|
|
| Słownik języka czummuczalskiego
|
| Nazwa:
|
Język czummuński
|
| Nazwa własna:
|
Lôha Txúmmùx
|
| Informacje
|
| Twórca:
|
Cywil
|
| Rok:
|
2022
|
| Sposoby zapisu:
|
alfabet łaciński
|
| Klasyfikacja:
|
analityczny przechodzący w aglutynacyjny, SOV, absolutywno-ergatywny
|
| Liczba słów:
|
371
|
| Lista conlangów
|
Słownik
A
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| ahóstō
|
sierpień |
/àxǒstó/ |
hiszp. agosto |
|
| ahuokàto
|
prawnik |
/àwòkâtò/ |
hiszp. abogado |
|
| akqôt
|
rok |
/àkʼo᷈t/ |
岁 |
|
| akqôtiníh
|
rok życia |
/àkʼo᷈tìnǐː/ |
岁年 |
domyślnie w l.mn.
|
| akqôtiníhìx
|
urodziny |
/àkʼo᷈tìnǐːîʃ/ |
akqôtiníh + -(ì)x |
skrócona forma inī akqôtiníhìx; umiarkowanie potoczne
|
| aprìl
|
kwiecień |
/ǎprîl/ |
hiszp. abril lub ang. april |
|
| āsúka‘r
|
cukier |
/ásǔkàr/ |
hiszp. azucar |
|
| atâ
|
dużo, wiele |
/âta᷈/ |
庶 |
|
| atqâ
|
proso |
/âtʼa᷈/ |
黍 |
|
| atqásû
|
piwo |
/àtʼǎsu᷈/ |
黍酒 |
|
| atrôum
|
nauczać |
/àtrɒ᷈ʊ̯m/ |
教誨 |
|
| atróutô
|
nauczyciel |
/àtrɒ̌ʊ̯to᷈/ |
教主 |
|
Â
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| âmham
|
miłorząb |
/a᷈m̥àm/ |
??? + 木 (?) |
|
| âr
|
i, a |
/ɜ˞̌/ |
??? |
łączy czasowniki
|
E
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| ekúen
|
spowrotem |
/èkɞ̌n/ |
旋 |
|
| enéllê
|
odpoczywać |
/ènělːe᷈/ |
棲舍 |
w drodze
|
| enèro
|
styczeń |
/ènêrò/ |
hiszp. enero
|
| enhúe
|
trochę, kilka |
/èn̥ɞ̌/ |
少 |
|
| ensálátā
|
sałatka |
/ènsǎlǎtá/ |
hiszp. ensalada |
|
| erêrē
|
niebieski |
/ère᷈ré/ |
青色 |
|
| eréssê
|
siostrzeniec |
/èrěsːe᷈/ |
甥子 |
|
| erh
|
ryż |
/èr̥/ |
稗 |
zwykle jako roślina lub ziarno
|
| erhésû
|
wino ryżowe |
/èr̥ěsu᷈/ |
稗酒 |
|
| ésküèla
|
szkoła |
/ěskwêlà/ |
hiszp. escuela |
nieco potoczne
|
| espéxā
|
przyprawa |
/èspěʃá/ |
hiszp. especia |
|
| ēstútxàn
|
student, uczeń |
/éstǔtʃân/ |
hiszp. estudiante |
|
| eténhèn
|
znać kogoś |
/etěn̥ên/ |
識認 |
|
H
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| hà
|
ja |
/xâ/ |
吾 |
pl. hâtl
|
| har
|
partykuła zliczająca dla ryb |
/xà˞/ |
魚 |
|
| harmá‘r
|
ryba |
/xà˞mǎr/ |
魚鯉 |
|
| hástû
|
rządzić |
/xǎstu᷈/ |
乂守 |
|
| hàtrū
|
budzić się |
/xâtrú/ |
寤觉 |
|
| hâllōm
|
mówić |
/xa᷈lːóm/ |
言談 |
|
| hō
|
księżyc, miesiąc |
/xó/ |
月 |
|
| huél
|
krowa, byk |
/xɞ̌l/ |
牛大 |
|
| huélnhū
|
wołowina |
/xɞ̌ln̥ú/ |
huél + nhū |
|
| hüìno
|
wino |
/wînò/ |
hiszp. vino |
|
| hùlyo
|
lipiec |
/xûljò/ |
hiszp. julio |
|
| hùnyo
|
czerwiec |
/xûnjò/ |
hiszp. junio |
|
| huótermèlon
|
arbuz |
/wǒtɜ̀˞mêlòn/ |
ang. watermelon |
|
| h‘üépex
|
czwartek |
/xwěpéʃ/ |
hiszp. jueves |
|
| huótx
|
zegarek na rękę |
/wǒtʃ/ |
ang. watch |
|
I
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| ikūippìn
|
pomarańcza |
/ìkʉ́pːîn/ |
橘墳 |
|
| ilhî
|
następny |
/ìɬi᷈/ |
次 (?) |
|
| ilì
|
cztery |
/ìlî/ |
四 |
|
| imhísî
|
młodsza siostra |
/ìm̥ǐsi᷈/ |
妹(?)姊 |
|
| inī
|
dzień, słońce |
/ìní/ |
日 |
|
| iníh
|
tysiąc |
/ìnǐː/ |
千 |
|
| ipì
|
po, później |
/ìpî/ |
自 |
|
| ipî
|
bardziej niż |
/ìpi᷈/ |
比 |
|
| itítxá
|
dom rodzinny, rodzina, pochodzenie |
