Język jesiwski

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
język jesiwski
jechoewo koyco
Typologia: fleksyjny
Utworzenie: Emil (w 2022)
Cel utworzenia: Na potrzeby prywatnego konwerldu
Sposoby zapisu: póki co łacinka
Kody
Conlanger–1 jjh.
Przykład
Ojcze nasz (początek)
Kačienie ot wiá sciektas ho haalee, rju fielw sido oogo haalee, rju fielw tšugiechjee zohogjee, rju fielw skala haalöt donj sciektas ech, kemakt goti.
Lista conlangów

        

Nuvola apps bookcase 1 blue.svg.png Zobacz też słownik tego języka.

Język jesiwski (jjh. jechoewo koyco /ˈjeɕyːvo ˈkoy̯t͡so/, koi. paktif jechjhoevo koico /ˈpaktiv ˈjeɣʕye̯vo ˈkɔi̯t͡so/ "powszechny język Jechgiwu") jest językiem z rodziny latyskich, blisko spokrewniony z hoczebozkim (koico). Jest używany na obszarze Jechgiwu, gdzie powoli przejmuje stanowisko głównego języka.

W odróżnieniu od hoczebozkiego próżno tu szukać nieokreślonej liczby mnogiej. Występuje za to wyjątkowy brak fonemu /p/ i dwie formy podmiotu dla zaimków osobowych, co jest śladem dawnej trójdzielności. Są tu też powszechne krótkie formy wielu partykuł i tym podobnych, jak np. auw zamiast **oowo "do" (patrz na hoczebozkie ouguo-ouw), rju zamiast **gruch "niechaj" czy ju zamiast **juš "i".

Język inny od hoczebozkiego, Ausbau czy dialekt?

Przez długi czas był uważany za gwary hoczeboskiego, przez co jego używanie było często postrzegane jako przejaw niższego pochodzenia. Wynikało to z długiego panowania Hoczebozu na tym obszarze, który wprowadził koico jako urzędowy. Mimo że Jechgiw z czasem odłączył się od Imperium to język hoczebozu nadal był urzędowy, postanowiono jedynie dokonać niewielkich zmian w celu zbliżenia z tutejszym językiem (usunięcie form nieokreślonej liczby mnogiej i ograniczenie czasu zaprzeszłego, oficjalna monoftongizacja ie oe uo), przez co powstał "język jesiwski urzędowy" (koi. jechjoevo koico, jjh. sungjesf jechoewo koyco "oficjalny język Jechgiwu"). Spowodowało to lokalną dysglosję. Z czasem jednak nabył wyższego prestiżu i obecnie jest jednym z dwóch języków Jechgiwu (obok zmodyfikowanego hoczebozkiego, nadal używanego przez niektóre elity). Ortografia nadal jest oparta na hoczebozkim (chociaż z licznymi zmianami potrzebnymi do oddania innej fonologii) zarówno w conworldowym piśmie, jak i łacince (w tej widać to w postaci zapisu długich wysokich jako ie oe uo czy liczne użycia akutu).

W Jechgiwie jest powszechnie uważany za samodzielny język, będący jednak blisko spokrewniony z hoczebozkim. Natomiast w Hoczebozie przez bardziej progresywną część społeczeństwa za język Ausbau (wyodrębniony przez podział polityczny), zaś bardziej konserwatywna za normę literacką jednego z dialektów i dąży do jego zbliżenia z hoczebozkim. Żywy, nieoficjalny język bardzo różni się od dialektów hoczebozkich, zwłaszcza w najbardziej oddalonych rejonach.

Argumenty zwolenników języka

Zwolennicy odrębności jesiwskiego to, prócz Jesiwian, większość obcych językoznawców, społeczności Małego Kontynentu z Geretoganem (poniekąd przez czynniki polityczne) oraz progresywną część Hoczebozu.

