Język rodzki

język rodzki rodzku jezuk

Utworzenie:	Vilén w 2008
Najnowsza wersja:	2.5
Sposoby zapisu:	alfabet łaciński
Klasyfikacja:	języki indoeuropejskie języki słowiańskie języki północnosłowiańskie (fikcyjne) język rodzki
Przykład
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka Veche lydi jesot sårödzeni slobögni i örveni vå dostönösti i pravom. Öni jesot jesdäreni s’ orzumu i såvisti i dåšni otnösit se drugom vå duchu bratrestva.
Lista conlangów

Język rodzki (rodzku jezuk) to fikcyjny północnosłowiański język sztuczny. Charakteryzuje się on silnymi wpływami języka szwedzkiego na fonologię, słownictwo i gramatykę; a także w małym stopniu języka szlawskiego (słownictwo, końcówka dop. l.m. -u) oraz fryzyjskiego i średniowysokoniemieckiego.

Pewne aspekty rodzkiego inspirowane są językiem sweńskim (główna inspiracja do powstania języka), rańskim, wozgijskim, zimnym oraz gardneńskim.

Nom dans les autres langues:

Langue	Nom
Bałthyckí	jązyk rodzkí
Deutsch	rotzische Sprache
Ελληνικά	Ροδρική γλóσσα
English	rothish language
Español	idioma rodraco
Fielniska	Rodziska tunga
Français	langue rodraise
Latina	lingua Rodrica
Maro	rosky
Olgittine	rodtine, rece rodtic
Ral-ęmyt	Rotrajzęmut sur'atkan
Svenska	rodska språk

Alfabet i fonologia

a

ä

å

b

c

ch

d

e

g

i

j

k

l

m

[a]

[æ]

[ɒ]

[b]

[ɕ]

[x]

[d]

[ɛ]

[ɡ]

[i]

[j]

[k]

[l]

[m]

n

o

ö

p

r

s

š

t

u

v

y

z

(ts)

(dz)

[n]

[ɔ]

[œ]

[p]

[r]

[s]

[ʃ]

[t]

[u]

[v]

[y]

[z]

[θ]

[ð]

ts dz w niektórych wyrazach mogą być wymawiane jako [ts dz].
tc dc czytane są jako [tɕ dʑ]
końcówka -adzet w liczebnikach od 11 do 19 wymawiana jest [azɛt].

Akcent

Wyrazy w języku rodzkim akcentowane są zazwyczaj na pierwszą sylabę, z wyjątkiem słów zawierających przedrostki (akcentowanych na drugą, np. pocistit), oraz niektórych zapożyczeń z języków obcych.

Mutacje

Przed niektórymi końcówkami mogą zachodzić następujące mutacje samo- i spółgłoskowe:

Przegłos (umlaut)

Polega na zmianie najbliższej samogłoski poprzedzającej końcówkę w następujący sposób:

a → ä
o → ö
u → y

Przy końcówkach oznaczany jest za pomocą gwiazdki *.

Palatalizacja

Polega na zmianie spółgłoski występującej tuż przed końcówką w następujący sposób:

k → c
g, ch → š
sk → šk
sg → šg

Przy końcówkach oznaczana jest za pomocą krzyża †.

Jotacja

Polega na zmianie spółgłoski występującej tuż przed końcówką w następujący sposób:

t → ts
d → dz
k → c
s, z, g, ch → š
sk → šk
sg → šg
st, sd → ss

Przy końcówkach oznaczana jest za pomocą podwójnego krzyża ‡.

Udźwięcznienie

Technicznie, nie jest to mutacja, a jedynie osobliwość ortograficzna w pisowni języka rodzkiego. Polega ona na zmianie znaku spółgłoskowego na jego odpowiednik dźwięczny, jeżeli znajdzie się on w pozycji pomiędzy samogłoskami.

Na występowanie tej „mutacji” nie ma żadnej reguły, jako że występuje ona jedynie w niektórych słowach zależnie od ich etymologii. Słowa w których zachodzi, powinny być odpowiednio oznaczone w słowniku.