/itǐtʃǎ/ |
室家 (?) |
|
K
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| kah
|
partykuła zliczająca dla zwierząt hodowlanych |
/kàː/ |
羊 |
|
| kàm
|
słodki |
/kâm/ |
甘 |
|
| kápè
|
kawa, kawowiec |
/kǎpê/ |
hiszp. café |
dotyczy zarówno napoju, ziaren jak i rośliny
|
| kā‘r
|
partykuła zliczająca dla małych przedmiotów |
/kár/ |
個 |
|
| kàttrō
|
koza, owca |
/kâtːró/ |
羊角 |
|
| kâkóusáh
|
prosić, przepraszać |
/ka᷈kɒ̌ʊ̯sǎː/ |
号将 |
o zrobienie czegoś; jako zwrócenie uwagi na siebie
|
| kâmùn
|
szwagierka |
/ka᷈mûn/ |
姑婚 |
|
| kâpá
|
teść |
/ka᷈pǎ/ |
姑夫 |
|
| ke
|
on |
/kè/ |
其 |
pl. kêtl
|
| kê
|
zakończyć |
/ke᷈/ |
既 |
znacznik aspektu dokonanego
|
| kei
|
kto? co? |
/kɛ̀ɪ̯/ |
何 |
|
| kéik
|
ciasto |
/kɛ̌ɪ̯k/ |
ang. cake |
|
| kéikû
|
piosenka |
/kɛ̌ɪ̯ku᷈/ |
歌吿 |
|
| kèkī
|
tylko, jedynie |
/kêkí/ |
只一 |
|
| kènkqàn
|
świętować |
/kênkʼân/ |
鄉燕 |
|
| kénhū
|
mięso z kurczaka |
/kěn̥ú/ |
雞肉, prawdopodobnie późne złożenie |
|
| kè‘r
|
już |
/kêr/ |
已 |
|
| késō
|
ser |
/kěsó/ |
hiszp. queso |
|
| kên
|
widzieć |
/ke᷈n/ |
見 |
|
| kī
|
jeden |
/kí/ |
一 |
także przedimek nieokreślony
|
| kímàk
|
tak? |
/kîmǎk/ |
唯 + ma + -(ì)k |
zaimek pytajny w pytaniach o potwierdzenie czegoś
|
| kìmikā
|
chemia |
/kîmìká/ |
hiszp. química |
|
| kìn
|
bo, ponieważ |
/kîn/ |
因 |
|
| kìppí
|
dodać |
/kîpːǐ/ |
益倍 |
|
| kînkqúi’r
|
dym |
/ki᷈nkʼʉ̌r/ |
煙薰 |
|
| kìtx
|
pierwszy |
/kîtʃ/ |
一 + ? |
|
| kîlìmpî
|
zmarła przodkini |
/ki᷈lîmpi᷈/ |
神妣 |
|
| kîlīsâ
|
zmarły przodek |
/ki᷈lísa᷈/ |
神祖 |
|
| kîná
|
szukać, sprawdzać |
/ki᷈nǎ/ |
稽茹 |
|
| klásē
|
klasa, lekcja |
/kɬǎsé/ |
hiszp. clase |
|
| klōmher
|
ziarno |
/kɬóm̥ɜ˞̀/ |
谷麥 |
|
| klûm
|
pić |
/klu᷈m/ |
飲 (?), lub onomatopeiczne |
|
| kókròm
|
sól |
/kǒkrôm/ |
鹹 |
|
| kòl
|
dzwonić przez telefon |
/kôl/ |
skrócenie pòunkòl |
potoczne
|
| kòmpani
|
firma |
/kômpànì/ |
ang. company |
|
| kòsséi
|
sok |
/kôsːɛ̌ɪ̯/ |
果擠 |
|
| kóxòn
|
danie |
/kǒʃôn/ |
hiszp.cocción |
|
| koyè‘rno
|
rząd |
/kòjêrnò/ |
hiszp. gobierno |
mocno potoczne, z nieco negatywnym nacechowaniem
|
| kôh
|
spotykać kogoś, być z kimś |
/ko᷈ː/ |
遘遇 |
|
| kôll
|
dzikie jabłko |
/ko᷈lː/ |
野果 |
|
| kqàkrē
|
mieszkać |
/kʼâkré/ |
處邑 |
|
| kqâ
|
miejsce |
/kʼa᷈/ |
處 |
|
| kqâtā
|
prosić, pytać |
/kʼa᷈tá/ |
呼求 |
o jakąś rzecz
|
| kqē
|
dziesięć |
/kʼé/ |
十 |
|
| kqeréssē
|
oddychać |
/kʼèrěsːé/ |
吸息 |
|
| kqèttrē
|
ważny |
/kʼêtːré/ |
亟急 |
|
| kqê
|
bardzo |
/kʼe᷈/ |
甚 |
nacechowane pozytywnie, często pisane przez myślnik
|
| kqêi
|
móc, mieć pozwolenie |
/kʼɛ᷈ɪ̯/ |
可 |
|
| kqêin
|
umieć, potrafić |
/kʼɛ᷈ɪ̯n/ |
可能 |
|
| kqurùsèn
|
zepsuty, zgniły |
/kʼùrûsên/ |
朽腥 |
o jedzeniu lub innej materii organicznej
|
| kqurûlèh
|
odpoczywać |
/kʼùru᷈léː/ |
休靖 |
|
| kqūtléi
|
obcy, zagraniczny |
/kʼútɬɛ̂ɪ̯/ |
出夷 |
|
| kqùtréi
|
dobry |
/kʼǔtrɛ̌ɪ̯/ |
好嘉 |
|
| kqûló
|
lubić |
/kʼu᷈lǒ/ |
好愉 |
|
| kqûmun
|
smród, śmierdzieć |
/kʼu᷈mùn/ |
臭聞 |
|
| krànké
|
kura |
/krânkě/ |
鴳雞 |
|
| krō
|
chcieć |
/kró/ |
欲 |
zrobić coś; także partykuła optatywu
|
| kròm
|
słony |
