Język rodzki
| język rodzki rodzku jezuk | |
|---|---|
| Utworzenie: | Vilén w 2008 |
| Najnowsza wersja: | 3.0 |
| Sposoby zapisu: | alfabet łaciński |
| Klasyfikacja: | języki indoeuropejskie
|
| Przykład | |
| Powszechna Deklaracja Praw Człowieka Veše lyde jeso sårödzeni slobögni i rövni vå dostöjnösti i pravom. Öni jeso nadani så rozumu i sömeni i vinni spolu jednät vå duchu bratrestva. | |
| Lista conlangów | |
Język rodzki (rodzku jezuk) to fikcyjny północnosłowiański język sztuczny. Charakteryzuje się on silnymi wpływami języka szwedzkiego na fonologię, słownictwo i gramatykę; a także w małym stopniu języka szlawskiego (słownictwo, końcówka dop. l.m. -u) oraz fryzyjskiego i średniowysokoniemieckiego.
Pewne aspekty rodzkiego inspirowane są językiem sweńskim (główna inspiracja do powstania języka), rańskim, wozgijskim, zimnym oraz gardneńskim.
Nom dans les autres langues:
| Langue | Nom |
|---|---|
| Bałthyckí | jązyk rodzkí |
| Deutsch | rotzische Sprache |
| Ελληνικά | Ροδρική γλóσσα |
| English | rothish language |
| Español | idioma rodraco |
| Fielniska | Rodziska tunga |
| Français | langue rodraise |
| Latina | lingua Rodrica |
| Maro | rosky |
| Olgittine | rodtine, rece rodtic |
| Ral-ęmyt | Rotrajzęmut sur'atkan |
| Svenska | rodska språk |
Alfabet i fonologia
| a | ä | å | b | c | ch | d | e | g | i | j | k | l | m |
| [a] | [æ] | [ɒ] | [b] | [ɕ] | [x] | [d] | [ɛ] | [ɡ] | [i] | [j] | [k] | [l] | [m] |
| n | o | ö | p | r | s | š | t | u | v | y | z | (ts) | (dz) |
| [n] | [ɔ] | [œ] | [p] | [r] | [s] | [ʃ] | [t] | [u] | [v] | [y] | [z] | [θ] | [ð] |
- ts dz w niektórych wyrazach mogą być wymawiane jako [ts dz].
- g wymawiane jest w końcówce -eg i niektórych wyrazach jako [j].
Mutacje
Przed niektórymi końcówkami mogą zachodzić następujące mutacje samo- i spółgłoskowe:
Przegłos (umlaut)
Polega na zmianie najbliższej samogłoski poprzedzającej końcówkę w następujący sposób:
- a → ä
- o → ö
- u → y
Przy końcówkach oznaczany jest za pomocą gwiazdki *.
Palatalizacja
Polega na zmianie spółgłoski występującej tuż przed końcówką w następujący sposób:
- k → c
- g, ch → š
- sk → št
- sg → šd
Przy końcówkach oznaczana jest za pomocą krzyża †.
Jotacja
Polega na zmianie spółgłoski występującej tuż przed końcówką w następujący sposób:
- t → ts
- d → dz
- k → c
- s, z, g, ch → š
- sk → št
- sg → šd
- st, sd → ss
Przy końcówkach oznaczana jest za pomocą podwójnego krzyża ‡.
Udźwięcznienie
Technicznie, nie jest to mutacja, a jedynie osobliwość ortograficzna w pisowni języka rodzkiego. Polega ona na zmianie znaku spółgłoskowego na jego odpowiednik dźwięczny, jeżeli znajdzie się on w pozycji pomiędzy samogłoskami.
Na występowanie tej „mutacji” nie ma żadnej reguły, jako że występuje ona jedynie w niektórych słowach zależnie od ich etymologii. Słowa w których zachodzi, powinny być odpowiednio oznaczone w słowniku.