Niekiedy podnosi się argument obecności obecności słów różnych lub mocno "zmasakrowanych" w porównaniu z hoczebozkim (iek vs jhęk, rju vs gruch lub chüün vs runie), co może utrudnić komunikację, ale nie jest popularny argument z prostego względu - to samo można powiedzieć o innych wariacjach hoczebozkiego lub jesiwskiego. Jednak porusza się wiele innych powodów:

  • jesiwski utrzymuje trójdzielne zaimki (opozycja ra - ke - engie), podczas gdy hoczebozki całkowicie wprowadził system nominatywno-akuzatywny, co jest nietypowe nawet w skali dromsolskich. Izoglosa tej cechy jest uważana za najlepszą granicę obu mów (zamiast historycznego e - //Ä//[1] lub morfemów -el - 0);
  • jesiwski przeprowadził tzw. drugą palatalizację, proces całkowicie obcy poniżej izoglosy trójdzielności;
  • proces p → f w językach latyskich jest tylko właśnie w jesiwskim;
  • w porównaniu z hoczebozkim jesiwski posiada bardzo bogaty system czasów, który dla przeciętnego mówcy języka Hoczebozu może być wręcz niezrozumiały;
  • nie istnieją tu nieokreślone formy liczby mnogiej, oparte na morfemie -er, charakterystyczne dla hoczebozkiego;
  • istnieją pewne archaizmy, które zanikły w hoczebozkim - prócz trójdzielności zaimków można tu mówić m.in. o końcówce liczby mnogiej -el, która jest obca współczesnemu hoczebozkiemu.

Argumenty za dialektem

Jesiwski jest uznawany za dialekt (lub północną grupę dialektów hoczebozkiego) przez większość Hoczebozu, hoczebozkich językoznawców oraz pewne społeczności Wielkiego Kontynentu. Przytacza się argumenty:

  • jesiwski rozpoczął swój osoby rozwój od pralatyskiego znacznie później niż inne języki, gdyż przez znaczną część był częścią starohoczebozkiego;
  • większość słownictwa stanowią słowa, które są podobne do hoczebozkich;
    • paradoksalnie, uznaje się, że to użytkownikom jesiwskiego jest łatwiej zrozumieć hoczebozki niż vice versa;
  • historyczne dyftongi ie oe uo są typowe tylko dla hoczebozkiego, inne języki mają długie samogłoski ē œ ō i ich potomków, zaś jesiwski miał owe dyftongi - miał, bo uległy monoftongizacji;
  • istnieją wspólne rozwiązania gramatyczne:
    • silne wyparcie imiesłowu III przez II, chociaż III nadal w jesiwskim służy do budowy czasów złożonych, podczas gdy w hoczebozkim zanikł w mowie praktycznie całkowicie;
    • przyrostek -it do tworzenia miejsc i narzędzi pracy, podczas gdy inne latyskie mają potomków *-osj
    • obecność przedrostka ta- w czasownikach, który w innych językach ma odpowiednika w postaci podwojonego *gö-. Jednak i w nich czasem występują formy ögö- oraz gege-;
  • wiele pism starohoczebozkich powstało w dialekcie południowym jesiwskiego.

Mimo to, Hoczeboz w relacjach z Jesiwem używa określenia język jesiwski powszechny, a zatem dyplomatycznie, na arenie międzynarodowej, Hoczeboz uznaje go za osoby język, przynajmniej w kontekście Ausbau.

Historia

W bardzo wczesnym okresie samogłoski *ä *æ straciły swoją odrębność i połączyły się z *e *ē (zaś dalej się rozwinęło w ie):

  • [æ] → [e] np. *säklẹ > sekla, *zoräd > zored
  • [æː] → [eː] np. *chækit > chiekit, *færzir > fierziá

Podobnie jak hoczebozki, w jesiwskim nie zachował się system iloczasu z pralatyskiego:

obecna "krótka" historyczna krótka historyczna długa obecna "długa"
a <a> a ɑː oː <oo>
e <e> æ æː iː <ie>
e
ø <ö> ø øː yː <oe>
o <o> o uː <uo>
i <i> i ɛi̯ <ey>
y <ü> y oy̯ <oy>
u <u> u ɛu̯~ʌu̯ <au>

Z drugiej strony, powstały nowe samogłoski długie w wyniku monoftongizacji oryginalnych dyftongów:

  • ai > aa
  • ei > ee
  • au > oo
  • eu > öö
  • długie ē ȫ ō zachowały długość, ale się podniosły do ii üü uu.

Obecnie zatem każda samogłoska ma znów odpowiednik krótki i długi.

W niektórych pozycjach pralatyskie zachowało się jako jesiwskie a (m.in. w końcówce -ak), podczas gdy hoczebozki całkowicie usunął (końcówka -qua - praforma *-ëkv),

Końcowe -r we wszystkich pozycjach się zwokalizowało do samogłoski -a, nie tylko po spółgłoskach.

