Pierwsze miasta-państwa Dewii, niekiedy zwane też zbiorczo thewańskim terminem Atram (tj.ꂔꋠ꒐ꆙꀀAtramō [xatraˈmoː]) — system zacięcie rywalizujących ze sobą, a zarazem blisko powiązanych ekonomicznie, politycznie, kulturowo oraz religijnie miast-państw, istniejący na południowych wybrzeżach Wielkiej Dewii, nad Morzem Thewańskim i Wielką Zatoką, w latach 4285 - 6050 EK[1]. Miasta-państwa te uważane są za pierwszą prawdziwą cywilizację kontynentu dewijskiego oraz pierwotną kolebkę Thewów jako etnosu.
Nie były to jednak tereny zamieszkane jedynie przez Thewów. Znaczną część populacji, zwłaszcza w zachodniej połowie miast-państw, stanowiły dwie inne główne grupy etniczne - Lufgarowie oraz Lumowie. Mimo to, okres atramski pełni funkcję matrycy dla całej późniejszej cywilizacji thewańskiej. Był to czas formacyjny, w którym powoli krystalizować zaczynają się niemal wszystkie fundamentalne zasady i cechy społeczne charakterystyczne dla Thewów na późniejszych etapach ich historii.
Czasy rozkwitu pierwszych miast-państw Dewii były chaotyczną epoką głębokiej decentralizacji, wyróżniającą się też jednocześnie imponującym dynamizmem, zarówno na polu politycznym, jak i religijnym. Społeczności zamieszkujące kontynent nie znały jeszcze koncepcji państwa ale istniała silna świadomość wspólnoty plemienno-klanowej, opartej o wspólną genealogię, zwykle w formie pochodzenia od tego samego boga lub mitycznego przodka.
Na obszarze Atramu klany zaczęły gromadzić się wokół stałych i coraz bardziej rozrastających się osad. Największe z nich przekształciły się w miasta, które następnie zaczęły podporządkowywać sobie swoich słabszych sąsiadów. Z biegiem czasu granica między klanem a miastem państwem zatarła się do tego stopnia, że w późniejszym okresie klasycznym były to terminy całkowicie tożsame. Klany i miasta-państwa określane były tym samym terminem ꒣ꇺꌼꄀꀀangātlōn [xaˈŋgaːθɔːn].
Każde miało własnych bogów, własne tradycje i własny dialekt. Pogrążone były w niekończących się walkach i rywalizacjach, trwających czasami całe stulecia. Bez przerwy powstawały krótkotrwałe sojusze i koalicje, które rozpadały się przy najmniejszej nawet zmianie w równowadze sił. Wszystkie miasta-państwa połączone były jednocześnie ścisłą siecią wzajemnych powiązań handlowych, małżeństw międzyklanowych i osobistych relacji, takich jak zrytualizowana instytucja pieczy zastępczej[2].
Powstanie atramskich miast-państw uznać można za bezpośrednią konsekwencję długiej tradycji rolnictwa na tych obszarach. To właśnie ziemie późniejszego Atramu stały się tysiące lat wcześniej epicentrum dewijskiej rewolucji neolitycznej[3]. Nie bez przyczyny, ponieważ jest to zarazem jedna z najbardziej żyznych i najprzyjemniejszych klimatycznie części całej Dewii. Początkowo rolnicy mieszkający nad brzegami Wszechoceanu oraz niezliczonych jezior uprawiali pszenicę, następnie zaś obficie także jęczmień i inne rośliny. Regularnie gromadzony nadmiar umożliwił im z czasem utworzenie miast i osad, gromadzenie nadmiaru w spichlerzach wymuszało natomiast konieczność ich obrony.