Procesy fonetyczne zaszłe od języka prasłowiańskiego
Samogłoski
- y → u / i (na końcu wyrazu)
- a e ę ě [na początku wyrazu] → ja je ję jě
- ę ǫ → e o
- a o u [przed C*(ь e ě i j)] → ä ö y
- ъ, ь →
- → å, e (w pozycjach mocnych, w akcentowanej sylabie wyrazu, w wyrazach jednosylabowych, w przedrostkach, czasem epentetycznie)
- → Ø (w innych przypadkach)
- ě → i
- VjV ulega kontrakcji w niektórych przypadkach, dając różne wyniki [TODO: do szczegółowego opracowania]
Spółgłoski
- tj dj sj zj stj sdj → ts dz š ž ss ss
- Cj → C
- č ž šč ždž → c š št šd
- tl dl tn dn → kl gl kn gn
- chl chr chv [na początku wyrazu] → l r v
- ъl ьl ъr ьr → å å år er
- ol el or er → lo le ro re ('ol or' dają czasem na początku wyrazu 'la ra')
Istniejące nieregularności
- Uproszczenie końcówek typu -ego, -emu do -eg, -em z powodu częstości użycia.
- W zaimkach typu moja, tvoja, zrównanie analogiczne do möja, tvöja, itp., pod wpływem zaimków typu möj, möje, möji, itp.
- Czasownik posiłkowy mäm, mäš, itd.: skrócenie z powodu częstości użycia z czasownika jemät w przypadkach użycia posiłkowego, a także nieregularna odmiana na wzór odmiany czasównika dät.
Gramatyka
Rzeczownik
W języku rodzkim, rzeczowniki odmieniają się przez liczby oraz przypadki, i mają przyporządkowany jeden z trzech rodzajów (męski, żeński, nijaki), oraz jeden z sześciu wzorców deklinacji (I, II, III, IV, V, VI). W niektórych rzeczownikach, po dodaniu końcówki niezerowej, zanika ostatnie e bądź å, najczęściej w wyrazach zakończonych na -åk, -åv i -ec, np. cånåk → cånki. Wyrazy takie są odpowiednio oznaczone w słowniku.
Odmiana
| nieokreślona | I | II | III | IV | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| l. poj. | l. mn. | l. poj. | l. mn. | l. poj. | l. mn. | l. poj. | l. mn. | |
| nom. | -Ø | -i | -o, -e | -a | -a | -i | -Ø | -i |
| gen. | -a | -u | -a | -u | -i | -u | -i | -i |
| dat. | -u | -om | -u | -om | -i * | -am | -i | -em |
| acc. | -Ø | -i | -o, -e | -a | -o | -i | -Ø | -i |
| określona | I | II | III | IV | ||||
| l. poj. | l. mn. | l. poj. | l. mn. | l. poj. | l. mn. | l. poj. | l. mn. | |
| nom. | -åt | -iti | -oto, -eto | -ata | -ata | -iti | -åta | -iti |
| gen. | -ateg | -utich | -ateg | -ytich | -iti | -utich | -iti | -itich |
| dat. | -utem | -otim | -utem | -otim | -ite * | -atim | -ite | -etim |
| acc. | -åt | -iti | -oto, -eto | -ata | -öte | -iti | -åte | -iti |
W kilku utartych wyrażeniach znajdują się pozostałości dawnych narzędnika i wołacza, np. Böše! „Boże!”.
Użycie
Formy określonej używamy, gdy:
- Wspomniano przedmiot po raz kolejny w tekście lub rozmowie.
- Z sytuacji lub kontekstu wiadomo o jaki przedmiot chodzi.
- Przedmiot jest jedyny w swoim rodzaju.
- Przedmiot wysuwa się na plan pierwszy jako przedstawiciel grupy pokrewnych przedmiotów, jest uważany za przedstawiciela rodzaju.
- Mówiący sygnalizuje, że chodzi mu o wszystkie elementy pewnego zbioru skończonego i wymiernego.
Mianownik używany jest:
- Jako podmiot zarówno zdań przechodnich, jak i nieprzechodnich.
- Jako forma słownikowa.
Dopełniacz używany jest:
- W funkcji posesywnej w relacjach przynależności.
- W funkcji partytywnej.
- Jako dopełnienie bliższe, gdy mowa jest o części.
- Przy uczestnictwie w czynności, zarówno jako agens, jak i pacjens.
- W funkcji opisowej, np. den pöbidi „dzień zwycięstwa”.
Celownik używany jest:
- Jako dopełnienie dalsze.