Procesy fonetyczne zaszłe od języka prasłowiańskiego

Samogłoski

y → u / i (na końcu wyrazu)
a e ę ě [na początku wyrazu] → ja jö ję jě
ę ǫ → e o
a o u [przed C*(ь e ě i j)] → ä ö y
ъ, ь →
- → å, e (w pozycjach mocnych, w akcentowanej sylabie wyrazu, w wyrazach jednosylabowych, w przedrostkach, czasem epentetycznie)
- → Ø (w innych przypadkach)
ě → i
ije, eje [czasami] → e
ij, iji [między spółgłoskami] → i
ij [w innych przypadkach] → ej

-uj -aja -oje -ije [w końcówkach przymiotników] → -u -a -e -i
-i [w końcówce bezokolicznika] → -Ø

Spółgłoski

tj dj sj zj stj sdj → ts dz š ž ss ss
Cj → C
č ž šč ždž → c š šk šg
tl dl tn dn → kl gl kn gn
chl chr chv [na początku wyrazu] → l r v
v, j [przed spółgłoską] → (zanika)
ъl ьl ъr ьr → å å år er

Istniejące nieregularności

Wyraz šenskina zamiast šeneškina: brak wokalizacji jeru z powodu częstości użycia, oraz uproszczenie fonetyczne nieistniejącej nigdzie zbitki nšk do występującej w wielu wyrazach nsk.
Uproszczenie końcówek typu -ogo, -ego do -oj, -ej z powodu częstości użycia.
W zaimkach typu moja, tvoja, zrównanie analogiczne do möja, tvöja, itp., pod wpływem zaimków typu möj, möje, möji, itp.
Czasownik posiłkowy mäm, mäš, itd.: skrócenie z powodu częstości użycia z czasownika jemät w przypadkach użycia posiłkowego, a także nieregularna odmiana na wzór odmiany czasównika dät.

Gramatyka

Rzeczownik

W języku rodzkim, rzeczowniki odmieniają się przez liczby oraz przypadki, i mają przyporządkowany jeden z trzech rodzajów (męski, żeński, nijaki), oraz jeden z sześciu wzorców deklinacji (I, II, III, IV, V, VI). W niektórych rzeczownikach, po dodaniu końcówki niezerowej, zanika ostatnie e bądź å, najczęściej w wyrazach zakończonych na -åk, -åv i -ec, np. ditenåk → ditenki. Wyrazy takie są odpowiednio oznaczone w słowniku.

Odmiana

nieokreślona	I		II		III		IV
nieokreślona	l. poj.	l. mn.	l. poj.	l. mn.	l. poj.	l. mn.	l. poj.	l. mn.
nom.	-Ø, -u	-i	-o, -e	-a	-a	-i	-Ø	-i
gen.	-a	-u	-a	-u	-i	-u	-i	-ej
dat.	-u	-om	-u	-om	-i *	-am	-i	-em
acc.	-Ø, -u	-i	-o, -e	-a	-o	-i	-Ø	-i
określona	I		II		III		IV
określona	l. poj.	l. mn.	l. poj.	l. mn.	l. poj.	l. mn.	l. poj.	l. mn.
nom.	-åt, -ut	-iti	-oto, -eto	-ata	-ata	-iti	-åta	-iti
gen.	-atoj	-utich	-atoj	-ytich	-iti	-utich	-iti	-etich
dat.	-utom	-otim	-utom	-ötim	-itö *	-atim	-itö	-etim
acc.	-åt, -ut	-iti	-oto, -eto	-ata	-öte	-iti	-åte	-iti

W kilku utartych wyrażeniach znajdują się pozostałości dawnych narzędnika i wołacza, np. Böše! „Boże!” czy såbogöm „żegnaj”.

Użycie

Formy określonej używamy, gdy:

Wspomniano przedmiot po raz kolejny w tekście lub rozmowie.
Z sytuacji lub kontekstu wiadomo o jaki przedmiot chodzi.
Przedmiot jest jedyny w swoim rodzaju.
Przedmiot wysuwa się na plan pierwszy jako przedstawiciel grupy pokrewnych przedmiotów, jest uważany za przedstawiciela rodzaju.
Mówiący sygnalizuje, że chodzi mu o wszystkie elementy pewnego zbioru skończonego i wymiernego.