Dźwięk jh w wszystkich miejscach połączył się z h, j lub g. P połączyło się z f.

Fonologia

Samogłoski

Przednie Tylne
Płaskie Zaokrąglone
Przymknięte i・iː <i ie~ii> y・yː <ü oe~üü> u・uː <u uo~uu>
Średnie e・eː <e ee> ø・øː <ö öö> o・oː <o oo>
Otwarte a・aː <a aa>

Dźwięki a aa są wymawiane jako [ɑ ɑː] przed szczelinowymi s z.

Samogłoski długie wysokie są zapisywane jako ie oe uo gdy pochodzą z starohoczebozkich æ ie üo uo, zaś jako ii üü uu gdy pochodzą z hoczebozkich ē ȫ ō.

Dyftongi

Z dawnych długich samogłosek powstały trzy fonemiczne dyftongi:

  • /ɛi̯/ <ey> jak np. w kjeyralana "walka"
  • /oy̯/ <oy> jak np. w zojoy "łódź"
  • /ʌu̯/ <au> jak np. w daunod "spać"

Druga grupa powstała z przejścia dawnego [ʎ] do [j], tworząc nowe dyftongi:

  • /ai̯/ <ai> jak np. w kjötai "wyżyna"
  • /ei̯/ <ei> jak np. w gjörweit "jaskinia"
  • /øi̯/ <öi> jak np. w sföikja "ramię"
  • /oi̯/ <oi> jak np. w foim "mgła"
  • /yi̯/ <üi> jak np. w chüi- - przedrostku oznaczającym naturalną czynność po rdzeniowej
  • /ui̯/ <ui> jak np. w uic "jego"

Fuzja dyftongów ey z ei oraz oy, öi z oi jest częsta u młodszych użytkowników języka, ale uważana jest za "niestaranną" lub "gwarową".

Spółgłoski

System spółgłosek jest dużo bardziej rozbudowany. Większość spółgłosek ma odpowiednik twardy i miękki.

Wargowe Przedniojęzykowe Podniebienne Welarne Gardłowe
Nosowe m <m>
<mj>
n <n> ɲ <nj> [ŋ] <n>
Zwarte bezdźwięczne (p <p>
<pj>)
t <t> c <tj> k <k>
dźwięczne b <b>
<bj>
d <d> ɟ <dj> g <g>
Afrykaty bezdźwięczne t͡s <c> t͡ʃ <č>
t͡ɕ <kj>
dźwięczne d͡ʑ <gj>
Szczelinowe bezdźwięczne f <f>
<fj>
s <s> ʃ <š>
ɕ <chj>
x <ch> h <h>
dźwięczne v <w>
<wj>
z <z> ʒ <ž>
[ʑ] <gj>
[ɣ] <g>
Drżące, półsamogłoski r <r>
<rj>
j <j>
Boczne l <l> ʎ <lj>

Uwagi i allofonia:

  • dźwięki p pj nie są rodzime i pojawiają się tylko w zapożyczeniach, nazwach własnych (w niektórych czytane jak f fj lub b bj) i onomatopejach;
  • j występuje zawsze przed nagłosowym i- i nie jest zapisywane;
  • [ŋ] stanowi allofon /n/ przed welarnymi;
  • w przeciwieństwie do hoczebozkiego, p pj t tj k kj c č nie otrzymują przydechu w nagłosie;
  • w wygłosie podobnie jak w hoczebozkim opozycja dźwięczności się neutralizuje, ale tu na rzecz bezdźwięcznych (jak w polskim);
  • spógłoski b bj są zazwyczaj zamieniane na w wj interwokalicznie i po l r. Nie dzieje to się w części zapożyczeń;
  • spółgłoski g gj posiadają szczelinowe allofony [ɣ] [ʑ]. Pojawiają się one interwokalicznie, po l r oraz w wygłosie (tu się łącząc się z ch chj);
  • dźwięki w wj są obdarzone allofonami [w] [ɥ] przed spółgłoską, jednak to bardzo rzadka sytuacja. Nawet jeżeli występuje na końcu wyrazu, to jest prawie zawsze w pozycji po au i jest wtedy nieme jak np. w gjeetauw /d͡ʑeːtʌu̯/ "obozowicze";
  • przed e ee ö öö ey ei öi głoski k g ch zazwyczaj są zamieniane na kj gj chj, jednak są wyjątki;
  • połączenia zwartych i szczelinowych przedniojęzykowych łączą się w afrykaty (bezdźwięczne ts tš i dźwięczne dz dž)[2];
  • w wygłosie dźwięk r staje się [ɹ];
  • spółgłoski miękkie kj gj chj są zapisywane bez joty przed i ii ie ü üü oe üi - palatalizacja jest wtedy automatyczna.

