Język cherynejski

✅	Niniejszy artykuł dotyczący Kyonu jest kompletny i jest ukończony.

Język cherynejski ḪNYADĀN Īnyadān
Utworzenie:	Borlach w 2025
Używany w (Kyon):	Cywilizacja ajniadzka, Szyszenia
Regiony (Kyon):	Kyon Wschodni
Liczba użytkowników (Kyon)	brak (język wymarły)
Sposoby zapisu:	alfabet cherynejski, alfabet łaciński
Typologia:	fleksyjny SOV
Klasyfikacja:	Języki seframańskie (proponowane) Języki ajniadzkie Język praajniadzki Język ajniadzki cherynejski
Lista conlangów

Zobacz też słownik tego języka.

Język ajniadzki cherynejski (chrn. ḪNYADĀN īnyadān /i:njada:n/ lub ṮBBAYI têbbayi /tʲɛb:aji/, dosłownie "nasz język") — odmiana starożytnego języka ajniadzkiego używana na terenie Szyszenii w okresie postajniadzkim (po 2800 EK ), będąca jego dialektem, a być może nawet zbiorem różnych dialektów. Ajniadzki cherynejski znacząco odróżniał się od ajniadzkiego klasycznego pod względem fonologii, słownictwa i pewnych elementów gramatyki. Najbardziej oczywistą cechą dzielącą oba języki jest jednak sposób ich zapisu. Ajniadzki klasyczny używał przede wszystkim pisma linearnego, podczas gdy język cherynejski definiowany jest poprzez nazwane tym samym terminem alfabetyczne pismo cherynejskie.

Język cherynejski bierze swą nazwę od położonego w delcie rzeki Korany antycznego miasta Ḥerəne (chrn. ḤERNḪ Ḥernī /χɛrni:/), z którego pochodzi ogromna większość znanych i zachowanych do czasów współczesnych tekstów spisanych w tej mowie. Teksty cherynejskie pokrywają między innymi ściany Świątyń Cherynejskich, język ten jest również jednym z języków pojawiających się na Steli Cherynejskiej, wydobytej z wód Korany w roku 9850 EK . Ḥerəne zdaje się być sercem postajniadzkiego cherynejskiego piśmiennictwa. Z miasta tego ajniadzka elita sprawowała władzę nad Szyszenią najprawdopodobniej jeszcze przez kilka stuleci po końcu Wschodu Starożytnego.

Bez względu na to, czy ajniadzki cherynejski uznawany jest za dialekt, zbiór dialektów czy też za osobny język, wiele wskazuje na to, że to właśnie on (a nie używany wcześniej ajniadzki klasyczny) jest bezpośrednim przodkiem wszystkich późniejszych i istniejących obecnie języków ajniadzkich. Jest to też jeden z historycznie najważniejszych języków tej części Kyonu. O jego znaczeniu świadczy fakt, że nawet po wymarciu jako żywy język mówiony, ajniadzki w dialekcie cherynejskim używany był przez kolejne tysiąclecia na Kyonie Wschodnim jako święty język rytuałów, magii, zaklęć, klątw i uroków.

Historia

<do uzupełnienia>

Porównanie z ajniadzkim klasycznym

Dialekt cherynejski od klasycznego odróżnia się serią dość regularnych i dających się przewidzieć zmian fonetycznych, chociaż towarzyszy im także pewna grupa zmian nieregularnych, występujących w pojedynczych słowach. Przejawiają się one głównie w niespodziewanych zmianach samogłosek, podczas gdy spółgłoski pozostają przeważnie takie same. Znacznie rzadziej występują zmiany w spółgłoskach, chociaż i na nie można natrafić. Zmiany nieregularne wynikają prawdopodobnie z inkorporowania do cherynejskiego leksykonu słów zaczerpniętych z różnych ajniadzkich dialektów ludowych, z których żaden nie został poświadczony pisemnie. Zmiany regularne podzielić można natomiast na 7 punktów:

Szkic ewolucji najważniejszych dialektów języka ajniadzkiego na przestrzeni jego długich dziejów, wraz z widocznym kierunkiem wpływów od okresu darchajskiego do postajniadzkiego.