Innym istotnym osiągnięciem pierwszych miast-państw Dewii jest fakt wynalezienia przez nie pierwszego i najstarszego na kontynencie systemu pisma. Było to pismo piktograficzne i ideograficzne, w którym każdy z symboli wyrażał całe słowo lub ideę. Jest ono bezpośrednim protoplastą thewańskiego pisma wanardyjskiego i pisma jarfajskiego, a także wszystkich pozostałych rdzennych systemów pisma Dewii. Z Atramu pochodzą również najwcześniejsze znane teksty kontynentu.
Nazwa
W tradycji thewańskiej pierwsze miasta-państwa Dewii, a w szerszym ujęciu cały 1765 letni okres ich istnienia, określane są terminem ꂔꋠ꒐ꆙꀀAtramō [xatraˈmoː], który przybiera także formę Atram[4]. Jest to słowo z thewańskiego klasycznego wywodzące się od rdzenia atr-, oznaczającego pierwszeństwo lub poprzednictwo i tworzącego słowa takie jak ꎆ꒐ꆙꀀatri "wcześniej", ꆀꍭ꒐ꆙꀀatrȳngē "wiek, starość" czy ꌠꎆ꒐ꆙꐭkvatrīfà "pierwowzór". W tym kontekście Atram nabiera głębokiego i wielowarstwowego znaczenia. Z jednej strony może być rozumiane w sensie czysto chronologicznym, jako słowo dające się przetłumaczyć jako zwyczajna "przeszłość". Z drugiej strony sugeruje także termin o wiele węższy i znacznie mniej ogólny, wskazujący na zależność między teraźniejszością a przeszłością Thewów w szczególności. W takim ujęciu Atramō przetłumaczyć można dosłownie jako "przeszłość i/lub początki cywilizacji thewańskiej". Słowo to wprowadza też dodatkowy aspekt konceptualny, wskazując na to, co było niegdyś, ale co zarazem dalej ustanawia archetypiczny pierwowzór i podstawę dla obecnego porządku świata. Atram jest więc niemalże filozoficzną koncepcją, a nawiązywanie do Atramu stanowi w późniejszych epokach źródło legitymizacji.
Atram funkcjonuje w tradycji thewańskiej również jako nazwa konkretnej, fizycznej krainy istniejącej w przeszłości. W zbiorowej wyobraźni Thewów zajmuje niezwykle ważne miejsce i jest uznawane niemal bezkrytycznie za całkowicie prawdziwe. Jest tak pomimo ścisłego związana Atramu z lokalnymi mitami i legendami oraz przybrania przez nie na przestrzeni lat charakteru silnie symbolicznego. Obraz Atramu nieustannie powraca w tekstach rytualnych, eposach założycielskich oraz poezji sakralnej. Kraina ta opisywana jest jako pierwotna kolebka thewańskich instytucji, wzorców i porządku społecznego.
Atram bezpośrednio łączy się z postacią Glatlìukō, który czczony jest jako ojciec całego thewańskiego etnosu, wielki prawodawca i bohater kulturowy. Jest to postać na wpół historyczna, która około roku 6050 EK podbiła pozostałe miasta-państwa, a w konsekwencji stworzyła fundamenty Państwa Tjewangono. W kronikach określany jest często mianem „największego z synów Atram”, co podkreśla jego pochodzenie z Atram rozumianego jako fizyczne miejsce, a także jako epoka w czasie. W ten sposób Atram zyskało status źródła, normy, punktu odniesienia i naczelnego mitu, który kształtuje świadomość historyczną Thewów.
Atramskie miasta-państwa skupione były wokół wielkich otwartych placów oraz zbudowanych przy nich drewniano-ziemnych świątyń i pałaców.Miasta były dość rozległe i luźno zabudowane, zwykle pozbawione fortyfikacji, czasem bronione palisadą lub wałami ziemnymi.