Struktura sylaby

Maksymalna struktura sylaby to (S)(C)(R)V(Z)(C), aczykolwiek takie słowa są niezwykle rzadkie, np. tlorw "chmura". Częstsze są prostsze sylaby. Legenda oznaczenia:

  • S - jest to dowolna spółgłoska szczelinowa przedniojęzykowa. Jeżeli po S występuje od razu element R to może przyjąć ten dowolną dźwięczność, natomiast jeżeli element C to dźwięczność się do niego dostosowuje;
  • C - jest to dowolna spółgłoska;
  • R - do tej klasy należą płynne l lj r rj oraz szczelinowe š i ž. Są to tzw. spółgłoski wolne;
  • V - dowolna samogłoska lub dyftong;
  • Z - szeroka klasa spółgłosek która obejmuje R, S a także f ch m n i nj. Jest to odpowiednik spółgłosek wolnych w nagłosie.
  • Połączenie ZC może też reprezentować zbitka kt.

Akcent

Akcent zawsze pada na pierwszą sylabe ostatniego rdzenia.

Gramatyka

Podobnie jak hoczebozki, jesiwski jest językiem silnie fleksyjnym, a sama gramatyka jest do niego dosyć zbliżona. Jednak istnieją też liczne różnice - przede wszystkim trójdzielność zaimków, a ponadto różnice w występowaniu deklinacji I i IV, system czasów oraz różne formy końcówek fleksyjnych.

Oboczności

Historycznie, w odróżnieniu od hoczebozkiego, dyftongi otwierające ie oe uo mogły wystąpić po półsamogłoskach, przez co występują kombinacje woe wuo jei joe. Jednak już przed dyftongizacją (ale już po palatalizacji) w rejonie Jechgiwu *jō podniosło się do *jū, co dało obecną formę jau. Jest to oboczność nadal żywa:

  • uo - jau

Istnieje także znana z hoczebozkiego obczność r - a (pełna wokalizacja), jednak tu jest dużo częstsza:

  • klafa - klafro "promień - promienia"

a ponadto:

  • stieá - stieraa "ręka - ręki"
  • sfiera - sfieá "głowa - głowy"

Także występuje alternacja i : Ø, ü : Ø i u : Ø po akcentowanej sylabie, gdy następuje kolejna. Jednak nie zawsze palatalizacja k g ch zostaje zachowana - zostaje tylko w dawnych kly gly chly.

Występuje ponadto palatalizacja wszystkich spółgłosek, głównie welarnych. Jest to jednak tylko w niektórych sufiksach (przykładowo, zgrubiające -ook- zmiękcza się tylko tam, gdzie jest wymóg i jest twarde przed resztą przednich). H oraz nx zmiękczają się do chj i nj, c s z do č š ž zaś č š ž nie ulegają dodatkowej palatalizacji.

Wymiana /d/

Podobnie jak popularniejszy krewny, jesiwski stracił [ð] będące allofonem /d/, jednak przez długą niekodyfikacje tego języka przeszedł dużo większe zmiany:

  • w zbitce *lð *lðj rozwinął się tak jak w hoczebozkim w ld ldj;
  • interwokalicznie *ð ðj rozwinęły się często w l lj jak np. *haiðog > haalog, i obecnie to stanowi główny obiekt wymiany np. zorad - zoralo. Jednak słowa z -d- -dj- są równie częste, np. sido, jednak na końcu wyrazu już ulegają wymianie;
  • w zbitkach *rð *rðj rozwinął się najczęściej w rw rwj, np. *werðuz → werwus.

Zatem występują alternacje d - l, dj - lj.