Warto zaznaczyć, że w czasach imperialnych relacja pomiędzy ajniadzkim klasycznym, jako dialektem prestiżowym, a dialektami ludowymi charakteryzowała się zjawiskiem dyglosji.

• 1. Całkowity brak w cherynejskim występującego w klasycznym ajniadzkim dźwięku ḫ ([ʜ] / [ħ]).

Spółgłoska ta zanika całkowicie na początku oraz na końcu słowa, jeśli obok niej występuje samogłoska. Jeżeli w ajniadzkim klasycznym [ʜ] występowało środku słowa, to w cherynejskim może zajść jeden z kilku procesów. Jeżeli spółgłoska ta występuje pomiędzy dwoma takimi samymi samogłoskami, to zamieni się w [χ] i doprowadzi do wydłużenia się samogłoski, przy czym długa samogłoska zawsze przybierze formę [a:], [i:] lub [e:] (VʜV → χV:). Jeżeli [ʜ] występuje pomiędzy różnymi samogłoskami, to zamieni się w długie [χ:], tworząc geminatę (VʜV → Vχ:V). Geminaty powstaną też w sytuacji, w której [ʜ] tworzy zbitkę spółgłoskową z inną spółgłoską. Wtedy [ʜ] zanika całkowicie, a sąsiednia spółgłoska zostaje podwojona (ʜC → C: oraz Cʜ → C:)

• 2. Wydłużenie, obniżenie i otwarcie samogłosek w okolicy ḫ.

Samogłoski występujące w ajniadzkim klasycznym obok [ʜ] na początku lub na końcu słowa mają po jego zaniku w cherynejskim tendencję do wydłużania się. Zawsze przybierają jednak formę [a:], [i:] lub [e:]. Samogłoska [e] znajdująca się w okolicy [ʜ], jeżeli nie została poddana wydłużeniu, ma tendencję do obniżenia się i otwarcia, zmieniając się w [ɛ]. Dzieje się tak nawet w okolicy długich spółgłosek, czyli geminatów (eʜ, ʜe → ɛ).

• 3. Rozbicie sylaby i zanik zbitki [je].

Minimalną dopuszczalną sylabą klasyczną było CV, cherynejski dopuszcza natomiast sylabę V, składającą się z pojedynczej samogłoski. Powszechnie występująca na początku słów w ajniadzkim klasycznym zbitka [je] realizowana jest w cherynejskim przeważnie jako długie [i:]. Występują też teksty, w których realizowana jest też jako [e:], chociaż jest to znacznie rzadsze.

• 4. Udźwięcznienie spółgłosek.

Tam, gdzie w klasycznym ajniadzkim spółgłoski zwarte bezdźwięczne występują między takimi samymi lub podobnymi samogłoskami (przede wszystkim między [i] oraz [e] lub [o] i [u]), w ajniadzkim cherynejskim następuje ich udźwięcznienie. Spółgłoski [p], [t], [k] zmieniają się więc w [b], [d], [g]. Najlepszy przykład tego procesu stanowi nazwa własna Ajniadów, w języku klasycznym yeniyata /jenijata/, po cherynejsku ḪNYADA īnyada /i:njada/ lub ƏNYADA ēnyada /e:njada/.

• 5. Częściowa utrata labializacji.

Występujące w ajniadzkim klasycznym spółgłoski języczkowo-krtaniowe konsekwentnie utraciły swoje warianty labializowane, zlewając się w języku cherynejskim ze swoimi podstawowymi formami. Jednocześnie jednak występujące po nich samogłoski [o], [u] poprzedzone zostają w piśmie przez v. Oznaczało to najprawdopodobniej dyftong [ou̯], który pojawiał się w miejsce obu samogłosek ([qʷo], [qʷu], [χʷo], [χʷu] → [qou̯], [χou̯]).