Zanim na ziemiach późniejszej cywilizacji Thewów powstały pierwsze miasta-państwa rozkwitała tam antyczna Kultura lengowska. Była to przedthewańska społeczność osiadłych rolników, genetycznie niespokrewniona blisko z późniejszymi ludami tego obszaru. Kultura lengowska zamieszkiwała ziemie nad Wielką Zatoką, a więc na północnej granicy obszaru uznawanego za kolebkę rolnictwa na Dewii. Charakteryzowała się bardzo dużymi i długimi domami zbudowanymi z drewna i gliny, rozlokowanymi w luźnych skupiskach niewielkich wiosek położonych pośród pól uprawnych. Dokładne przyczyny końca kultury lengowskiej nie są znane. Wiele wskazuje jednak na to, że doświadczyła nagłej i dramatycznej zapaści. Zapis archeologiczny wykazuje ślady powszechnej przemocy[5] i zniszczeń, w tym celowych podpaleń wielu lengowskich wiosek.
W próżnię pozostawioną po upadku kultury lengowskiej wkroczyli nowi przybysze. Obszar zasiedliła fala migrujących z północy plemion, które całkowicie zastąpiły poprzednich mieszkańców. Byli to przodkowie trzech blisko spokrewnionych ze sobą ludów, które w późniejszych wiekach tworzyły razem Atram: Thewów, Lufgarów oraz Lumów. Ich kolonizacja wybrzeża Wszechoceanu, przejęcie przez nich rolnictwa i osiadłego trybu życia zapoczątkowało nową epokę. Około roku 4285 EK powstały pierwsze prawdziwe miasta-państwa Dewii, a więc Leng, Gavlōni, Tlēn i Tallo. Moment ten uznaje się za narodziny Atram i początek cywilizacji thewańskiej.
Kolejne dwa tysiąclecia historii to okres postępującej urbanizacji i przyrostu populacji. Był to jednoczesnej czas nieustannej rywalizacji, zawiązywania nietrwałych przymierzy, zdrad i zmieniających się układów sił między niezależnymi klanowymi miastami-państwami. Było to niezwykle dynamiczne i kreatywne środowisko, wymuszające na miastach umiejętność szybkiego przystosowywania się do zmieniających się warunków. Wiele miast-państw rozwijało się w różnych kierunkach, sprawiając, że na terenie Atram występowały odmienne systemy polityczne, społeczne oraz religijne. Po mimo licznych prób żadne z miast nigdy nie cieszyło się statusem niekwestionowanego hegemona całego regionu. Równowaga sił potrafiła zmieniać się gwałtownie. Wraz z rozkwitem jednych centrów, inne pogrążały się w kryzysie lub padały ofiarą swoich sąsiadów. Wśród najważniejszych i najbardziej wpływowych miast okresu atramskiego wymienić można: Lyrrēmū, Ȳlta, Tlàmyrōn, Ōrvanna, Lūmu, Tjejū, Jallunō, Ryllor, Ipar i Bìagi. Każde z nich miało własne ambicje, odrębną kulturę lokalną, rytuały i tożsamość. Wszystkie były jednak w kontakcie ze swoimi rywalami i czuły się bliższe sobie nawzajem niż "barbarzyńcom" zamieszkującym krainy ościenne.
Zgodnie z thewańską tradycją za koniec epoki atramskiej uznaje się rok 6050 EK. Wtedy to na wpół historyczna, na wpół mitologiczna postać imieniem Glatlìukō rozpoczęła serię kampanii wojennych, które zakończyły się podbojem wszystkich niezależnych miast-państw regionu. Glatlìukō był młodym i ambitnym władcą Wionyty (w thewańskim klasycznym: Vìonȳta). Jego zwycięstwo uznaje się za wydarzenie założycielskie Państwa Tjewangono, ustanawiające ramy nowego porządku politycznego, który dominował w środkowej części Wielkiej Dewii przez kolejne stulecia.