Zaimki

Trójdzielność

To co jest bardzo charakterystyczne, zaimki w jesiwskim nadal wykazują system trójdzielny - odmieniają się przez ergatyw (dla reguły określany jako mianownik) do wyrażenia podmiotu zdania przechodniego, intransytyw do podmiotu zadania nieprzechodniego i biernik do wyrażenia dopełnienia. W innych rodzajach podmiotu występuje tylko mianownik.

  • Ra chetöt - "ja latam" (ja-INT. latać-1_SG_PER.)
  • Ke loet-le je chetie loogjei - "widze latającego ptaka" (ja-NOM. widzieć-1_SG_PER. [ten latać-PAR1 ptak]ACC.)

Oba te zdania w hoczebozkim by wyglądały w postaci Que chuetet i Que loet jhe chuetily lågely, czyli z mianownikowym que (kognat ke).

Odmiana zaimków osobowych i wskazujących

l. pojedyncza l. mnoga
1. osoba 2. osoba 3. osoba 4. osoba wskazujący 1. osoba 2. osoba 3. osoba 4. osoba wskazujący
intransytyw ra kješ ols ren mööa žoe jau njelf tikj noo
mianownik ke soot oonj mitiz je hot zuon tjüs daa bas
dopełniacz engi fielw uic dia nja ot jaun üs aa as
celownik enga fielwa uica daa njaa njuola unza oeja luoma joa
biernik engie fielwie uicie die njie njuolie unzie oejie luomie joi
wołacz kewuo sootuo oonjuo mitzuo - hotuo zuonuo küsuo daguo basuo[3]

Rzeczownik

Rzeczowniki w jesiwskim nie odmienia się przez żaden rodzaj czy inną podobną klasę. Podlega za to odmianę przez liczbę i pięć przypadków. Przypadki to:

  • mianownik (nomienati) - podstawowy przypadek, który przyjmuje w liczbie pojedynczej końcówkę zerową, -a, -f lub -if. Wyraża on podmiot, ponadto dopuszcza się jego łączenie z czasownikiem haalus "być";
  • dopełniacz (geneti) - przyjmuje w licze pojedynczej końcówkę zerową lub -o, -t, -oet lub -aa. Pełni on funkcje dopełnień - wyraża przynależność, wiele cech przymiotnikowych (formy kwas mleka, pocisk siarki <cuomo nooska, kiepraa doorn> zamiast polskawych kwas mlekowy, pocisk siarkowy) i łączy się z nielicznymi przyimkami, np. is "wokoło";
  • celownik (dati) - przypadek dopełnienia dalszego, który przyjmuje końcówki -i, -as, -s, -nj oraz -inj w liczbie pojedynczej. Łączy się z większością przyimków, chociaż niekiedy występuje też samodzielnie (zwłaszcza przy kierowaniu dopełnienia bliższego oraz przy czasowniku was "mieć");
  • biernik (akkuzati) - przypadek dopełniania bliższego, łączy się z większością czasowników oraz po niektórych przyimkach. Przyjmuje w liczbie pojedynczej końcówki -ei, -ai, -ĭ oraz -ie;
  • wołacz (wokati) - przypadek służący do zawołań.

Deklinacja I

Deklinacja I posiada zerową końcówkę fleksyjną w mianowniku. Występuje ona w wielu jednosylabowych słowach np. hog "noga", tlorw "chmura", kloet "drewno", boz "kraina", klafa "promień" a także w części wielosylabowych np. hotiš "zakole rzeczne".

l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik -og
Dopełniacz -o -owo
Celownik -as -oos
Biernik -ei -ogjei
Wołacz -uo -owuo
l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik boz bozog
Dopełniacz bozo bozowo
Celownik bozas bozoos
Biernik bozei bozogjei
Wołacz bozuo bozowuo

Z reguły w jesiwskim nie wyróżnia się mixta nomina, są zaliczane po prostu do koniugacji I z wymianą -r - -a.