• 6. Archaiczna wymowa [ɘ] i [ɐ].

Cherynejski wyróżnia się archaiczną wymową klasycznych ajniadzkich samogłosek ə [ɘ] i â [ɐ], które realizowane są jako i [i] i ā [a:]. Jest to z dużym prawdopodobieństwem wymowa, jaka występowała na wcześniejszym etapie ewolucji języka, w czasach darchajskich. Stanowi to kolejny dowód świadczący o tym, że cherynejski nie wywodzi się bezpośrednio z ajniadzkiego klasycznego, lecz stanowi wobec niego dialekt równoległy, wywodzący się z tego samego darchajskiego pnia i przedstawiający jeden z licznych niezachowanych dialektów ludowych (lub będący amalgamatem kilku różnych dialektów). Pomimo tego występuje wiele słów, w których klasyczne [ɘ] nie odpowiada [i], lecz zanika całkowicie w środku słowa, tworząc zbitkę spółgłoskową.

• 7. Zmiany w zębowych afrykatach i spółgłoskach szczelinowych.

Regularna korespondencja zachodzi pomiędzy klasycznym [t͡s] a cherynejskim [z], które występuje dodatkowo w miejscu klasycznego [s] na początku słowa oraz pomiędzy samogłoskami (ale nie w zbitkach spółgłoskowych). Cherynejskie [zʲ] odpowiada klasycznemu palatalizowanemu [sʲ] występującemu na początku słowa, chociaż pojawia się też czasem w otoczeniu [j] w innych pozycjach. Klasyczne ejektywne [t͡sʼ] zlało się całkowicie z [t͡ʃʼ] ([t͡s], [sV_], [VsV] → [z]; [sʲ_] → [zʲ_]; [t͡sʼ] → [t͡ʃʼ]).

Pozostałe różnice między ajniadzkim klasycznym a cherynejskim przejawiają się w gramatyce (nieco inne końcówki odmian, różnice w systemie określoności i nieokreśloności, powszechne występowanie w cherynejskim zjawiska znanego jako Suffixaufnahme) oraz w słownictwie (różne zapożyczenia, formy dialektalne, znaczna liczba niewystępujących w języku klasycznym słów szyszeńskich). Najprawdopodobniej inny był również akcent, chociaż nie da się łatwo i bezspornie zrekonstruować miejsca padania akcentu w żadnym z tych dialektów. Pomimo różnic oba języki były do znacznego stopnia wzajemnie zrozumiałe.

Fonologia

Samogłoski

W języku cherynejskim występował nieregularny zestaw 9 samogłosek, z których 3 były długimi samogłoskami.

	Przednie	Centralne	Tylne
Przymknięte	i • i:		u
Środkowe	e • e: • ɛ		o
Otwarte		a • a:

• Cherynejski posiada tylko jeden dyftong: [ou̯]. Pojawia się na początku słów, które w ajniadzkim klasycznym zaczynały się zbitkami vo, vu, yo, yu (na przykład OVRAYA ovraya [ou̯raja] "dusza" (klasyczne vuraya [wuraja]), a niekiedy także w środku słów.

Spółgłoski

Ajniadzki cherynejski posiadał zestaw 42 lub 43 spółgłosek, który o wiele bardziej niż zestaw samogłoskowy przypominał system klasycznego ajniadzkiego. Jednak również tu występowały znaczące różnice. Przejawiają się one między innymi w braku wielu dźwięków języczkowo-krtaniowych, asymilacji [ʜ] / [ħ] przez [χ] i zmniejszeniu labializacji.