Polityka
Polityka była centralną osią atramskiego świata i silnikiem napędzającym cywilizacyjny rozwój tego okresu. Każde miasto-państwo (tj.꒣ꇺꌼꄀꀀangātlōn) funkcjonowało jako autonomiczny organizm, rządzony przez lokalny klan i jego przywódców. Lokalne tożsamości miast potrafiły różnić się równie mocno co panujące w nich systemy polityczne. Anarchiczna rywalizacja między ośrodkami była jednak regulowana przez uświęcone wspólną tradycją normy zachowań, decyzje polityczne nierzadko miały zaś charakter obrzędowy. System taki zapewniał względną stabilność w zmiennym i niestabilnym środowisku międzyklanowych waśni.
Miasta-państwa
Miasta-państwa angātlōn stanowiły centra władzy politycznej, główne ośrodki ekonomiczne i najważniejsze miejsca kultu religijnego na terenie każdego z klanów. Tożsamość miasta była ściśle związana z jego klanem, zbrojne zdobycie miasta przez siły wrogiego polis równało się zhańbieniu jego klanu rządzącego. Wszystkie miasta skupione były wokół wielkich placów z bitej ziemi, dookoła których znajdowały się najważniejsze budynki, często zbudowane na szczycie sztucznych kopców ziemnych. Zawsze znajdował się co najmniej jeden taki kopiec, wchodzący w skład głównej świątyni miejskiej. Niektóre miasta-państwa posiadały ich jednak dziesiątki, nawet w dzielnicach czysto mieszkalnych. Architektura była głównie drewniana oraz drewaniano-ziemna. Kamień używany był rzadko, chociaż jego popularność zaczęła wyraźnie rosnąć pod koniec epoki. Raczej brak było murów, wspólnoty były przeważnie otwarte, z wyraźnym rozgraniczeniem terytoriów przez święte słupy. Niekiedy pojawiały się palisady, rowy i wały ziemne.
Terytoria pod kontrolą klanów miały formę koncentrycznych kręgów z miastem w samym ich środku. Dookoła miasta znajdowały się satelickie osiedla, wioski i podporządkowane osady pomniejszych klanów. Dalej natrafić można było na strażnice i otoczone palisadami lub wałami ziemnymi wartownie. Taki układ dobrze oddawał niemalże centralnie sterowany charakter gospodarki okresu atramskiego. W większości miast-państw wszystkie zasoby, zarówno te pochodzące z samego miasta, jak i te sprowadzane z podległych mu ziem i osad, gromadzone były w centralnym kompleksie świątynnym (lub rzadziej, w pałacu przywódcy klanu albo w budynku obrad plemiennej starszyzny). Dopiero z nich zasoby rozdysponowywane były do ludu.
Komunikacja między miastami-państwami miała charakter silnie zrytualizowany i sformalizowany, opierała się na uznanym systemie znaków i gestów. Powszechną praktyką było wysyłanie posłańców noszących na swych szyjach specjalne poświęcone naszyjniki ze znakami ideograficznymi o konkretnych znaczeniach. Ideogramy te mogły sygnalizować zarówno wolę zawarcia pokoju, jak oficjalne wypowiedzenie wojny wojny. Mogły wyrażać też wezwanie do zadośćuczynienia wyrządzonych krzywd, prośby o arbitraż w sporze, intencje handlowe oraz małżeńskie. Sama obecność takiego posłańca na terenie obcego miasta uruchamiała z góry ustalone procedury powitania, negocjacji i odpowiedzi. Każdy angātlōn był zobowiązany przyjąć i ugościć posłańca z obcego miasta, nawet wtedy gdy niósł wieści złe lub wręcz znieważające. Złamanie świętego prawa gościnności samo w sobie było dobrym powodem do wojny.