Deklinacja II

Deklinacja II jest najczęstszą deklinacją w koico i występuje w znacznej części słów. Charakteryzuje się końcówką mianownika w l. poj -a. Do tej deklinacją należą między innymi bonda "woda", latsa "człowiek", trata "ogień" i hrolwa "wioska". W przeciwieństwie do deklinacji II z hoczebozkiego, dopełniacz l.poj. oraz mianownik l.mn. mają różne formy.

l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik -a, -ja -el, -jel
Dopełniacz -og
Celownik -ie -oi
Biernik -ai
Wołacz -ie -ogie
l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik latsa latsel
Dopełniacz latis latsog
Celownik latsie latsoi
Biernik latsai
Wołacz latsie latsogie

To co jest ważne, to w formie dopełniacza liczby pojedynczej ze względu na zerową końcówkę fleksyjną w grupach spółgłoskowych może pojawić się dodatkowe i, u lub rzadko ü. Jest to zależne od słowa i należy to zapamiętać (rozwiązaniem tego problemu może być podzielenie tej deklinacji na cztery podgrupy lub nauka rzeczowników wraz z formą dopełniacza). I tak na przykład tej samogłoski nie znajdziemy w słowach bonda (dopełniacz bond) i trata (trat), ale możemy ją spotkać w latsa (latis) oraz hrolwa (hrolub).

Słowa które kończą się na -aua w formie dopełniacza otrzymują zakończenie -auw, z niemym w. Słowa zakończone w typie -aja przyjmują dopełniacz -ai, zaś ewentualna długość znika np. -ooja > -oi.

Deklinacja III

Deklinacja ta występuje po wszystkich samogłoskach kończących rzeczownik. Przykłady to koyco "język", ščootu "wiatr" czy jöchu "morze".

l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik -l
Dopełniacz -t -log
Celownik -s -sog
Biernik -jog
Wołacz -ral
l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik jöchu jöchul
Dopełniacz jöchut jöchlog
Celownik jöchus jöchsog
Biernik jöchui jöchjog
Wołacz jöchuá jöchrel

Deklinacja IV

Deklinacja ta występuje w niektórych słowach zakończonych -ĭ, -ă, -r, -l, -š i jak np. sflaá "matka", kjötai "wyżyna" i zaal "gwiazda".

l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik -aa
Dopełniacz -aa -owo
Celownik -ie -agie
Biernik -ai -oi
Wołacz -ie -ogrie
l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik zaal zaalaa
Dopełniacz zaalaa zaalowo
Celownik zaalie zaalagie
Biernik zaalai zaaloi
Wołacz zaalie zaalogrie

Deklinacja V

Tą deklinacją odmieniają się imiesłowy i przymiotniki.

l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik
przymiotnika
-f, -if -oel
Mianownik
imiesłowu
-ee
Dopełniacz -oet -ie
Celownik -nj, -inj -nja
Biernik -ie -uč
Wołacz V.=N.
l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik tafsirf (przyjazny) tafsiroel
Dopełniacz tafsiroet tafsirie
Celownik tafsirinj tafsirnja
Biernik tafsirie tafsiruč
Wołacz V.=N.

Przymiotnik

Przymiotnik jest częścią mowy rzadko używaną w języku jesiwskim. Zamiast niego często występuje rzeczownik w dopełniaczu.

Przymiotnik na ogół jest stosowany w utartych frazach, przy cechach jakościowych (mały, silny, dobry itd.), charakter duchowy/psychiczny oraz jako liczebniki porządkowe. Natomiast dopełniacz opisuje prócz przynależności cechy wyróżniające, pochodzenie, charakter fizyczny a także występuje w mianownikowej funkcji podmiotu w postaci przymiotnika (co może być trudne do zrozumienia dla przeciętnego użytkownika j, polskiego) np. je bond haalee hrolwi ech "wodna (studnia) jest w wiosce". W ekstremalnych sytuacjach dopełniacz może nawet się stopniować.

Z tego względu mówi się o zacieraniu się różnicy między przymiotnikiem a dopełniaczem. Przykładowe przymiotniki:

  • gawif - mały
  • minf - duży
  • jaub(i)rif - silny
  • tiersif - słaby
  • serkif - dobry
  • bželf - zły
  • čüm(i)kif - egoistyczny, samolubny
  • keb(ü)žif - przyjazny, empatyczny
  • tafsirf - przyjazny
  • kofiecif - wrogi

Odmiana przymiotnika

Rdzenie przymiotnikowe zawsze kończą się spółgłoską i odmieniają się w deklinacji V, przyjmując mianownik -f po nosowych, płynnych i szczelinowych oraz -if po innych spółgłoskach oraz dopełniacz -oet w liczbie pojedynczej.

