Gramatyka

Zaimki

Trójdzielność

Zaimki w starohoczebozkim wykazują system trójdzielny - odmieniają się przez ergatyw (dla reguły określany jako mianownik) do wyrażenia podmiotu zdania przechodniego, intransytyw do podmiotu zadania nieprzechodniego i biernik do wyrażenia dopełnienia. W innych rodzajach podmiotu występuje tylko mianownik.

  • Ra chuetöt - "ja latam" (ja-INT. latać-1_SG_PER.)
  • Queb lüot chuetie lâgelj - "widze latającego ptaka" (ja-NOM. widzieć-1_SG_PER. [latać-PAR1 ptak]ACC.)

Odmiana zaimków osobowych i wskazujących

l. pojedyncza l. mnoga
1. osoba 2. osoba 3. osoba 4. osoba wskazujący 1. osoba 2. osoba 3. osoba 4. osoba wskazujący
intransytyw ra keṡ ols ren meur żüo juo~jû njelf tik noau
mianownik queb sât ûnj mitiz ḫe hot ʒuon küs daḫ bas
dopełniacz engui fælv uljëc da nxa ot juon üs aḫ as
celownik engua fælva uljëca da'a nxa'a nxũola unʒa üoḫa luoma jo'a
biernik enguie fælvie uljëcie da'ie nxa'ie nxũolie unʒie üoḫie luomie joie
wołacz quevuo sâtuo ûnjuo mitëzuo ḫe'uo hotuo ʒuonuo küsuo daḫuo basuo

Rzeczownik

Rzeczowniki w starohoczebozkim podlegają odmianie przez liczbę i pięć przypadków.

Deklinacja I

Deklinacja I posiada zerową końcówkę fleksyjną w mianowniku. Występuje ona w wielu jednosylabowych słowach np. hog "noga", htlorv "chmura", klüot "drewno", boz "kraina" a także w części wielosylabowych np. hotiṡ "zakole rzeczne" oraz klafër "promień":

l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik -og
Dopełniacz -o -og(uë)ro
Celownik -as -ogës
Biernik -elj -ogelj
Wołacz -uo -og(uë)ruo
l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik boz bozog
Dopełniacz bozo bozoguëro
Celownik bozas bozogës
Biernik bozelj bozogelj
Wołacz bozuo bozoguëruo

Przypisy

  1. np. "brud": literacki jesiwski: hiekuá, dialekt wschodni eekoṙ - oba z starohoczebozkiego hækur, prównaj hoczebozki hękur
  2. W hoczebozkim efekt zmiany š został potem zatarty przez /t͡ʃ/ → /ʃ/, a w jesiwskim efekt zmiany z przez /d͡z/ → /z/