Mianownik używany jest:

Jako podmiot zarówno zdań przechodnich, jak i nieprzechodnich.
Jako forma słownikowa.

Dopełniacz używany jest:

W funkcji posesywnej w relacjach przynależności.
W funkcji partytywnej.
Jako dopełnienie bliższe, gdy mowa jest o części.
Przy uczestnictwie w czynności, zarówno jako agens, jak i pacjens.
W funkcji opisowej, np. den pöbidi „dzień zwycięstwa”.

Celownik używany jest:

Jako dopełnienie dalsze.
Po przyimkach oznaczających znajdowanie się w danym miejscu, np. vå domu „w domu”.

Biernik używany jest:

Jako dopełnienie bliższe zdań przechodnich.
Po przyimkach oznaczających ruch do danego miejsca, np. vå dom „do domu”.

Przymiotnik

Przymiotniki odmieniają się przez liczbę, rodzaj i przypadki. Przyjmują one końcówki:

	l. pojedyncza			l. mn.
	r.m.	r.n.	r.ż.	l. mn.
nom.	-u	-e	-a	-i
gen.	-eg		-ej	-ich
dat.	-em		-ej	-im
acc.	-u	-e	-o	-i

Stopień wyższy tworzy się przez wstawienie przed końcówką przymiotnika wrostka -š- *† (po zbitkach spółgłoskowych: -eš- *†), zaś stopień najwyższy – przez dostawnienie do formy stopnia wyższego przedrostka nä-, np. staru ~ stäršu ~ nästäršu „stary ~ starszy ~ najstarszy”.

W wyrazach zakończonych na -j-, -v-, -k- i -ok-, końcówki te przy stopniowaniu zanikają, np. slodku ~ slödšu ~ näslödšu.

Niektóre przymiotniki posiadają nieregularną formę stopnia wyższego i najwyższego:

Przymiotnik	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
dobru (dobry)	lipšu	nälipšu
malu (mały)	menšu	nämenšu
velku (duży)	vetšu	nävetšu
zålu (zły)	göršu	nägöršu

Czasownik

Odmiana regularna

	Ia		Ib		IIa		IIb		III		IVa		IVb		IVc
inf.	-ät		-t, -öt		-ät		-it		-it		-it		-yt		-et
imiesłowy
czynny	-ötsu *‡		-ötsu		-ätsu		-etsu		-ötsu ‡		-ejötsu		-ujötsu		-mötsu
bierny	-anu		-enu *†		-anu		-inu		-enu ‡		-itu		-utu		-etu
czas teraźniejszy
osoba	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.
1.	-om *‡	-eme *‡	-om	-eme *†	-am	-äme	-em	-eme	-om ‡	-ime	-ejo	-ejem	-ujo	-yjem	-mo	-mem
2.	-eŝ *‡	-ete *‡	-eš *†	-ete *†	-äš	-äte	-eš	-ete	-iš	-ite	-eješ	-ejete	-yješ	-yjete	-meš	-mete
3.	-e *‡	-o *‡	-e *†	-o	-a	-ajo	-e	-ejo	-i	-e	-eje	-ejo	-yje	-ujo	-me	-mo
czas przeszły I
1.	-ach	-achom	-ach *‡	-achom *‡	-ach	-achom	-ach ‡	-achom ‡	-ach ‡	-achom ‡	-ejech	-ejechom	-yjech	-yjechom	-mech	-mechom
2.	-äše	-äste	-äše *‡	-äste *‡	-äše	-äste	-äše ‡	-äste ‡	-äše ‡	-äste ‡	-eješe	-ejeste	-yješe	-yjeste	-meše	-meste
3.	-ǎše	-acho	-ǎše *‡	-acho *‡	-ǎše	-acho	-ǎše ‡	-acho ‡	-ǎše ‡	-acho ‡	-eješe	-ejecho	-yješe	-yjecho	-meše	-mecho
tryb rozkazujący
	-i *‡	-ite *‡	-i *†	-ite *†	-äj	-äjte	-ej	-ejte	-i	-ite	-ej	-ejte	-yj	-yjte	-mi	-mite

Niektóre czasowniki posiadają odmienny rdzeń w formach bezokolicznika i imiesłowu biernego, a odmienny w pozostałych formach, np.:

brät (bera-) vb. Ia — np. branu, berom, bereš, berach, beri.
mökt (mog-) vb. IIb(v) — np. mogom, möšeš, mogoch, möši.