W systemie tym ogromną rolę odgrywali kapłani pełniący funkcje zarówno religijne, jak i polityczne. W okresie klasycznym zwani byli ꒣ꃤꁚꌞtlîngōl [ˈθʲiːŋgɔːl], w czasach atramskich ich miano mogło różnić się w zależności od miasta. Uważani byli za strażników kosmicznego ładu, interpretatorów snów i znaków oraz autorytet moralny. Mieli ogromną rolę w rozstrzyganiu sporów klanowych, przechowywali też wiedzę o świętych pieśniach i genealogiach rodów. Wielu z nich udało się nawet przejąć władzę nad całymi miastami-państwami, łącząc w jednym ręku władzę duchową i administracyjną.
Najważniejszym wydarzeniem w życiu każdego atramskiego miasta-państwa było coroczne zgromadzenie ꐽꀘ꒚ꈕꋏtjemìenli [dɣeˈmʲeʎi]. Był to punkt kulminacyjny życia politycznego i duchowego wspólnoty klanowej, odbywający się na centralnym placu miasta. Każde takie zebranie gromadziło wszystkich dorosłych członków klanu, jego wodzów, tlingolów oraz delegacje sojuszniczych rodów. W trakcie wielodniowych obrzędów podejmowano kluczowe decyzje dotyczące wojny, pokoju, zawierania małżeństw dynastycznych, osądzania winnych czy podejmowania wspólnych przedsięwzięć gospodarczych. Tjemìenli urozmaicane były rytualnymi zawodami, pojedynkami, recytacją świętych pieśni oraz rytuałami, które miały symbolicznie odnawiać władzę i jedność wspólnoty.
W szczytowym momencie okresu atramskiego istniały około 33 niezależne miasta-państwa. Zwyczajowo dzieliło się je na cztery "regiony". Były nimi: ꀙꎄꎺVàlâmà [vʌˈlʲʌmʌ] "Wybrzeże", ꌸ꒐ꁸꌆByflȳ [bɪˈflɨː] "Zachód", ꈙꌧ꒐ꅪꋿFaktāngu [faˈkta:ŋgu] "Centrum" lub "Środek" oraz ꑃꍐꁖŌllagî [xoːˈʎagʲiː] "Wschód". Każdy z regionów, podobnie jak same miasta-państwa, różnił się od innych pod względem tradycji, zwyczajów, a nawet grupy etnicznej. Chociaż granice nie były sztywne a grupy przenikały się wzajemnie, Vàlâmà uznawana była za krainę Lumów, Byflȳ za ziemie Lufgarów, a Ōllagî za ojczyznę Thewów. Faktāngu było najbardziej kosmopolityczną dzielnicą Atramu, centralne miasta były zaś często silnie związane ze wszystkimi pozostałymi dzielnicami.
Mapa trzydziestu trzech najważniejszych miast-państw okresu atramskiego wraz z nazwami głównych zbiorników wodnych i krainami ościennymi.
Klasyczna nazwa miasta-państwa
Symbol ideograficzny
Położenie
Opis
ꂮꌚ Lūmu [ˈluːmu]
ꄕ
Vàlâmà Wybrzeże
Najdalej na południe położone miasto-państwo całego Atramu, jeden z najważniejszych portów i największych miast Wybrzeża. Mieszkańcy Lūmu charakteryzowali się bardzo silną tożsamością, unikalnym stylem sztuki i przywiązaniem do rodzimej mowy. Miasto-państwo posiadało długą tradycję piśmienniczą i to właśnie stąd pochodzą najwcześniejsze znane teksty w języku lumuskim. Lumowie jako większa grupa etniczna nazwani są od nazwy tego właśnie miasta-państwa, pełniącego rolę centrum kulturowego i wzoru dla pozostałych miast Wybrzeża.