/krôm/ |
鹽 |
|
| krōnh
|
potrzebny |
/krón̥/ |
欲需 |
|
| krûe
|
państwo, kraj |
/krɞ᷈/ |
國 |
|
| ku
|
ciepły |
/kú/ |
燠 |
|
| kue
|
lub, albo |
/kɞ̀/ |
或 |
|
| kùe
|
jeszcze raz |
/kɞ̂/ |
又 |
|
| kúeil
|
surowa kasza lub ryż |
/kɞ̌ɪ̯l/ |
禾稻 |
|
| kùeirô
|
warzywo, jadalna roślina |
/kɞ̂ɪ̯ro᷈/ |
禾菜 |
|
| kui
|
tak |
/kʉ̀/ |
唯 |
|
| kūimhìlī
|
pomarańcza |
/kʉ́m̥îlí/ |
橘實 |
|
| kúttôu
|
opowiadać, historia |
/kǔtːɒ᷈ʊ̯/ |
告詔 |
|
| kútxàra
|
łyżka |
/kǔtʃêrà/ |
hiszp. cuchara |
|
| kútxìyo
|
nóż |
/kǔtʃîjò/ |
hiszp. cuchillo |
kuchenny
|
| kû
|
dziewięć |
/ku᷈/ |
九 |
|
| kûiníh
|
młody |
/kʉ᷈nǐː/ |
季年 |
|
| kûl
|
jak |
/ku᷈l/ |
道 |
"w jaki sposoób"
|
| kûmhar
|
placek, naleśnik |
/kum̥ɜ˞̀/ |
粥稗 |
|
L
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| là
|
pięć |
/lâ/ |
五 |
|
| làtléi
|
dzik |
/lâtlɛ̌ɪ̯/ |
彘豕 |
|
| làtréi
|
szczęśliwy |
/lâtrɛ̌ɪ̯/ |
豫嘉 |
|
| léi
|
inny, drugi |
/lɛ̌ɪ̯/ |
他 |
|
| lèi
|
tu nisko |
/lêɪ̯/ |
地 |
|
| léilùn
|
świnia |
/lêɪ̯lûn/ |
豕豚 |
|
| léinhū
|
wieprzowina |
/lêɪ̯n̥ú/ |
豕肉 |
|
| lèirhá
|
świnia |
/lêɪ̯r̥ǎ/ |
豕豝 |
|
| lèssô
|
żenić się |
/lêsːo᷈/ |
膡娶 |
|
| lê
|
tam nisko |
/le᷈/ |
深 (?) |
|
| lêir
|
czytać |
/lɛ᷈ɪ̯r/ |
hiszp. leer |
nacechowane potocznie
|
| lhak
|
a ... ? |
/ɬàk/ |
也唯 (?) |
np. a ty? - ne lhak?
|
| lhèi
|
też |
/ɬɛ̂ɪ̯/ |
也 (?) |
oczekiwana forma to **lèi
|
| lìpro
|
książka |
/lîprò/ |
hiszp. libro |
|
| lînhī
|
szukać |
/li᷈n̥í/ |
試覓 |
|
| lókrō
|
potrzebować |
/lǒkró/ |
庸欲 |
|
| lôha
|
język |
/lo᷈xǎ/ |
說語 |
|
| lùnex
|
poniedziałek |
/lûnèʃ/ |
hiszp. lunes |
|
M
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| ma
|
nie |
/mà/ |
毋 |
|
| mákkâ
|
kochać, być czułym, być przywiązanym |
/mâkːa᷈/ |
慕愛 |
dotyczny miłości platonicznej lub w rodzinie
|
| màkóu
|
wysoki |
/mâkɒ̌ʊ̯/ |
高 |
|
| màkóuní
|
południe |
/mâkɒ̌ʊ̯nǐ/ |
高日 |
pora dnia
|
| mànatxer
|
menadżer |
/mânàtʃɜ̀˞/ |
ang. manager |
|
| mansàna
|
jabłko |
/mànsânà/ |
hiszp. manzana |
|
| mà‘rsō
|
marzec |
/mârsó/ |
hiszp. marzo |
|
| mà‘rtēx
|
wtorek |
/mârtéʃ/ |
hiszp. martes |
|
| mátēmátīkàtl
|
matematyka |
/mǎtémǎtíkâtɬ/ |
hiszp. matemáticas |
liczba mnoga kalkuje hiszpański
|
| màtl
|
miniony |
/mâtɬ/ |
末(一/多?) |
|
| màttā
|
zapomnieć |
/mâtːá/ |
忘識 |
|
| màyo
|
maj |
/mâjò/ |
hiszp. mayo |
|
| mârkún
|
starszy brat |
/mɜ̌˞kǔn/ |
兄昆 |
|
| mârssán
|
talerz, naczynie do jedzenia |
/mɜ˞̌sːǎn/ |
皿餐 |
|
| mèi‘rkolex
|
środa |
/mɛ̂ɪ̯rkòleʃ/ |
hiszp. miércoles |
|
| mèis
|
kukurydza |
/mɛ̂ɪ̯s/ |
hiszp. maíz |
|
| mēkê
|
kochać |
/méke᷈/ |
??? + 愛 |
romantycznie; prefiks nieznanego pochodzenia, potencjalnie spokrewniony z má w mákkâ
|
| mè
|
coś |
/mê/ |
某 |
potoczne lub w złożeniach
|
| mèmûr
|
coś |
/mêmʊ᷈˞/ |
某物 |
umiarkowanie formalne
|
| méppīn
|
wychodzić za mąż |
/měpːín/ |
妇嫔 (???) |
|
| me‘rtlei
|
obcy, Hiszpanin, biały |
/mèrtɬɛ̀ɪ̯/ |
來夷 |
nachechowane nieco negatywnie, wobec konkretnej grupy obraźliwe
|
| mésséi
|
żona |
/měsːɛ̌ɪ̯/ |
婦妻 |
|
| mèyā
|
banan |
/mêjá/ |
polinezyjskie; haw. maiʻa (?) |
|
| mêrs
|
imię |
/mɜ˞̌s/ |
名才 |