		Wargowe	Zębowe		Dziąsłowe		Podniebienne			Języczkowo-krtaniowe
			zwykłe	palatal.	zwykłe	palatal.	zwykłe	palatal.	labial.
Nosowe		m			n		ŋ
Zwarte	bezdźwięczne	p	t	tʲ			k	kʲ	kʷ	q
	dźwięczne	b	d	dʲ			g	gʲ	gʷ
	ejektywne	pʼ	tʼ				kʼ		kʼʷ	(qʼ)
Afrykaty	bezdźwięczne				t͡ʃ	t͡ʃʲ
	dźwięczne				d͡ʒ	d͡ʒʲ
	ejektywne				t͡ʃʼ
Szczelinowe	bezdźwięczne	f	θ • s	sʲ	ʃ	ʃʲ	x		xʷ	χ
	dźwięczne		z	zʲ
Drżące					r
Aproksymanty					l • ɬ • ɬʷ		j • w

• Spółgłoska [qʼ] jest nieobecna w znacznej większości tekstów cherynejskich, gdzie w jej miejsce pojawia się [kʼ]. Odnaleziono jednak kilka tekstów spisanych w wersji języka zawierającej [qʼ]. Jest to bardzo archaiczna cecha. Wskazuje, że jeszcze w okresie postajniadzkim mogły występować dialekty ludowe posiadające dźwięk ten w swoim zestawie fonetycznym.
• Cherynejski wykazuje skłonność do rotacyzmu, który może pełnić nawet funkcje gramatyczne.

Geminaty

Cherynejski charakteryzuje się jeszcze częstszym niż w ajniadzkim klasycznym występowaniem geminatów, czyli spółgłosek długich lub podwojonych. Zapisywane są one w piśmie cherynejskim poprzez powtórzenie tego samego znaku. Pojawiają się w tych samych miejscach co w ajniadzkim klasycznym, a także w miejscach do których doszło do zaniku dźwięku [ʜ] / [ħ]. Typową dla tego procesu geminatą jest [χ:]. Na przykład:

• ṮBB têbb [tʲɛb:] "język" (klasyczne têḫb [tʲeʜb])
• RRAKṢO rrakṣo [r:akʃo] "księżyc" (klasyczne ḫrakṣu [ʜrakʃu])
• TAḼḤḤO taŝuḥḥo [taɬʷuχ:o] "ametyst" (klasyczne taŝuḫo [taɬʷuʜo])

Struktura sylaby i akcent

Podobnie jak w języku klasycznym, maksymalna dopuszczalna struktura sylaby to (C)(C)V(C)(C), gdzie V oznacza samogłoskę a C spółgłoskę. Sporą różnicą jest jednak to, że w języku cherynejskim sylaba może rozpoczynać się od samogłoski, a sama samogłoska może tworzyć pełną sylabę. Cherynejski akcent nie jest znany. Przypuszcza się, że mógł padać inaczej w różnych dialektach, na co wskazują procesy fonetyczne i różnice w akcentach języków potomnych.

Pismo

Zapis łaciński

Zasady zapisu cherynejskiego alfabetem łacińskim bazują na zasadach transkrypcji klasycznego ajniadzkiego. Występuje 37 liter, z których 10 to samogłoski, a 27 to spółgłoski. W niektórych tekstach może pojawić się też dodatkowa litera Q́/q́, oznaczająca spółgłoskę [qʼ]. Występuje jednak niezwykle rzadko i nie jest zwykle uznawana za standardowy element języka cherynejskiego.

a	ā	e	ê	ē	i	î	ī	o	u
[a]	[a:]	[e]~[ɛ]	[ʲe]~[ʲɛ]	[e:]	[i]	[ʲi]	[i:]	[o]	[u]
m	n	p	ṕ	t	ť	d	b	g	q
[m]	[n]	[p]	[pʼ]	[t]	[tʼ]	[d]	[b]	[g]	[q]
k	ḱ	z	c	ć	ç	j	f	s	ṣ
[k]	[kʼ]	[z]	[t͡ʃ]	[t͡ʃʼ]	[θ]	[d͡ʒ]	[f]	[s]	[ʃ]
ŝ	h	ḥ	r	l	y	v
[ɬ]	[x]	[χ]	[r]	[l]	[j]	[w]