ꃢꋻꎐ Polōna [pɔˈloːna]
ꁠ
Vàlâmà Wybrzeże
Ważne lumuskie miasto-państwo, od niepamiętnych czasów ściśle związane z morzem oraz rybołówstwem. Według mitu założycielskiego rybacy łowiący w Zatoce Djangū zostali ostrzeżeni przed czyhających na nich niebezpieczeństwem przez dwie wyłowione z wody ryby, dzięki czemu rychło w czas uciekli na pobliskie wzgórze górujące nad Zatoką. Tam zaś założyli miasto. Ryby były stałym motywem tutejszej sztuki, ideograficzny symbol miasta również przedstawia dwie stylizowane ryby. W połowie okresu atramskiego Polōna została w pełni uzależniona od Lūmu.
ꋆꋏ Tjejū [dɣeˈɣu:]
ꅚ
Vàlâmà Wybrzeże
Członkowie klanu Tjejū zamieszkiwali strategicznie kluczową pozycję na mapie Dewii, kontrolując jeden z niewielu lądowych przesmyków pomiędzy ziemiami na wschód i zachód od serii wielkich jezior wcinających się głęboko w głąb kontynentu i pobierając opłaty za podróżowanie tą drogą. Przesmyki były umocnione wałami ziemnymi i fortyfikacjami. Wyjątkowym dokonaniem tego miasta-państwa było przekopanie serii kanałów łączących Zatokę Djangū, Jezioro Tlȳfyrn oraz Jezioro Lutlgar, tworząc wodny szlak handlowy pod jego kontrolą.
ꐕꋀꎞ Vlilītu [ʋiˈliːtu]
ꅳ
Vàlâmà Wybrzeże
Chociaż mieszkańcy Vlilītu nigdy nie byli najbardziej ludnym spośród miast-państw i nie kontrolowali specjalnie dużego terytorium, miasto cieszyło się dobrym dostępem do żyznych ziem uprawnych, bogactwem zasobów i ryb. Dzięki temu było bogate i posiadało znaczne wpływy. Morze stanowiło centrum ich religii, na co wskazuje etymologiczne pochodzenie nazwy Vlilītu od wspólnego dla Thewów, Lumów i Lufgarów rdzenia oznaczającego "wodę". Miasto przez stulecia rywalizowało z Vlāgēnūvlem i Ōrvanną, zostając ostatecznie pokonane przez tą ostatnią.
Ōrvanna była miastem o głęboko zakorzenionej tradycji łowieckiej. Najsłynniejszy lokalny mit łączył ją z bohaterskim czynem pewnego młodego człowieka, który by ocalić swoją ukochaną wyprawił się samotnie przeciwko wielkiemu wężowi morskiemu, którego pokonał w straszliwej walce. Po powrocie założył nową osadę, którą nazwał jej imieniem. Ōrvanna była historycznie jednym z głównych graczy politycznych Wybrzeża. Została jednak złupiona podczas podbojów Glatlìukō i nigdy później nie odzyskała swojej dawnej pozycji.
꒣ꉉꀀꉮ 'Aj [xʲaɣ]
ꅙ
Vàlâmà Wybrzeże
'Aj położone było na skalistym wzniesieniu nad brzegiem wąskiej ale dość głębokiej Zatoki Hiaskiej. Wśród mieszkańców panowało przekonanie, że morze ma żeńską duszę, dlatego święta związane z wodą odbywały się pod przewodnictwem kapłanek, co było ewenementem pośród pozostałych atramskich miast-państw. Stało się to powodem wielu stereotypów o zniewieścieniu miasta. Jednocześnie kobiety z 'Aj miały reputację najlepszych kochanek, sławni byli też tutejsi wędrowni poeci. Z czasem wpadło najpierw pod zależność Ōrvanny, potem Famironu.
ꄚꏓꎍ Gavlōni [gaˈʋo:ɲi]
꒽
Vàlâmà Wybrzeże
Przez cały okres atramski Gavlōni korzystało na swoim położeniu w środkowym punkcie pomiędzy wschodnim i zachodnim skrajem cywilizowanego świata. Miasto żyło z handlu, jego lokalizacja umożliwiała silny handel, przyciągała stały strumień migrantów z pozostałych części Atram, ułatwiała także transfer i rozprzestrzenianie się idei. Dzięki temu Gavlōni było jednym z największych i najbogatszych miast państw. Utrzymywało kontakty handlowe z wyspą Jūltatl, toczyło niekończące się wojny ze swoimi rywalami, miastami Tallo i Tlēn.