|
| mêrselè
|
nazywać się |
/mɜ˞̌sèlê/ |
名才 |
|
| mêtrē
|
czarny |
/me᷈tré/ |
黑色 |
|
| mhâ
|
ile |
/m̥a᷈/ |
况 (?) |
oczekiwany refleks to **mâ
|
| mhârt
|
tytuł honorykatywny |
/m̥ɜ̌˞rt/ |
??? + 氏 |
|
| mhâr‘rhâ
|
starszy wioski |
/m̥ɜ̌˞r̥a᷈/ |
??? + 伯 |
w kontekście historycznym także wódz plemienny
|
| mīl
|
tu wysoko |
/míl/ |
實 |
zanik ostatniej samogłoski być może w celu odróżnienia od dubletu milī, lub analogii do innych, jednosylabowych zaimków wskazujących
|
| milī
|
owoc |
/míl/ |
實 |
tylko jadalny
|
| mīmī
|
siostrzyczka, młodsza siostra |
/mímí/ |
od imhísî |
dziecinne lub czułe
|
| minùtō
|
minuta |
/mìnûtó/ |
hiszp. minuto |
|
| mītluir
|
myć |
/mítɬʏ̀˞/ |
謐濯 |
|
| mònnī
|
popołudnie, wieczór |
/mônːí/ |
晚日 |
|
| môrkkí
|
medycyna naturalna |
/mɞ̌˞kːǐ/ |
藥醫 |
|
| môrnhíh
|
znachor, lekarz |
/mɞ̌˞n̥ǐː/ |
藥人 |
w znaczeniu lekarz silnie potoczne
|
| mò‘rte
|
późno |
/môrtè/ |
晚时 |
|
| mpâmpán
|
pół |
/mpa᷈mpǎn/ |
分半 |
|
| mpì
|
nos |
/mpî/ |
鼻 |
|
| mpìmhun
|
wąchać, zapach |
/mpîm̥un/ |
鼻聞 |
|
| múnkrâ
|
sława, renoma |
/mǔnkra᷈/ |
問譽 |
|
| mûr
|
rzecz; partykuła zliczająca dla pojęć abstrakcyjnych i niektórych przedmiotów |
/mʊ̌˞/ |
物 |
|
N
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| nā
|
tam |
/ná/ |
若 |
|
| nà
|
ty |
/nâ/ |
汝 |
pl. nêtl
|
| nákkā
|
zły |
/nǎkːá/ |
慝惡 |
w znaczeniu moralnym
|
| nākqā
|
spragniony, chieć pić |
/nákʼá/ |
渴 |
|
| nakqêi
|
umieć |
/nàkʼɛ᷈ɪ̯/ |
能可 |
|
| nàlā
|
powierniczka, służąca [1]
|
/nâlá/ |
女嬯 (???) |
|
| nálèi
|
młodszy brat |
/nǎlɛ̂ɪ̯/ |
奴弟 |
|
| ná‘rnà‘r
|
trudność, problem |
/nǎrnâr/ |
難難 |
|
| na‘rran
|
trudny |
/nàrːàn/ |
難連 |
|
| ner
|
ucho |
/nɜ̀˞/ |
耳 |
|
| nerm
|
zbyt bardzo |
/nɜ̀˞m/ |
淫 |
|
| nêrm
|
myśleć, rozważać |
/nɜ̌˞m/ |
恁慮 |
|
| nênn
|
być może, myślę że |
/ne᷈nː/ |
認能 |
|
| nhí
|
partykuła zliczająca dla ludzi |
/n̥ǐ/ |
人(?) |
Powiązanie etymologiczne z níh jest niemalże pewne. Jednakże forma fonetyczna jest niejasna. Niektóre możliwe wyjaśnienia to relikt starego złożenia albo forma pochodząca ze starożytnego, wymarłego już dialektu.
|
| nhū
|
mięso |
/n̥ú/ |
肉 |
|
| nì
|
dwa |
/nî/ |
二 |
|
| níh
|
człowiek, mężczyzna |
/nǐː/ |
人 |
|
| nìnna
|
kobieta |
/nînːà/ |
人女 |
|
| nīntî
|
pamiętać |
/nínti᷈/ |
識念 |
|
| nkâra
|
żółty |
/nka᷈rá/ |
黃色 |
|
| nkqákkóh
|
pracować |
/nkʼǎkːǒː/ |
業工 |
nad czymś
|
| nkqêh
|
ząb |
/nkʼe᷈ː/ |
??? + 齒 |
prefiks **n- nieznanego pochodzenia
|
| nō
|
gorący |
/nó/ |
熱 |
|
| noyémpre
|
listopad |
/nòjěmprè/ |
hiszp. noviembre |
|
| nônêr
|
mleko z piersi |
/no᷈nɜ˞̌/ |
乳女 |
|
| ntâr
|
i, oraz |
/ntɜ˞̌/ |
與/及 (?) |
łączy rzeczowniki
|
| ntèsuèi
|
siedzieć |
/ntêsɞ̂ʏ̯/ |
定坐 |
|
| ntrūkîná
|
sprawdzian, egzamin |
/ntrúki᷈nǎ/ |
ntrū- + kîná |
|
| ntrūnhìh
|
uczeń |
/ntrún̥íː/ |
學人 |
|
| ntrūtlèh
|
uczyć się |
/ntrǔtɬéː/ |
學聽 |
|
| ntrūtlēkqâ
|
szkoła |
/ntrǔtɬék’a᷈/ |
ntrūtlèh + kqâ |
|
| nurmùn
|
słyszeć |
/nʊ˞̀mûn/ |
耳聞 |
|
| nùtul
|
kluski, makaron |
/nûtùl/ |
ang. noodle |
często w l.mn, ale spotyka się także użycie jako rzeczownika zbiorczengo.