Zapis cherynejski

Język cherynejski definiowany jest przede wszystkim przez pryzmat sposobu jego zapisu. Jest nim pismo cherynejskie, które, podobnie jak język, nazwane od starożytnego miasta Ḥerəne. Wywodzi się ono z wcześniejszego pisma linearnego i z dużą dozą prawdopodobieństwa dzierży tytuł najstarszego w pełni rozwiniętego alfabetu w historii Kyonu. Pośród badaczy nie ma jednak konsensusu na temat tego, czy pismo to powstało już po Katastrofie Farandyjskiej i upadku klasycznej cywilizacji ajniadzkiej Wschodu Starożytnego, czy istniało jeszcze wcześniej, lecz po prostu nie zachowały z tego etapu żadne przykłady (scenariusz taki tłumaczy się stosowaniem pierwotnego pisma cherynejskiego jako kursywy do zapisu ludowych dialektów na nietrwałych materiałach).

Pismo cherynejskie posiada 51 znaków. Spośród nich 8 oddaje samogłoski, 28 spółgłoski. Kolejne 13 to znaki modyfikowane jednym z dwóch specjalnych znaków diakrytycznych, wyrażające sylaby labializowane lub palatalizowane. Istnieją też dwa dodatkowe znaki z diakrytykiem, których użycie różni się w zależności od tekstu i dialektu języka, w którym tekst ten spisano. Prócz zapisu dialektu cherynejskiego (lub dialektów cherynejskich) alfabet ten nadaje się także do zapisu klasycznego ajniadzkiego. Do tej pory odkryto 7 tekstów w klasycznym języku ajniadzkim zapisanych alfabetem cherynejskim, wszystkie z nich datuje się na okres ajniadzkiej władzy nad I Państwem Szyszeńskim (od około 2800 EK do 3345 EK ). Stanowi to jednak wyjątek od reguły, przeważająca większość tekstów spisana została w wariancie postklasycznym.

A A	Ā Ā	E E	Ē Ə	I I	Ī Ḫ	O O	U U
M M	N N	P P	Ṕ Ṕ	T T	Ť Ť
Tê/Tî Ṯ	D D	Dê/Dî Ḏ	B B	G G	Gê/Gî Ğ
Go/Gu Ḡ	K K	Kê/Kî Ǩ	Ko/Ku Ḵ	Ḱ Ḱ	Ḱo/Ḱu Ⱪ
Q Q	Z Z	Zê/Zî Ź	C C	Cê/Cî Ċ	Ć Ć
Ç Ç	J J	Jê/Jî Ĵ	F F	S S	Sê/Sî Ṡ
Ṣ Ṣ	Ṣê/Ṣî Ṩ	Ŝ Ŝ	Ŝo/Ŝu Ḽ	H H	Ho/Hu Ẋ
Ḥ Ḥ	R R	L L	Y Y	V V		<różne> Ǫ	<różne> Ẍ

W niektórych tekstach, z których wszystkie odnalezione zostały poza miastem Ḥerəne, litery Ǫ oraz Ẍ pojawiają się w miejscach sugerujących, że przedstawiano za ich pomocą różne dźwięki, niewystępujące w cherynejskim standardzie. Najczęściej zapisywano w ten sposób archaiczną spółgłoskę [qʼ], występującą na darchajskim etapie rozwoju ajniadzkiego i całkowicie zanikłą w języku klasycznym. Pomimo nieobecności w standardowym cherynejskim zestawie fonetycznym, spółgłoska ta występowała zapewne w przynajmniej części dialektów ludowych. Tymczasem oryginalnym przeznaczeniem tych znaków było przedstawianie klasycznych ajniadzkich labializowanych spółgłosek języczkowo-krtaniowych (Ǫ dla [qʷ], Ẍ dla [χʷ]). W zapisie języka klasycznego alfabetem cherynejskim wykorzystywano ponadto znak Ā do oddania â [ɐ], Ə dla ə [ɘ], Ź dla ź [t͡sʼ] oraz Ḫ dla ḫ [ʜ] / [ħ].

