Przejdź do zawartości

Język protofryktejski

Z Conlanger

Język protofryktejski - prajęzyk wszystkich języków fryktejskich, które są dość swobodną interpretacją ziemskich języków semickich w świecie Gammy.

Język protofryktejski
Typologia: alternacyjno-fleksyjny, VO[1]
Utworzenie: Pluur (w 2020)
Cel utworzenia: Rozwój świata Gammy i chęć użytkowników posiadania języka analogicznego to protosemickiego.
Sposoby zapisu: w conworldzie: brak
de facto: alfabet łaciński
Klasyfikacja: Języki fryktejskie
Kody
Conlanger–1 pfr.
Lista conlangów
Zobacz też słownik tego języka.

Fonetyka

Samogłoski

Język protofryktejski posiada ubogi zasób fonemów samogłoskowych. Rekonstruuje się dwa zestawy - zależne od dystrybucji geograficznej. Dla ułatiwenia, w tym artykule używany będzie zestaw dialektów zachodnich.

  • zestaw dialektów wschodnich
Przednie Centralne Tylne
Przymknięte
i i:
u u:


a a:
Prawie przymknięte
Półprzymknięte
Średnie
Półotwarte
Prawie otwarte
Otwarte
  • zestaw dialektów zachodnich
Przednie Centralne Tylne
Przymknięte
i
u
e
o


a a:
Prawie przymknięte
Półprzymknięte
Średnie
Półotwarte
Prawie otwarte
Otwarte

Samogłoski zapisuje się następująco:

MAF[2] a a: e i i: o u u:
Zapis a ā e i ī o u ū

Spółgłoski

W języku protofryktejskim rekonstruuje się trzydzieści trzy dźwięki spółgłoskowe. Poniższa tabela ukazuje zasób spółgłosek wraz z ich zapisem (pogrubienie).

Wargowe Wargowo-zębowe Zębowe Dziąsłowe Zadziąsłowe Dziąsłowo-podniebienne Miękkopodniebienne Języczkowe Gardłowe Kratniowe
Nosowe m m n n
Zwarte Dźwięczne b b d d g g
Iniektywne ɓ bb ɗ dd ɠ gg
Bezdźwięczne p p t t k k
Faryngalizowane pˤ pp tˤ tt kˤ kk
Szczelinowe Dźwięczne z z ʑ ź ʁ q
Bezdźwięczne f f θ þ s s ʃ š ɕ ś x c χ x ħ ħ h h
Uderzeniowe ⱱ v ɾ r
Boczne Dźwięczne l l
Bezdźwięczne ɬ ł
Faryngalizowane lˤ ll
Aproksymanty w w j j
ɥ y

Niektórzy badacze rekonstruują także afrykaty [d͡z t͡s t͡ʃ], zapisywane odpowiednio dz, ts, tš.

Gramatyka

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech języka protofryktejskiego jest posiadanie rdzeni cztero-, trój- i dwuspółgłoskowych. Od ilości spółgłosek w rdzeniu zależą poszczególne wzory odmian. O ile część nominalna jest w tym języku odmieniana stricte przez alternacje, o tyle część werbalna nie. W słowniku są dostępne same rdzenie, od których wg podanych w tym artykule opończ tworzy się odpowiednie formy wyrazów.

Rzeczownik

W języku protofryktejskim rzeczowniki są odmienną częścią mowy. Posiadają także, przypisany do danego rdzenia spółgłoskowego rodzaj żeński bądź męski. W liczbie pojedynczej wyróżnia się pięć form rzeczownika:

  • Mianownik - opisujący podmiot
  • Biernik - opisujący dopełnienie bliższe
  • Dopełniacz - opisujący possesora
  • Celownik - opisujący dopełnienie dalsze, a także służący do wyrażenia celowości bądź narzędzia
  • Constructus - opisujący possesum[3]

W liczbie podwójnej i mnogiej nie wyróżnia się w ogóle formy dopełniacza, zaś celownik i constructus posiada tę samą formę. W tabeli poniżej myślnik (-) oznacza kolejne spółgłoski rdzenia spółgłoskowego.