Czasowniki nieregularne

	być		dawać		jeść
inf.	byt		dät		jitt
imiesłowy
czynny	bodötsu		dajötsu		jidötsu
bierny	—		danu		jidenu
czas teraźniejszy
osoba	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.
1.	jem	jesme	däm	däme	jim	jime
2.	ješ	jeste	däš	däte	jiš	jite
3.	je	jeso	da	däje	ji	jide
czas przeszły I
1.	bich	bichom	dädzach	dädzachom	jidzach	jidzachom
2.	biše	biste	dädzäše	dädzäste	jidzäše	jidzäste
3.	biše	bicho	dädzäše	dädzacho	jidzäše	jidzacho
tryb rozkazujący
	bödi	bödite	dädz	dädite	jidz	jidite

Czasowniki posiłkowe

	mäm		mach		tso		bim
osoba	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.	l.p.	l.m.
1.	mäm	mäme	mach	machom	tsom	tseme	bim	bime
2.	mäš	mäte	mäše	mäste	tseš	tsete	bi	bite
3.	ma	majo	mäše	macho	tse	tso	bi	bo

Czasy

Czas teraźniejszy

Może służyć także do wyrażania przyszłości w przypadku czynności dokładnie umiejscowionych w czasie, np. Jedem vå dom sutra. „Jutro idziemy do domu”.

Czas przeszły I (imperfectum)

Używamy go gdy coś stało się w przeszłości w określonym czasie. Jeśli czas czynności jest znany, nie ma potrzeby jego podawania.

Czas przeszły II (perfectum)

Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego mäm + imiesłowu biernego w rodzaju nijakim (w przypadku czasowników nieprzechodnich – bezokolicznika + końcówki -e), np. jas mäm kypene. Używamy go w następujących sytuacjach:

Gdy czynność nie jest określona w czasie, jej czas jest nieznany bądź nieistotny dla przekazu, np. Ona mät byte vå Botštadu. „Ona była w Botsztadzie”.
Gdy czynność, która odbyła się i zakończyła w przeszłości ma następstwa w chwili obecnej, np. Ludomila mät såpite vela månoj. „Ludmiła wypiła za dużo” – wskutek czego np. nie może teraz prowadzić auta.
Gdy odcinek czasu zdefiniowany w zdaniu jeszcze się nie skończył, co wcale nie oznacza, że czynność musi trwać właśnie w tej chwili.

Czas zaprzeszły

Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego mach + imiesłowu biernego w rodzaju nijakim (w przypadku czasowników nieprzechodnich – bezokolicznika + końcówki -e). Używamy go, gdy mówimy o dwóch zdarzeniach, które miały miejsce w przeszłości, przy czym jedno zdarzyło się wcześniej od drugiego.

Np. Kåga Jöleg mäše jesvörtsene jes gorda, såzvöniše sestri. „Gdy Oleg wrócił z miasta, zadzwonił do siostry”.

Czas przyszły I

Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego tso + bezokolicznika. Używamy go, jeżeli mówimy o planach, zamiarach, postanowieniach, np. Jas tso sycit me rodzka. „Nauczę się rodzkiego”. Czas ten może być używany jedynie dla czasowników w aspekcie dokonanym.

Czas przyszły II

Tworzony jest za pomocą czasownika jett + bezokolicznika. Używamy go, jeżeli mówimy o zdarzeniach, na które nie mamy wpływu, np. Jedet dåšgit. „Będzie padać”.

Tryby

Tryb rozkazujący

Służy do wyrażania rozkazów, życzeń lub próśb.