- Po przyimkach oznaczających znajdowanie się w danym miejscu, np. vå domu „w domu”.
Biernik używany jest:
- Jako dopełnienie bliższe zdań przechodnich.
- Po przyimkach oznaczających ruch do danego miejsca, np. vå dom „do domu”.
Przymiotnik
Przymiotniki odmieniają się przez liczbę, rodzaj i przypadki. Przyjmują one końcówki:
| l. pojedyncza | l. mn. | |||
|---|---|---|---|---|
| r.m. | r.n. | r.ż. | ||
| nom. | -u | -e | -a | -i |
| gen. | -eg | -ej | -ich | |
| dat. | -em | -im | ||
| acc. | -u | -e | -o | -i |
Stopień wyższy tworzy się przez wstawienie przed końcówką przymiotnika wrostka -š- *† (po zbitkach spółgłoskowych: -eš- *†), zaś stopień najwyższy – przez dostawnienie do formy stopnia wyższego przedrostka nä-, np. staru ~ stäršu ~ nästäršu „stary ~ starszy ~ najstarszy”.
W wyrazach zakończonych na -k- i -ok-, końcówki te przy stopniowaniu zanikają, np. slodku ~ slödšu ~ näslödšu.
Niektóre przymiotniki posiadają nieregularną formę stopnia wyższego i najwyższego:
| Przymiotnik | Stopień wyższy | Stopień najwyższy |
|---|---|---|
| dobru (dobry) | lipšu | nälipšu |
| malu (mały) | menšu | nämenšu |
| velku (duży) | vetšu | nävetšu |
| zålu (zły) | göršu | nägöršu |
Czasownik
Odmiana regularna
| Ia | Ib | IIa | IIb | III | IVa | IVb | IVc | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| inf. | -ät | -t, -öt | -ät | -it | -it | -it | -yt | -et | ||||||||||
| imiesłowy | ||||||||||||||||||
| czynny | -ötsu *‡ | -ötsu | -ätsu | -etsu | -ötsu ‡ | -ejötsu | -ujötsu | -mötsu | ||||||||||
| bierny | -anu | -enu *† | -anu | -inu | -enu ‡ | -itu | -utu | -etu | ||||||||||
| czas teraźniejszy | ||||||||||||||||||
| osoba | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. | ||
| 1. | -om *‡ | -eme *‡ | -om | -eme *† | -am | -äme | -em | -eme | -om ‡ | -ime | -ejo | -ejem | -ujo | -yjem | -mo | -mem | ||
| 2. | -eŝ *‡ | -ete *‡ | -eš *† | -ete *† | -äš | -äte | -eš | -ete | -iš | -ite | -eješ | -ejete | -yješ | -yjete | -meš | -mete | ||
| 3. | -e *‡ | -o *‡ | -e *† | -o | -a | -ajo | -e | -ejo | -i | -e | -eje | -ejo | -yje | -ujo | -me | -mo | ||
| czas przeszły I | ||||||||||||||||||
| 1. | -ach | -achom | -ach *‡ | -achom *‡ | -ach | -achom | -ach ‡ | -achom ‡ | -ach ‡ | -achom ‡ | -ejech | -ejechom | -yjech | -yjechom | -mech | -mechom | ||
| 2. | -äše | -äste | -äše *‡ | -äste *‡ | -äše | -äste | -äše ‡ | -äste ‡ | -äše ‡ | -äste ‡ | -eješe | -ejeste | -yješe | -yjeste | -meše | -meste | ||
| 3. | -ǎše | -acho | -ǎše *‡ | -acho *‡ | -ǎše | -acho | -ǎše ‡ | -acho ‡ | -ǎše ‡ | -acho ‡ | -eješe | -ejecho | -yješe | -yjecho | -meše | -mecho | ||
| tryb rozkazujący | ||||||||||||||||||
| -i *‡ | -ite *‡ | -i *† | -ite *† | -äj | -äjte | -ej | -ejte | -i | -ite | -ej | -ejte | -yj | -yjte | -mi | -mite | |||
Niektóre czasowniki posiadają odmienny rdzeń w formach bezokolicznika i imiesłowu biernego, a odmienny w pozostałych formach, np.:
- brät (bera-) vb. Ia — np. branu, berom, bereš, berach, beri.