|
| nû
|
dłoń |
/nu᷈/ |
手 |
|
| nûrnú
|
wstyd |
/nʊ˞̌nǔ/ |
恥羞 |
|
O
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| óktúpre
|
październik |
/ǒktǔprè/ |
hiszp. octubre |
|
| òluei
|
olej |
/ôlɞ̀ɪ̯/ |
hiszp. óleo |
|
| òra
|
godzina |
/ôrà/ |
hiszp. hora |
|
| oròrē
|
czytać, liczyć |
/òrôré/ |
數歷 |
w znaczeniu „czytać” nacechowane formalnie
|
| o‘r
|
często, częsty |
/òr/ |
數 |
|
| otó
|
nóż |
/òtǒ/ |
刀 |
broń
|
| óxpitàl
|
szpital |
/ǒʃpìtâl/ |
hiszp. hospital |
|
P
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| pàp
|
pub |
/pâp/ |
ang. pub |
spotykana także pisownia oryginalna
|
| páttori
|
fabryka |
/pǎtːòrì/ |
ang. factory |
|
| pāmē
|
rodzic |
/pámé/ |
父母 |
potoczne
|
| pàmerê
|
mąż |
/pâmère᷈/ |
夫士 |
|
| pàn
|
chleb |
/pân/ |
hiszp. pan |
|
| pāpā
|
ojciec, tata |
/pápá/ |
父父 |
|
| pápā
|
ziemniak |
/pǎpá/ |
hiszp. papa |
|
| pàrhàh
|
naród, plemię |
/pâr̥áː/ |
邦方 |
|
| pástā
|
makaron |
/pǎstá/ |
ang. pasta |
|
| pe
|
czy? |
/pè/ |
不 |
|
| pékníh
|
przyjaciel |
/pěknǐː/ |
朋友 + níh |
|
| per
|
bar |
/pɜ̀˞/ |
ang. bar |
spotykana także pisownia oryginalna
|
| pêrtei
|
urodziny |
/pɜ̌˞tɛ̀ɪ̯/ |
ang. birthday |
bardzo silnie potoczne
|
| péttû
|
władca |
/pětːu᷈/ |
辟守 |
|
| péttúkqâ
|
rząd |
/pětːǔkʼa᷈/ |
péttû + kqâ |
|
| pétxā
|
data |
/pětʃá/ |
hiszp. fecha |
|
| pêirá
|
mylić się |
/pɛ᷈ɪ̯rǎ/ |
非義 |
|
| pī
|
musieć |
/pí/ |
必 |
|
| pìkkòh
|
babcia |
/pîkːóː/ |
妣公 |
|
| pímèntō
|
papryka |
/pǐmêntó/ |
hiszp. pimiento lub port. pimento |
|
| pìnkqâ
|
przyjmować w gości |
/pînkʼa᷈/ |
賓御 |
|
| pînlìm
|
prezent |
/pi᷈nlîm/ |
賓琛 |
|
| pòká
|
zły, nienadający się |
/pôkǎ/ |
腐惡 |
|
| pòun
|
telefon |
/pɒ̂ʊ̯n/ |
ang. phone |
potoczne;
|
| pòunkòl
|
dzwonić przez telefon |
/pɒ̂ʊ̯nkôl/ |
ang. phone call |
rzadko spotykany wariant pôunkòl
|
| pôt
|
dawać |
/po᷈t/ |
付授 |
|
| pqímhùn
|
małżeństwo |
/pʼǐm̥ûn/ |
匹婚 |
|
| présent
|
prezent |
/prěsèn(t)/ |
ang. present |
nieco potoczne
|
| pròlétà‘r
|
proletariusz |
/prôlětâr/ |
ang. proletarian i/lub prole |
|
| prútā
|
owoc |
/prǔtá/ |
hiszp. fruta |
dotyczy zarówno owoców jadalnych, jak i niejadalnych; w pierwszym znaczeniu nieco mniej formalne niż milī
|
| púeirèro
|
luty |
/pɞ̌ʏ̯rêrò/ |
hiszp. febrero |
|
R
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| ragán
|
zimny |
/raɡǎn/ |
寒 (?) |
|
| rèimili
|
gruszka |
/rɛ̂ɪ̯mìlì/ |
梨實 |
|
| rèintxa
|
poprawny |
/rɛ̂ɪ̯ntʃá/ |
義直 |
|
| rèkque
|
wieś |
/rêkʼɞ̀/ |
里丘 |
|
| relók
|
zegar |
/rèlǒk/ |
hiszp. reloj |
|
| rèrē
|
liczba, numer |
/rêré/ |
歷儷 |
|
| rhápá
|
stryj |
/r̥ǎpǎ/ |
伯父 |
|
| rhātl
|
sto |
/r̥átɬ/ |
十多 |
|
| rhàtrā
|
biały |
/r̥âtrá/ |
白色 |
|
| rhē
|
osiem |
/r̥é/ |
八 |
|
| rhèm
|
wiatr |
/r̥êm/ |
風 |
|
| rhònkêr
|
zmieniać, przemieniać, przekształcać |
/r̥ônkɜ̀˞/ |
變改 |
|
| rìh
|
jeśli, gdyby |
/ríː/ |
令 |
|
| rùeinó‘r
|
zmęczony, zmęczyć się |
/rɞ̂ɪ̯nǒr/ |
累棲 |
|
S
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| sàhuato
|
sobota |
/sâwàtò/ |
hiszp. sábado |
|
| sákôuléi
|
tłuszcz |
/sǎkɒ᷈ʊ̯lɛ̌ɪ̯/ |
膏豕 |
|
| samer
|
piękny |
/sàmɜ̀˞/ |
粲美 |
zazwyczaj o kobiecie
|
| sápléi
|
kochanka |