Stopniowanie

Przymiotnik jest stopniowany za pomocą przyrostków przez trzy stopnie - wyższy, równy i niższy. Stopień najwyższy jest wyrażany wyższym, zaś najniższy niższym. Są one nieakcentowane, nie powodują więc usunięcia i ü u w następnej sylabie.

Prefiks
Wyższy wo-, woj-
Niższy ie-, ij-

Czasownik

Czasownik w jesiwskim jest odmienną częścią mowy. Odmienia się przez czasy, osobę, określoność, tryb i strony. Jest ona nieco bardziej skomplikowana niż w hoczebozkim, ale nadal jest w pełni regularna.

Odmiana przez osobę i czas

Jesiwski ma w porównaniu z hoczebozkim bardzo rozbudowany system czasów. Nadal są cztery czasy proste, ale istnieje kolejnych pięć czasów złożonych. Jesiwski ma zatem dziewięć czasów, których nie nazywa się łacińskimi nazwami.

  • czas teraźniejszy ciągły - podstawowy czas, którego końcówki można przewidzieć na podstawie zaimków w mianowniku. Opisuje on stałe czynności, a potocznie także przyszłość. Odpowiada hoczebozkiemu pręzens;
  • czas teraźniejszy dynamiczny - wyraża czynności które odbywają się tu i teraz, a z natury kiedyś się skończą. Odpowiada hoczebozkiemu perfeitę;
  • czas przeszły ciągły - odpowiada hoczebozkiemu imperfeitę; wyraża on stałą, rutynową przeszłość;
  • czas przeszły dynamiczny - wyraża on krótkotrwałe czynności przeszłe, odpowiada hoczebozkiemu plusquamperfeitę;
  • czas zaprzeszły ciągły - czas złożony, wyraża on długie czynności przeszłe, które były tłem do późniejszych;
  • czas zaprzeszły dynamiczny - czas złożony, wyraża on czynności przeszłe, po których nastąpiła inna przeszła;
  • czas przyszły ciągły - czas złożony który wyraża plany na długotrwałą przyszłość;
  • czas przyszły dynamiczny - czas złożony, wyraża on przyszłe czynności krótkotrwałe;
  • czas zaprzyszły - czas złożony, który wyraża przyszłość następującą po innej.
Czasy proste
Koniugacja I

Koniugacja ta kończy się na -us i dotyczy większości czasowników w jesiwskim.

Bezokolicznik -us
Imperatyw Ø
Osoba TC TD PC PD
l. poj. 1. os. -e -öt -üng -öing
2. os. -t, -ot -oeá -im -üim
3. os. -onj -ei -of -oif
4. os. -iz -of -ašt -oošt
l. mn. 1. os. -ot -aus -eft -aift
2. os. -uon -igj -oem -ingj
3. os. -üs -ak -oož -auž
4. os. -aa -unj -ies -ienj

Wiele czasowników należy do tej koniugacji. Przykłady to haalus "być", čuocohus "mówić", tšurus "brać", reykjus "pić", gewus "jechać", zorükjus "grać" oraz hogus "kroczyć, iść".

Koniugacja II

Koniugacja ta kończy się na -s i dotyczy jednosylabowych rdzeni zakończonych samogłoską. Jej cechą wyróżniającą jest spory synkretyzm form.

Bezokolicznik -s
Imperatyw -z
Osoba TC TD PC PD
l. poj. 1. os. Ø -t -ng -tüng
2. os. -tj -a -m -rim
3. os. -nj -f -jof
4. os. -s -f -št -fašt
l. mn. 1. os. -c -s -ft -seft
2. os. -n -g -lm -gulm
3. os. -sk -k -koož
4. os. -V -nj -njuʒ

Do czasowników w tej grupie należą was "mieć", choos "palić się" oraz loes "oglądać"

Koniugacja III

Koniugacja ta kończy się na -od i różni się od koniugacji I głównie formami przeszłymi.

Bezokolicznik -od
Imperatyw Ø
Osoba TC TD PC PD
l. poj. 1. os. Ø -öt -ing -öing
2. os. -t, -ot -oeá -iek -üik
3. os. -onj -ei -ee -iep
4. os. -iz -of -alw -oolw
l. mn. 1. os. -ot -aus -ichj -achj
2. os. -uon -igj -im -ingj
3. os. -üs -ak -iá -ekj
4. os. -aa -unj -ies -ienj

Do tej koniugacji należą czasowniki cecod "jeść", oogod "święcić", lodsod "dać" i rewelod "skręcać".