Nazwa Kētlāranlìo pochodzi z języka lufgarskiego, można przetłumaczyć ją jako "mieszkańcy grodzisk[6]". Miasto-państwo to wyróżniało się na tle pozostałych ośrodków politycznych Atramu swoimi rozległymi, choć słabo zaludnionymi terytoriami, a także rozbudowanym systemem fortyfikacji z wieloma fortami, który używany był do ich obrony. Żyjąc na "dzikim zachodzie", mieszkańcy Kētlāranlìo bronili się zarówno przed innymi miastami-państwami, jak i przed barbarzyńcami spoza Atramu. Wyróżniali się silnie izolacjonistycznym nastawieniem.
ꋣꎟꍓ꒐ꅿ Drevājy [dreˈva:ɣɪ]
꓄
Byflȳ Zachód
Leżące nad jeziorami Fofâ i Mâgâ Drevājy uchodziło za najbardziej zamknięte i hierarchiczne z miast Zachodu. Jego klanowa arystokracja zrodziła się z samotnej, sięgającej niebios sekwoi, dzięki czemu miała bezpośredni kontakt z boskością. Zgromadzenia tjemìenli odbywały się rzadko, decyzje podejmowała wąska rada starszyzny i tlingolów. Miasto słynęło z wojowników uzbrojonych w żelazne topory i obsydianowe ostrza, którzy często pracowali jako najemnicy. Drevājy miało długą historię sporów z sąsiadami, pod koniec epoki zostało podporządkowane przez Gajuno.
Według ludowej etymologii nazwa tego miasta, a zarazem nazwa jego klanu założycielskiego, wywodzi się słowa "brodaty". Bujne brody były jedną z cech wyróżniających mieszkańców Wionyty spośród reszty ludności regionu. Miasto położone było na wschodnich obrzeżach Atramu, przez długi czas pozostawało też w cieniu innych miast-państw. Rządzone było początkowo teokratycznie przez tlingolów, którzy zostali jednak obaleni pod koniec szóstego tysiąclecia przez charyzmatycznych przywódców wojskowych, następnie zaś przez reżim semirepublikański.
ꂮꍓꌸ Lyrrēmū [lɪrˈreːmu:]
ꋸ / ꊻ
Ōllagî Wschód
xx
ꋿ꒐ꄂꐭ Kvarfa [ˈkfarfa]
ꊒ
Ōllagî Wschód
xx
ꄚꋻ꒐ꆹ Plōni [ˈplo:ɲi]
ꄥ
Ōllagî Wschód
xx
꒣ꉆꎶ Leng [leŋg]
ꁿ
Ōllagî Wschód
Dzięki swojemu położeniu na wybrzeżu Wszechoceanu, przy ujściu Wielkiej Zatoki,
ꋆ꒐ꇺꇞ Nenjū [neˈŋɣu:]
ꉢ
Ōllagî Wschód
xx
Władza i ustrój
Władza: osobista, charyzmatyczna – wodzowie (llèvan), szamani (jož), matrony rodowe, lokalni starsi, tymczasowi „sędziowie gromad” (sagrontti)
Gospodarka: handel wymienny i pierwszy pieniądz symboliczny (muszle, pieczęcie), rozwój szlaków solnych i rzeczno-stepowych
Decydowano o sprawach wspólnych przez głosy starszyzny i „nosicieli pamięci” (llunveji)
Władza miała charakter charyzmatyczny i rytualny. Najwyższymi autorytetami byli wodzowie (llèvan), kapłani (jož) oraz Jânō – przewodnicy głosu, pełniący rolę poetów, prawników i strażników rytuału. Wspólne decyzje musiały być „nazwane przed przodkami”, a gromadzenie się wokół czynu i pamięci zaczynało nabierać charakteru sakralnego. Społeczność utrzymywała kult Trzech Przejść – Urodzenia, Przemiany i Ciszy – z którego wyewoluowała późniejsza kosmologia Tjevangono. Wędrowni kapłani (tjērasili) gromadzili pieśni, prawidła i znaki, z których powstały pierwsze ideograficzne pisma – zapisane na korze, drewnie, a później glinianych tabliczkach i rytualnych tkaninach.