Rdzenie → Czterospółgłoskowe Trójspółgłoskowe Dwuspółgłoskowe
Liczba → poj. pd. mn. poj. pd. mn. poj. pd. mn.
Mianownik -a-e-o- aj-e--i- aba-e-e-e- -a-a- a--a- a-a-a-a a-a- -a- ab-a-i
Biernik -i--e-e aj-i-i-e- -i--o-e a--e- a--i- a-a-e- a-e-u -e- eb-e-i
Dopełniacz -u--o- - - -u-a-o - - a-u-os - -
Celownik a--i-o- du--a-o- -i--e-e -a-i-o -u-a-o i--e- a-i-u -i- ib-i-i
Constructus su--i-i- su-i-u- sa-i-u

Poniżej ukazany jest przykład odmiany:

Rdzenie → N-K-Š-KK człowiek Ź-R-V noc Ł-Ś księżyc
Liczba → poj. pd. mn. poj. pd. mn. poj. pd. mn.
Mianownik nakešokk ajnekšikk abanekešekk źarav aźrav aźarava ałaś łaś abłaśi
Biernik nikšekke ajnikišekk nikšokke aźrev aźriv aźarev ałeśu łeś ebłeśi
Dopełniacz nukšokk - - źuravo - - ałuśos - -
Celownik ankišokk dunkašokk nikšekke źarivo źuravo iźrev ałiyu łiś ibłiśi
Constructus sunkišikk suźiruv sałiśu

Przymiotnik

Przymiotniki w języku protofryktejskim odmieniają się przez przypadki i liczby, które muszą być zgodne z przypadkiem i liczbą rzeczownika, określanego danym przymiotnikiem. Ponadto przymiotniki posiadają trzy stopnie: równy, wyższy i najwyższy. Odmiana przez przypadki jest tożsama z odmianą w rzeczowniku. Formą podstawową jest stopień równy. Stopień wyższy tworzony jest poprzez reduplikację nagłosu odmienionego już, zaś stopień najwyższy poprzez jednoczesną reduplikację nagłosu i wygłosu odmienionego wyrazu:

Stopień → Równy Wyższy Najwyższy
Mianownik, l. poj. nakešokk ludzki nanakešokk bardziej ludzki nanakešokkokk najbardziej ludzki
Mianownik, l. pd. aźrav nocne aźaźrav bardziej nocne aźaźravav najbardziej nocne
Mianownik, l. mn. abłaśi księżycowe ababłaśi bardziej księżycowe ababłaśiśi najbardziej księżycowe
Biernik, l. poj. nikšekke ludzkiego ninikšekke bardziej ludzkiego ninikšekkekke najbardziej ludzkiego

Warto zauważyć, że stopień najwyższy był dużo rzadziej używany niż w językach europejskich. Stopień ten służył prawdopodobnie wyłącznie do spraw nadnaturalnych, duchowych, rzadziej uczuciowych.

Czasownik

Czasowniki odmieniają się przez bardzo dużą ilość kategorii gramatycznych. Ich formy różnią się w zależności od rodzaju podmiotu i rdzenia spółgłoskowego. Istnieją trzy czasy: przeszły, teraźniejszy i przyszły. Dwa pierwsze posiadają kilka różnych form i trybów. Ponad to bezokolicznik, tryb nieświadka i tryb rozkazujący istnieją jako osobne formy czasownika. Opis form czasownika:

  • Bezokolicznik - odpowiednik polskiego bezokolicznika, np.: pić
  • Czas teraźniejszy - opisuje czynności teraźniejsze
    • Tryb oznajmujący - podstawowa forma czasu teraźniejszego, np.: piję
    • Tryb jussywny - wyraża życzenia i prośby, np.: proszę pij (teraz)
    • Forma inceptywna - opisuje czynności, które się rozpoczynają, np.: zaczynam pić
    • Forma terminatywna - opisuje czynności, które się kończą, np.: kończę pić
    • Forma intensywna - wzmacnia wypowiedź, np.: piję-że
    • Forma kauzatywna - forma, która wskazuje, że ktoś dla podmiotu wykonuje daną czynność, np.: (ktoś sprawia), że piję, (ktoś) poi mnie
    • Forma zwrotna - forma, która wskazuje, że jaką czynność podmiot wykonuje sam dla siebie, np.: (ja sam sprawiam), że piję, (sam) poję się
    • Forma wielokrotna - forma wielokrotna, np.: pijam
  • Czas przeszły - opisuje czynności teraźniejsze
    • Forma niedokonana - podstawowa, niedokonana, forma czasu przeszłego, np.: piłem
    • Forma dokonana - dokonana forma czasu przeszłego, np.: dopiłem
    • Forma zaprzeszła - zaprzeszła forma czasu przeszłego, np.: byłem piłem
    • Tryb jussywny - wyraża życzenia i prośby, np.: proszę pij (przeszły)
    • Forma inceptywna - opisuje czynności, które się rozpoczęły, np.: zacząłem (już) pić
    • Forma terminatywna - opisuje czynności, które się skończyły, np.: skończyłem (już) pić
    • Forma intensywna - wzmacnia wypowiedź, np.: piłem-że[4]
    • Forma kauzatywna - forma, która wskazuje, że ktoś dla podmiotu wykonywał daną czynność, np.: (ktoś sprawiał), że piłem, (ktoś) poił mnie
    • Forma zwrotna - forma, która wskazuje, że jaką czynność podmiot wykonywał sam dla siebie, np.: (ja sam sprawiałem), że piłem, (sam) poiłem się
    • Forma wielokrotna - forma wielokrotna, np.: pijałem
  • Czas przyszły - forma odnosząca się ogólnie do przyszłości, np.: napiję (się), będę pić
  • Tryb rozkazujący - forma rozkazująca, np.: pij!
  • Tryb nieświadka - forma określająca niewiedzę dotyczącą danej czynności bez określenia czasu, np.: "(on rzekomo) pił/pije/będzie pił" -
Kategoria Czterospółgłoskowe Trójspółgłoskowe Dwuspółgłoskowe
Rdzenie → Rodzaj żeński Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj męski Rodzaj żeńsko-męski
Bezokolicznik e-a-e-a- e-e-a- e-a-
Czas teraźniejszy Tryb oznajmujący -a-i-u- -a-a-e- a-a-u- a-a-e- -a-uw
Tryb jussywny a-a-e-e- i-a-e-e- a-a-e-e i-a-e-e a-a-uw
Forma inceptywna wa-a-i-u- wa-a-a-e- wa-a-u- wa-ta-uw
Forma terminatywna sko-a-i-u- sko-a-a-e- sko-a-o- sko-a-uw
Forma intensywna -a-i-u-iš -a-a-e-iš a-a-u-uš a-a-e-eš -a-uš
Forma kauzatywna ta-a-i-u- ri-a-a-e-u ta-a-u- ri-a-a-e- -a-i
Forma zwrotna ša-a-i-u- ša-a-a-e- ša-a-u- ša-a-e- ša-t-uw
Forma wielokrotna -a-jij-u- -a-waw-e- a-a-wuw- a-a-jej- -jaj-wuw
Czas przeszły Forma niedokonana -u-o-uj- -wo-wo- -wo-uj
Forma dokonana -aw-at-aj -u-at-ej- -aw-aj- -u-ej- -aw-ej
Forma zaprzeszła ju-u-u-u- i-iw-i- ba-u-uj
Tryb jussywny a-u-o-uj- i-u-o-uj- a-wo-wo- i-wo-wo a-wo-uj
Forma inceptywna wa-u-o-uj- wa-wo-wo- wa-wo-uj
Forma terminatywna sko-u-o-uj- sko-wo-wo- sko-wo-uj
Forma intensywna -u-o-uj-aš -wo-wo-oš -wo-uš
Forma kauzatywna ta-u-o-uj- ri-u-o-uj ta-wo-wo- ri-wo-wo ħo-wo-uj
Forma zwrotna ša-u-o-uj- ša-wo-wo- ša-wo-uj
Forma wielokrotna a-u-wow-wuy- a-wow-wuy- a-wow-yuy
Czas przyszły ku-a-i-i-o je-a-i-a ka-a-u- ja-a-i- re-e-er
Tryb rozkazujący -a-a--i! -i-i--i! -e-e-! -e-i!
Tryb nieświadka a-u-o-i- i-u-o-i- a-wo-u- i-wo-u- e-wo-uj