Czasy złożone
Czas zaprzeszły ciągły

Czas ten jest budowany za pomocą czasownika rükus "spędzać czas" w formie czasu przeszłego ciągłego i imiesłowu III (o- lub ow-), np. Oonj rükof ožooénee uicieűl töt oonjül lotooroip uicie jööbraum "On ją kochał, ale ona go mocno okłamała".

Czas zaprzeszły dynamiczny

Jest budowany podobnie jak wersja ciągła, ale czasownik posiłkowy rükus jest w formie czasu przeszłego dynamicznego, np. Ke rükjöing ozozweyee zweyšai ju ra mindenöing mig "Zaśpiewałem piosenkę i odniosłem sukces".

Czas przyszły ciągły

Czas ten jest budowany teraźniejszą ciągłą formą czasownika haalus "być" lub rükus i bezokolicznika, np. Ra haale/rükje čablus nornortčablauí jo "Będę studiował na uniwersytecie".

Czas przyszły dynamiczny

Budowany podobnie jak przyszły ciągły, ale czasownik haalus lub rükus jest w czasie teraźniejszym dynamicznym, np. Ke haalöt/rükjöt lodsod fielwa buočča kuotinei "Dam ci jutro obraz".

Czas zaprzyszły

Budowany jest za pomocą odmienionej formy czasownika haalus w czasie teraźniejszym ciągłym i imiesłowu III. Druga część zdania może być wyrażona zarówno w czasach teraźniejszych, jak i przyszłych np. Ra buočča haale oheežzunee šsürmas auw ju ke heewat heewašai "Pójde jutro do miasta i odbiorę dostawę".

Imiesłowy

W jesiwskim istnieją trzy formy imiesłowowe, tradycyjnie ponumerowane od I do III. Kończą się w koniugacji I i III na-ee, -zee w koniugacji II.

  • imiesłów I - zawsze występujący przed dopełnieniem lub podmiotem, służy on przede wszystkim do określenia czynności jako cechy, np. hogoel latsel "chodzący ludzie". Odpowiada on w uproszczeniu polskiemu imiesłowowi przymiotnikowemu czynnemu (-ący) czy niemieckiemu imiesłowowi teraźniejszemu (-ende);
  • imiesłów II - urabiany nieakcentowanym przedrostkiem ti- lub c- przed samogłoską. Jego główna funkcja to budowanie rozbudowanej strony biernej jak w ra haalöt tiloezee "jestem oglądany, ale także oddaje uczucia i obecny stan podmiotu i dopełnienia np. tikontoel kačienizel "zaskoczeni rodzice".
  • imiesłów III - urabiany przedrostkiem nieakcentowanym o- lub ow-. Jest on używany do urabiania czasów złożonych, np. ra buočča haale oheežzunee šsürmas auw ju ke heewat heewašai "pójde jutro do miasta i odbiorę dostawę" - czas zaprzyszły.

Liczebniki

Jesiwski charakteryzuje się nietypowym jak na języki systemem szóstkowym liczebników, w którym podstawę stanowi liczba 6. Liczebniki porządkowe odmieniają się deklinacją V, zaś liczebniki zwykłe deklinacją I.

liczba liczebnik zwykły liczebnik porządkowy
0 kol kolf
1 iek iekif
2 büa bürf
3 wie, wij-o wief
4 zo, zoh-o zof
5 fees feesif
6 chag chagif
7 chagjuíek chagjuíekif
8 chagjubüa chagjubürf
12 bürchago bürchagof
13 bürchuagojuíek bürchuagojuíekif
14 bürchagojubüa bürchagojubürf
18 wiechago wiechagof
24 zochago zochagof
30 feeschago feeschagof
36 chagchago chagchagof

Liczebniki typu chagjuíek czyta się z j nie zmiękczającym g tzn. jakby było pisane chag ju iek.

Przypisy

  1. Skomplikowane rozwoje dawnego w miejsce jednolitego, jesiwsko-północnohoczebozkiego e
  2. może być też zapis mieszany, dźwięczność zależy od drugiego elementu
  3. wystepuje bardzo rzadko