- mökt (mog-) vb. IIb(v) — np. mogom, möšeš, mogoch, möši.
Czasowniki nieregularne
| być | dawać | jeść | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| inf. | byt | dät | jitt | |||||||||||
| imiesłowy | ||||||||||||||
| czynny | bodötsu | dajötsu | jidötsu | |||||||||||
| bierny | — | danu | jidenu | |||||||||||
| czas teraźniejszy | ||||||||||||||
| osoba | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. | ||||||||
| 1. | jem | jesme | däm | däme | jim | jime | ||||||||
| 2. | ješ | jeste | däš | däte | jiš | jite | ||||||||
| 3. | je | jeso | da | däje | ji | jide | ||||||||
| czas przeszły I | ||||||||||||||
| 1. | bich | bichom | dädzach | dädzachom | jidzach | jidzachom | ||||||||
| 2. | biše | biste | dädzäše | dädzäste | jidzäše | jidzäste | ||||||||
| 3. | biše | bicho | dädzäše | dädzacho | jidzäše | jidzacho | ||||||||
| tryb rozkazujący | ||||||||||||||
| bödi | bödite | dädz | dädite | jidz | jidite | |||||||||
Czasowniki posiłkowe
| mäm | mach | tso | bim | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| osoba | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. | l.p. | l.m. |
| 1. | mäm | mäme | mach | machom | tsom | tseme | bim | bime |
| 2. | mäš | mäte | mäše | mäste | tseš | tsete | bi | bite |
| 3. | ma | majo | mäše | macho | tse | tso | bi | bo |
Czasy
Czas teraźniejszy
Może służyć także do wyrażania przyszłości w przypadku czynności dokładnie umiejscowionych w czasie, np. Jedeme vå dom zutra. „Jutro idziemy do domu”.
Czas przeszły I (imperfectum)
Używamy go gdy coś stało się w przeszłości w określonym czasie. Jeśli czas czynności jest znany, nie ma potrzeby jego podawania.
Czas przeszły II (perfectum)
Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego mäm + imiesłowu biernego w rodzaju nijakim (w przypadku czasowników nieprzechodnich – bezokolicznika + końcówki -e), np. ja mäm kypene. Używamy go w następujących sytuacjach:
- Gdy czynność nie jest określona w czasie, jej czas jest nieznany bądź nieistotny dla przekazu, np. Ona ma byte vå Botstadu. „Ona była w Botstadzie”.
- Gdy czynność, która odbyła się i zakończyła w przeszłości ma następstwa w chwili obecnej, np. Ludomila ma såpite vegla månog. „Ludmiła wypiła za dużo” – wskutek czego np. nie może teraz prowadzić auta.
- Gdy odcinek czasu zdefiniowany w zdaniu jeszcze się nie skończył, co wcale nie oznacza, że czynność musi trwać właśnie w tej chwili.
Czas zaprzeszły
Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego mach + imiesłowu biernego w rodzaju nijakim (w przypadku czasowników nieprzechodnich – bezokolicznika + końcówki -e). Używamy go, gdy mówimy o dwóch zdarzeniach, które miały miejsce w przeszłości, przy czym jedno zdarzyło się wcześniej od drugiego.
Np. Kådi Jeleg mäše vrötsene zå groda, såzvönäše sestri. „Gdy Oleg wrócił z miasta, zadzwonił do siostry”.
Czas przyszły I
Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego tso + bezokolicznika. Używamy go, jeżeli mówimy o planach, zamiarach, postanowieniach, np. Ja tso sycit me rodzkeg. „Nauczę się rodzkiego”. Czas ten może być używany jedynie dla czasowników w aspekcie dokonanym.
Czas przyszły II
Tworzony jest za pomocą czasownika jett + bezokolicznika. Używamy go, jeżeli mówimy o zdarzeniach, na które nie mamy wpływu, np. Jedet dåšdit. „Będzie padać”.
Tryby
Tryb rozkazujący
Służy do wyrażania rozkazów, życzeń lub próśb.
Tryb przypuszczający
Wyraża niepewność, warunkowość lub wyrażone pośrednio życzenie. Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego bim + czasownika w czasie przeszłym I, np. jas bim kypach.