Odmiana przez osoby w języku protofryktejskim odbywa się poprzez doklejanie do odmienionego czasownika prefiksów osobowych. Jeżeli w nagłosie odmienionego już czasownika stoi spółgłoska, to należy dokleić prefiks bez spółgłoski w nawiasie. Jeżeli zaś w nagłosie jest samogłoska, wtedy umieszcza się w prefiksie spółgłoskę z nawiasu.

Osoba Liczba
Poj. Pd. Mn.
1. ra(r)- ro(g)- atri(g)-
2. ma(s)- fi(r)- ape(s)-
3. thu(s)- the(s)- so(m)-

Zaimki

Zaimki Osobowe

Zaimki Dzierżawcze

Przysłówki

Liczebniki

Liczebniki protofryktejskie nie są odmienne, za to posiadają formę liczebnika głównego, porządkowego (forma podstawowa) i ułamkowego, którego znaczenia ze względu na kulturę i religię mają wiele form przenośnych.

Liczba Liczebnik
Główny Porządkowy Ułamkowy
1. sunin sun sunħfa cały
2. pullin pull pullħfa pół, 1/2
3. šveršin šverš šveršaħfa 1/3
4. usin us usiħfa ćwierć, 1/4
5. krešin kreš krešiħfa 1/5
6. dekrešin dekreš dekrešiħfa 1/6
7. stakattin stakatt stakattiħfa 1/7
8. leggatin leggat leggatiħfa mała ćwierć, 1/8
9. pišikatin pišikat pišikatiħfa 1/9
10. šostakofin šostakof šostakofiħfa 1/10
11. sunišostakofin sunišostakof sunišostakofiħfa
12. pullišostakofin pullišostakof pullišostakofiħfa
20. faggin fagg faggiħfa
21. sunifaggin sunifagg sunifaggiħfa
22. pullifaggin pullifagg pullifaggiħfa
30. došin doš došiħfa
40. rawbin rawb rawbiħfa
50. stełin steł stełiħfa
60. āllurin āllur ālluriħfa
70. staddin stadd staddiħfa
80. leggorin leggor leggoriħfa
90. bbāþin[5] bbāþ bbāþiħfa
100. xatsan xas xatsaħfa
105. kreši-xatsan[6] kreši-xas kreši-xatsaħfa
174. usistaddi-xatsan[7] usistaddi-xasa usistaddi-xatsaħfa
200. faggi-xatsan[8] faggixas faggixatsaħfa
1000. muppan mupp muppaħfa
1046. dekreširawbi-muppan[9] dekreširawbi-mupp dekreširawbi-muppaħfa
1457. stakattistełi-rawbixatsan-muppan[10] stakattistełi-rawbixatsan-mupp stakattistełi-rawbixatsan-muppaħfa

Przypisy

  1. ↑ Ważnym jest, żeby po orzeczeniu występowało dopełnienie. Podmiot jest w tym języku trochę mniej znaczący.
  2. ↑ Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny
  3. ↑ Porównaj: https://pl.wikipedia.org/wiki/Status_constructus
  4. ↑ Odnosi się do formy niedokonanej
  5. ↑ Porównaj pgm. baalliw
  6. ↑ pięć-sto
  7. ↑ cztery-siedemdziesiąt-sto
  8. ↑ dwadzieścia-sto
  9. ↑ sześć-czterdzieści-tysiąc
  10. ↑ siedem-pięćdziesiąt czterdzieści-sto-tysiąć
Źródło: „https://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Język_protofryktejski&oldid=45326”