/sǎplɛ̌ɪ̯/ |
妾弟 |
|
| sarapá
|
mąż |
/sàràpǎ/ |
士夫 |
|
| sátàh
|
próbować, smakować |
/sǎtáː/ |
嘗 |
|
| sáttrû
|
ocet |
/sǎtːru᷈/ |
醋酵 |
|
| sâ
|
robić |
/sa᷈/ |
作 |
bardzo częsty czasownik w stałych frazach
|
| sâlêr
|
słowo |
/sa᷈lɜ̌˞/ |
詞語 |
|
| sâkóuker
|
tłusty, śliski |
/sa᷈kɒ̌ʊ̯kɜ˞̀/ |
膏液 |
|
| sân
|
jeść, jedzenie, posiłek |
/sa᷈n/ |
餐 |
|
| sârrèh
|
świeży, zdatny do spożycia |
/sa᷈rːéː/ |
鮮生 |
|
| sâtler
|
pracować; praca, zawód |
/sa᷈tɬɜ˞̀/ |
作治 |
|
| sékretâr
|
sekretarz |
/sékr̥ětâr/ |
ang. secretary |
|
| sémàna
|
tydzień |
/sěmânà/ |
hiszp. semana |
|
| sen-sên
|
małe dziecko |
/sěnse᷈n/ |
子孺 |
reduplikowane
|
| sète
|
czas |
/sêtè/ |
在時 |
|
| séttxèmpre
|
wrzesień |
/sětʃːêmprè/ |
hiszp. septiembre |
|
| sêhé
|
dziecko, syn |
/se᷈xě/ |
子兒 |
jako potomek
|
| sêi
|
tutaj |
/sɛ᷈ɪ̯/ |
此 |
|
| sêmmer
|
życie, żyć |
/se᷈mːɜ˞̀/ |
心生 (?) |
|
| sênà
|
córka |
/se᷈nâ/ |
子女 |
|
| sī
|
siedem |
/sí/ |
七 |
|
| sìkarét
|
papieros |
/sǐkàrět/ |
ang. cigarette |
|
| sìmmî
|
spać |
/sǐmːi᷈/ |
寢寐 |
|
| sìn
|
gorzki, pikantny |
/sîn/ |
辛 |
|
| sìrhā
|
starsza siostra |
/sîr̥á/ |
姊伯 |
|
| sîkkùe‘r
|
niedźwiedź |
/si᷈kːɞ̂r/ |
??? |
|
| sîntxqē
|
rozumieć |
/si᷈ntʃʼé/ |
悉徹 |
|
| sótê
|
czekać |
/sǒte᷈/ |
須侍 |
|
| sóto‘r
|
gęsty |
/sǒtòr/ |
厚 (?) |
|
| sōtro
|
cebula |
/sótrò/ |
蔥球 (?) |
|
| sòukóh
|
dziadek |
/sɒ̂ʊ̯kǒː/ |
祖公 |
|
| só‘r
|
kwaśny |
/sǒr/ |
酸 |
|
| sô
|
brać |
/so᷈/ |
取 |
|
| súeir
|
mało, niewiele |
/sɞ̌ʏ̯r/ |
鮮/梢 (?) |
|
| súkkú‘r
|
grupa ludzi, drużyna |
/sǔkːǔr/ |
卒群 |
|
| sú‘r
|
gotowana kasza lub ryż |
/sǔr/ |
飧 |
|
| surúntû
|
kochanek |
/sùrǔntu᷈/ |
士儔 |
|
| sùsìn
|
wódka |
/sûsîn/ |
酒辛 |
|
| súttê
|
dusza przodka, bożek |
/sǔtːe᷈/ |
宗帝 |
|
| sûei
|
mały |
/sɞ᷈ʏ̯/ |
小 |
|
| sûeiká
|
noc |
/sɞ᷈ʏ̯kǎ/ |
宵夜 |
|
T
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| tārrhú
|
rodzić się |
/tár̥ːǔ/ |
达胞 |
|
| tásā
|
kubek |
/tǎsá/ |
hiszp. taza |
|
| tásòn
|
miska |
/tǎsôn/ |
hiszp. tazón |
|
| tátâ
|
duży |
/tǎta᷈/ |
大大 |
|
| tâta‘r
|
dorastać |
/ta᷈tàr/ |
大老 |
|
| tâ
|
zaś ten，jeżeli chodzi o |
/ta᷈/ |
者 |
znacznik tematu zdania
|
| tè
|
ten, ta, to |
/tê/ |
是 |
|
| tè
|
herbata |
/tê/ |
hiszp. té |
|
| tekei
|
kiedy? |
/tèkɛ̀ɪ̯/ |
時何 |
|
| tēker
|
koniec |
/tékɜ˞̀/ |
时已 |
|
| tènîr
|
ranek |
/tênɪ˞̌/ |
晨日 |
|
| tè‘rte
|
wcześnie |
/têrtè/ |
晨时 |
|
| tesê
|
podczas |
/tèse᷈/ |
时在 |
|
| téstō
|
tekst |
/těstó/ |
hiszp. texto |
|
| tétè
|
teraz |
/tětê/ |
时 + tè |
|
| tìn
|
tam wysoko |
/tîn/ |
顛 |
|
| tíxèmpre
|
grudzień |
/tǐʃêprè/ |
hiszp. diciembre |
|
| tléisâlá-kqê
|
dziękować |
/tɬɛ̌ɪ̯sa᷈lǎ kʼe᷈/ |
多谢 + kqê |
|
| tlêik
|
najbardziej |
/tɬɛ᷈ɪ̯k/ |
多益 |
|
| tlîtróu
|
uprzejmy |
/tɬi᷈trɒ̌ʊ̯/ |
祗嘉 (?) |
rozwój dość nieregularny
|
| tohatá
|
lód |
/tòxàtǎ/ |
??? (tungizm?) |
|
| tomátē
|
pomidor |
/tòmǎté/ |
hiszp. tomate |
|
| tómìnkō
|
niedziela |
/tǒmînkó/ |
hiszp. domingo |
|
| tóttor
|
lekarz |
/tǒtːɞ˞/ |
ang. doctor |
nieco formalne
|
| tôtlóh
|
spotkać kogoś |
/to᷈tɬǒː/ |
鬥同 |
przez przypadek
|
| tqêmhé
|
smak |
/tʼe᷈m̥ě/ |
呫味 |
|
| tqāx
|
zielony |
/tʼáʃ/ |
蒼色 (?) |
|
| tqorók
|
niemowlę |
/tʼòrǒk/ |