Tryb przypuszczający

Wyraża niepewność, warunkowość lub wyrażone pośrednio życzenie. Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego bim + czasownika w czasie przeszłym I, np. jas bim kypach.

Zaimki

Niektóre (odpowiednio oznaczone) zaimki odmieniają się wg odmiany zaimkowej, i przyjmują końcówki:

	l. pojedyncza			l. mn.
	r.m.	r.n.	r.ż.	l. mn.
nom.	-Ø	-e	-a	-i
gen.	-ej		-ej	-ich
dat.	-em		-ej	-im
acc.	-Ø	-e	-o	-i

Osobowe i dzierżawcze

		osobowe					dzierżawcze
		nom.	dat.		acc.
		nom.	dł.	kr.	dł.	kr.
liczba pojedyncza
1.		jas	meni	mi	mene	me	möj
2.		ti	töbi	ti	tebe	te	tvöj
3.	r.ż.	ona	nej	je	nejo	jo	nen
	r.m.	on	nemu	mu	nego	go	nev
	r.n.	ono	nemu	mu	nego	go	nev
liczba mnoga
1.		mi	nam		nas		näš
2.		vi	vam		vas		väš
3.		öni	nim		nich		nichov
zaimki zwrotne
		—	söbi	si	sebe	se	svöj

Podkreślone zaimki dzierżawcze odmieniają się przez przypadki, liczbę i rodzaj wg odmiany zaimkowej.
Istnieje także zaimek nieokreślony jön, występujący jedynie w mianowniku i używany w zdaniach typu Jön ne möšet kyrit „Nie można palić”.
Forma krótka zaimków nie może być używana po przyimkach.
Zaimki zwrotne używane są jedynie w trzeciej osobie. W pozostałych przypadkach, używa się zaimków odpowiednich dla danej osoby, np. mujo me, myješ te, myjet se „myję się, myjesz się, myje się”.

Pozostałe zaimki

	pytające	wskazujące	nieokreślone	upowszechniające	przeczące
który?	kotru	tut / tamåt	nekotru	kåšgu	šignu
kto?	kåto		neko	veku	niko
co?	co		neco	vecho	nic
ile?	kölik	tölik	nekölik	vecho	nic
czyj?	cej	—	necej	—	nicej
jaki?	kaku	taku	nekaku	—	—
jak?	kak	tak	nekak	—	—
kiedy?	kåga	sega / tåga	nekåga	vega	niga
gdzie?	kåde	tude / tam	nekåde	vede	nide
dokąd?	koda	soda	nekoda	vekoda	nikoda
dlaczego?	pocem	potom	—	—	—

Zaimki pochylone odmieniają się przez przypadki. Zaimki podkreślone odmieniają się przez liczbę, rodzaj i przypadki tak jak przymiotniki, zaś pogrubione – wg odmiany zaimkowej. Zaimki tut i tamåt odmieniają się nieregularnie.

Jeżeli podano dwie formy oddzielone ukośnikiem, pierwsza to forma bliższa, zaś druga to forma dalsza.

Odmieniające się przez przypadki

	kåto	co	neko	neco	vecho	niko	nic
nom.	kåto	co	neko	neco	vecho	niko	nic
gen.	kågo	cego	nekoj	necej	vechoj	nikoj	nicej
dat.	kåmu	cemu	nekom	necem	vechom	nikom	nicem
acc.	kågo	co	nekoj	neco	vecho	nikoj	nic

Odmiana zaimków tut i tamåt

	tut				tamåt
	l. pojedyncza			l. mn.	l. pojedyncza			l. mn.
	r.m.	r.n.	r.ż.	l. mn.	r.m.	r.n.	r.ż.	l. mn.
nom.	tut	tuto	tuta	tuti	tamåt	tamto	tamta	tamti
gen.	tutoj		tutöj	tutich	tamtoj		tamtöj	tamtich
dat.	tutom		tutöj	tutim	tamtom		tamtöj	tamtim
acc.	tut	tuto		tuti	tamåt	tamto		tamti

Zobacz też