Gramatyka

Zobacz też: Język ajniadzki

Poniżej opisana została gramatyka języka cherynejskiego, szczególnie w tych aspektach, w których różniła się ona w jakimś stopniu od gramatyki ajniadzkiego klasycznego. Jeżeli jakaś kwestia nie została opisana, została pominięta lub dalej jest niejasna, można z dużym prawdopodobieństwem założyć, że kwestia ta działa w cherynejskim tak samo, jak działała w języku klasycznym.

Czasowniki

Cherynejskie czasowniki odmieniają się przez osoby, aspekty, tryby oraz czasy w taki sam z grubsza sposób jak w języku klasycznym. Jedynym prawdziwie nieregularnym czasownikiem jest czasownik "być", przybierający formę końcówek doklejanych do rzeczownika lub przymiotnika. Pozostałe czasowniki przynależą albo do Kategorii I (czasowniki przechodnie, końcówka -gê), albo do Kategorii II (czasowniki modalne, nieprzechodnie, końcówka -bē). Odmiana przez osoby jest bardzo rozbudowana. Występuje aż 11 osób gramatycznych, wliczając to charakterystyczny dla języków ajniadzkich obwiatyw.

Negacja czasowników jest bardzo prosta i odbywa się za pomocą przedrostka pat-, doklejanego do samego początku słowa. W przypadku gdy czasownik rozpoczyna się dźwięczną lub bezdźwięczną spółgłoską zębową dochodzi do pojawienia się geminaty. Przykładowo:

• BEVARŤEBƏ bevarťebē (obmyśleć, przemyśleć) → PATBEVARŤEBƏ patbevarťebē (nie obmyśleć, nie przemyśleć)
• RINNĀLARN rinnālarn (ponoć idą) → PATRINNĀLARN patrinnālarn (ponoć nie idą)
• DARBƏVN darbēvn (masz) → PATTARBƏVN pattarbēvn (nie masz)

Osoby i odmiana przez osoby

Kategoria I. Osoba Sufiks Przykład Liczba pojedyncza I. īqe ja -r mefnigêr jem, ucztuję II. men ty -t mefnigêt jesz, ucztujesz III. oż. ṣra on/ona -fta mefnigêfta je, ucztuje nieoż. qa ono -ftu mefnigêftu je, ucztuje Obwiatyw — -styā mefnigêstyā je, ucztuje Liczba mnoga I. ink. ṕeçe my (z Tobą) -zī mefnigêzī jemy, ucztujemy podw. ṕovle my (dwoje) -ṣî mefnigêṣî jemy, ucztujemy eks. ṕaye my (bez Ciebie) -sos mefnigêsos jemy, ucztujemy II. qin wy -ç mefnigêç jecie, ucztujecie III. oż. ḥta oni/one -rna mefnigêrna jedzą, ucztują nieoż. ḥto te rzeczy -rum mefnigêrum jedzą, ucztują

Kategoria II. Osoba Sufiks Przykład Liczba pojedyncza I. īqe ja -ni darbēni mam II. men ty -vn darbēvn masz III. oż. ṣra on/ona -mma darbēmma ma nieoż. qa ono -ndu darbēndu ma Obwiatyw — -styā darbēstyā ma Liczba mnoga I. ink. ṕeçe my (z Tobą) -jê darbējê mamy podw. ṕovle my (dwoje) -ng darbēng mamy eks. ṕaye my (bez Ciebie) -ci darbēci mamy II. qin wy -ćo darbēćo macie III. oż. ḥta oni/one -rs darbērs mają nieoż. ḥto te rzeczy -rsum darbērsum mają

Jak już wspomniano, inaczej wygląda odmiana czasownika "być" (NƏZU nēzu [ne:zu]), który w każdej innej formie prócz bezokolicznika staje się sufiksem doklejanym na końcu słowa. W przeciwieństwie do języka klasycznego, po cherynejsku czasownik ten nie łączy się w swoim podstawowym znaczeniu z żadnym konkretnym przypadkiem. Odmienienie rzeczownika w narzędniku i dodanie do niego odpowiedniej końcówki sprawi, że kombinacja taka oznaczać będzie raczej sposób lub powód, dla którego dana osoba pojawiła się w tym miejscu.