榖兒 (?) |
|
| tqùká
|
brzydki |
/tʼûká/ |
醜惡 |
|
| trá
|
iść |
/tr̥ǎ/ |
格 |
|
| trâmùn
|
rodzina, społeczność |
/tra᷈mûn/ |
家婚 |
|
| trâssatràh
|
wspinać się |
/tra᷈sːàtráː/ |
格行 |
|
| trìntxē
|
widelec |
/trîntʃé/ |
hiszp. trinche |
|
| trô‘r
|
jajko |
/tro᷈r/ |
卵 |
|
| trū
|
sześć |
/trú/ |
六 |
|
| trúe
|
wszystko, każdy |
/trɞ̌/ |
皆/俱 (???) |
|
| túi
|
jaki? co robi? |
/tʉ̌/ |
誰 |
|
| tūkkù‘r
|
modlić się, życzyć |
/túkkûr/ |
祝祈 |
|
| túpâ
|
wuj |
/tûpa᷈/ |
舅父 |
|
| tùssū
|
przestać |
/tûsːú/ |
終夙 |
|
| tûtlú
|
prosty, łatwy |
/tu᷈tɬǔ/ |
職道 |
|
| txâpál
|
pomagać |
/tʃa᷈pǎl/ |
拯輔予 |
|
| txéire
|
mleko |
/tʃɛ̌ɪ̯rè/ |
??? |
jako napój
|
| txēkemou
|
zarost |
/tʃékèmɒ̀ʊ̯/ |
??? + 毛 (?) |
|
| txênèn
|
wiedzieć |
/tʃe᷈nên/ |
知認 |
|
| txqarā
|
czerwony |
/tʃʼàrá/ |
赤 |
|
| txqássû
|
alkohol |
/tʃʼǎsːu᷈/ |
鬯酒 |
jako napój
|
| txqattâ
|
nagi |
/tʃʼàtːa᷈/ |
赬赭 (?) |
|
U
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| unihüe‘rsità
|
uniwersytet |
/ùnìwèrsìtâ/ |
hiszp. universidad |
nieco potoczne
|
| urù
|
trzy |
/ùrû/ |
三 |
|
| urhùha
|
rodzic |
/ùr̥ûxà/ |
老(?) + ??? |
formalne
|
| urùnìh
|
stary |
/ùrûníː/ |
老年 |
|
| urūtrâh
|
starzeć się |
/urútra᷈ː/ |
老長 |
|
| utû
|
razem, łącznie |
/ùtu᷈/ |
綜 (?) |
|
| utû‘r
|
woda |
/ùtu᷈r/ |
水 |
|
X
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| xīxī
|
siostrzyczka, starsza siostra |
/ʃíʃí/ |
od sìrhā |
dziecinne lub czułe
|
Y
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| yè‘rnex
|
piątek |
/jêrnèʃ/ |
hiszp. viernes |
|
Najważniejsze związki wyrazowe
A
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Uwagi
|
| atqâ sú‘r
|
kasza jaglana |
/âtʼa᷈ sǔr/ |
|
E
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Uwagi
|
| erh sú‘r
|
gotowany ryż |
/èr̥ sǔr/ |
|
| ésküèla kìtx
|
szkoła podstawowa |
/ěskwêlà kîtʃ/ |
potoczne
|
| ésküèla màkóu
|
liceum |
/ěskwêlà mâkɒ̌ʊ̯/ |
potoczne
|
| ésküèla nì
|
gimnazjum |
/ěskwêlà nî/ |
potoczne
|
| ésküèla sûei
|
szkoła podstawowa |
/ěskwêlà sɞ᷈ʏ̯/ |
mocno potoczne
|
H
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Uwagi
|
| hâllōm ekúen
|
odpowiadać |
/xa᷈lːóm ekɞ̌n/ |
|
I
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Uwagi
|
| inī akqôtiníhìx
|
urodziny |
/ìní àkʼo᷈tìnǐxîʃ/ |
formalne
|
K
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Uwagi
|
| kên sâ
|
patrzeć |
/kěn sa᷈/ |
|
| klásē kqèttrē
|
przedmiot rozszerzony |
/kɬǎsé kʼêtːré/ |
|
| kôh sâ
|
planować spotkanie |
/ko᷈ː sa᷈/ |
|
| kôh trá
|
odwiedzać kogoś |
/ko᷈ː tr̥ǎ/ |
|
L
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Uwagi
|
| lìpro ntrūtlèhix
|
podręcznik szkolny |
/lîprò ntrǔtɬéxîʃ/ |
|
| lìpro sâx
|
podręcznik, poradnik |
/lîprò sa᷈ʃ/ |
|
| lôha kqūtléi
|
język obcy |
/lo᷈xà kʼútɬɛ̌ɪ̯/ |
|
M
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Uwagi
|
| mè nih
|
ktoś |
/mê nǐː/ |
|
| mêrs trâmùnèx
|
nazwisko |
/mɜ˞̌s tra᷈mûnêʃ/ |
formalne
|
| mītluir ntèsuèi
|
kąpać (się) |
/mítɬʏ̀˞ ntêsɞ̂ʏ̯/ |
|
| múnkrâ kex
|
być sławnym |
/mǔnkra᷈ kèʃ/ |
zaimek dzierżawczy zmienny w zależności od osoby
|
N
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Uwagi