Królowie (nekta) pełnili funkcję sakralną i byli „małżonkami ziemi” – ich władza zależała od zgodności z rytuałem (vrangō), pochodzenia i akceptacji przez kolegia kapłańskie (vranyjtēn). W przypadku porażki – klęski, suszy lub wojny – mogli zostać rytualnie pozbawieni życia i zastąpieni.
Rywalizacja
Populacja, kultura i religia
Struktura społeczna: rozwinięta, ale jeszcze niestała – proto-kasty i patrylinearne rody, pojawiają się próby konsolidacji praw zwyczajowych
Sàjre – „ci, którzy służą” (przyszła biedota i robotnicy)
Üvla – „czyniący i tworzący” (rzemieślnicy, kupcy, nauczyciele)
Gromadzenie się wokół czynu i wspólnoty pamięci zaczyna być sacrum – każda decyzja musiała być "nazwana przed przodkami"
Struktura społeczna opierała się na rodach patrylinearnych i kastowych kategoriach, które dopiero zyskiwały wyraźne kontury: Sàjre („ci, którzy służą”), Üvla („czyniący i tworzący”) oraz Nehmàli („obarczeni imieniem”). Społeczności funkcjonowały w formie luźnych konfederacji klanów i regionów, rządzonych przez rady starszyzny (djōkân) oraz zgromadzenia kręgowe, w których decyzje zapadały przez konsens, a siła głosu zależała od autorytetu, nie liczby.
Dziedzictwo
W kulturze późniejszej epoka Atram bywała różnie interpretowana – jako złoty wiek proroków i wolnych rodów, jako czas chaosu i braku jedności, ale też jako źródło duchowego odrodzenia. Rytualne inscenizacje z czasów Atram – odgrywane w teatrze świętych wieców – ukazywały mityczne konflikty pierwszych królów i ich pojednanie poprzez ofiarowanie pieśni ziemi (vjūlātlēm).
Wspomnienia o rodach Atramu przetrwały w tradycjach dynastycznych – wiele domów próbowało wywieść swój rodowód z tej epoki. Legendy mówiły o rodzie Vengātē („Ci, co mówili ogniem i błyskawicą”), Dlavūnē („Strażnicy cienia jeziora”) czy Karrmānē („Zrodzeni z kamieni spiralnych”). Pamięć o tym czasie wciąż żyła w 12 głównych miastach-państwach, z ich bogami (vujālē), herosami (yēgjū), kapłanami (dràntē) i władcami (ntlānē), stanowiąc duchowy fundament późniejszej cywilizacji Tjevangono.
↑Wynalezienie rolnictwa na Dewii miało miejsce około 15000 lat p.r.w., co jest zarazem ostatnim i najpóźniejszym przykładem rewolucji neolitycznej na Kyonie.
↑Forma ta występuje głównie jako spolszczenie używane na potrzeby artykułów o tej tematyce, może jednak pojawić się też w niektórych językach obcych występujących na Kyonie.
↑Grodziska oznaczają tu silnie ufortyfikowane fortyfikacje zwykle znajdujące się na naturalnych wzgórzach lub sztucznie usypanych kopcach ziemnych, zbudowane z drewnianych fortyfikacji, palisad oraz silnie rozwiniętych systemów suchych fos i wałów.
X.
X.