|
| nhū kàttrōx
|
baranina, kozina |
/n̥ú kâtːróʃ/ |
|
| níh sâtlerx
|
pracownik |
/nǐː sa᷈tɬɜ˞̀ʃ/ |
|
| ntèsuèi trá sâtler-re
|
przejść na emeryturę |
/ntêsɞ̂ʏ̯ tr̥ǎ sa᷈tɬɜ˞̀rè/ |
|
| ntrūtlēh kúttôux
|
historia |
/ntrǔtɬéː kǔtːɒ᷈ʊ̯ʃ/ |
przedmiot szkolny
|
| ntrūtlēh rèrēx
|
matematyka |
/ntrǔtɬéː rêréʃ/ |
nacechowane formalnie
|
| ntrūtlēh rhònkêrx
|
chemia |
/ntrǔtɬéː r̥ônkɜ̀˞ʃ/ |
nacechowane formalnie
|
| ntrūtlēkqâ kìtx
|
szkoła podstawowa |
/ntrǔtɬék’a᷈ kîtʃ/ |
|
| ntrūtlēkqâ màkóu
|
liceum |
/ntrǔtɬék’a᷈ mâkɒ̌ʊ̯/ |
|
| ntrūtlēkqâ nì
|
gimnazjum |
/ntrǔtɬék’a᷈ nî/ |
|
| ntrūtlēkqâ sûei
|
szkoła podstawowa |
/ntrǔtɬék’a᷈ sɞ᷈ʏ̯/ |
rzadkie, nieco potoczne
|
| ntrūtlēkqâ tátâ
|
uniwesytet |
/ntrǔtɬék’a᷈ tǎta᷈/ |
|
| nurmùn sâ
|
słuchać |
/nʊ˞̀mûn sa᷈/ |
|
| nûrnú-hàx
|
przepraszam |
/nʊ̌˞nǔxâʃ/ |
drugi człon może być dowolnym zaimkiem osobowym w posesywie
|
P
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Uwagi
|
| pékníh sâtlerx
|
kolega z pracy |
/pěknǐː sa᷈tɬɜ˞̀ʃ// |
|
S
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Uwagi
|
| sâ kùe
|
powtarzać |
/sa᷈n kɞ̂/ |
zamiast sâ można używać też innych czasowników
|
| sân tènîrx
|
śniadanie |
/sa᷈n tênɪ˞̌ʃ |
|
| sân màkóuníx
|
obiad |
/sa᷈n mâkɒ̌ʊ̯nǐʃ/ |
|
| sân mònnīx
|
kolacja |
/sa᷈n mônːíʃ/ |
|
| sâlêr ekúen
|
odpowiedź |
/sa᷈lɜ̌˞ ekɞ̌n/ |
|
| sète súeir
|
chwila |
/sêtè sɞ̌ʏ̯r/ |
|
| sêhé urùnìh
|
pierworodny |
/se᷈xě ùrûníː/ |
|
| sìkarét kqeréssē
|
palić papierosa |
/sǐkàrět kqeréssē/ |
|
| sô pôt
|
przynosić |
/so᷈ po᷈t/ |
|
T
| Czummuński |
Polski |
Wymowa |
Uwagi
|
| txênèn pôt hâllōm
|
informować |
/tʃe᷈nên po᷈t xa᷈lːóm/ |
|
Wykaz nazw geograficznych
Państwa i ich stolice
| Nazwa czummuńska |
Nazwa mieszkańca |
Stolica |
Polska nazwa kraju |
Uwagi
|
| Alemànya
|
Alemàníh |
Perlin |
Niemcy |
|
| Nkqôrtor
|
Nkqôrtorníh |
Tákèi |
Enkontor |
|
| Nipòn
|
Nipònníh |
Tókyò |
Japonia |
Historycznie używany był także egzonim Hápòn, obecnie uznawany za przestarzały
|
| Pólònya
|
Pólòníh |
Huá‘rsóyā |
Polska |
|
Onomastykon
Imiona męskie
| Imię |
Polski odpowiednik |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| H’uàn
|
Jan |
/xwân/ |
hiszp. Juan |
Częstsze niż Txon
|
| Txòn
|
Jan |
/tʃôn/ |
ang. John |
Rzadsze niż H’uan, występuje głównie u anglofonów i ludzi urodzonych od II poł. lat 90-tych XX w.
|
Imiona żeńskie
| Imię |
Polski odpowiednik |
Wymowa |
Etymologia |
Uwagi
|
| Màxa
|
Maria |
/mâʃà/ |
ros. Маша lub hiszp. María |
Przejście /rj/ > /ʃ/ w zapożyczeniach nie jest rzadkie, a imię jest popularne w całym kraju, co powoduje, że nie można wykluczyć pochodzenia hiszpańskiego. Jednakże, z powodu akcentu na przedostatnią oraz trisylabiczności formy hiszpańskiej oczekiwaną byłoby **Marìya lub **Maxìya.
|
Przypisy
- ↑ W Czummunie historycznie powszechna była praktyka posiadania służącej, która mieszkała w domostwie oraz stanowiła bliską przyjaciółkę rodziny. Pod koniec XIX wieku tradycja ta zaczęła zanikać, a od lat 50. XX wieku została niemal całkowicie zarzucona. Obecnie słowo to jest używane głównie w kontekście historycznym.