Osoba			Sufiks	Przykład
Liczba pojedyncza
I.		īqe	-nen	Īnyada'nen jestem Ajniadem
II.		men	-yifb	Īnyada'yifb jesteś Ajniadem
III.	oż.	ṣra	-vaŝ	Īnyada'vaŝ jest Ajniadem
	nieoż.	qa	-muŝ	Īnyada'muŝ jest Ajniadem
Obwiatyw		—	-eŝē	Īnyada'eŝē jest Ajniadem
Liczba mnoga
I.	ink.	ṕeçe	-jîn	Īnyada'jîn jesteśmy Ajniadami
	podw.	ṕovle	-jivḥ	Īnyada'jivḥ jesteśmy Ajniadami
	eks.	ṕaye	-jêḥ	Īnyada'jêḥ jesteśmy Ajniadami
II.		qin	-zel	Īnyada'zel jesteście Ajniadami
III.	oż.	ḥta	-ṣta	Īnyada'ṣta są Ajniadami
	nieoż.	ḥto	-ṣto	Īnyada'ṣto są Ajniadami

Aspekty i tryby

Aspekty

Występują trzy aspekty: niedokonany, dokonany oraz trwający. Aspekt niedokonany jest podstawową formą czasownika, nieoznaczaną w żaden sposób. Aspekt dokonany wyraża się poprzez doklejany na początku czasownika przedrostek be-. Aspekt trwający wyraża się zaś poprzez prefiks hat- lub had- (w zależności od tego, czy rzeczownik rozpoczyna się spółgłoską, czy samogłoską). Aspekty te występują we wszystkich czasach, mogą pojawić się też w bezokolicznikach.

• MEFNIĞ mefnigê [mefnigʲe] (jeść) [aspekt niedokonany] → BEMEFNIĞ bemefnigê [bemefnigʲe] (zjeść) [aspekt dokonany] → HATMEFNIĞ hatmefnigê [xatmefnigʲe] (zajadać się) [aspekt trwający]
• VARŤEBƏ varťebē [wartʼebe:] (myśleć) [aspekt niedokonany] → BEVARŤEBƏ bevarťebē [bewartʼebe:] (obmyśleć, przemyśleć) [aspekt dokonany] → HATVARŤEBƏ hatvarťebē [xatwartʼebe:] (rozmyślać, dumać) [aspekt trwający]
• KARNĞ karngê [karŋgʲe] (tańczyć) [aspekt niedokonany] → BEKARNĞ bekarngê [bekarŋgʲe] (zatańczyć) [aspekt dokonany] → HATKARNĞ hatkarngê [xatkarŋgʲe] (tańcować) [aspekt trwający]

Tryby

Występuje pięć trybów: orzekający, rozkazujący, przypuszczający, życzący oraz nieświadka. Tryb orzekający jest podstawowym trybem czasownika, wyrażanym za pomocą przedstawionej wyżej odmiany przez osoby. W pozostałych trybach czasownik "być" NƏZU nēzu [ne:zu]) staje się czasownikiem regularnie odmienianym, tak jak gdyby przynależał do Kategorii II.

Tryb rozkazujący

Tryb rozkazujący w języku cherynejskim wyróżnia się tym, że jako jedyny zachowuje taką samą strukturę jak tryby w klasycznym języku ajniadzkim. Tworzy się go usuwając końcówkę czasownika w obu dwóch kategoriach (gê/bē), dodając bezpośrednio do rdzenia odpowiednią końcówkę odmiany przez osobę, na końcu dodając zaś wskazujący na rozkaz sufiks -us, który w niektórych pozycjach występuje też jako -vs.

Kategoria I. Osoba Przykład Liczba pojedyncza I. īqe — II. men mefnitus jedz! III. oż. ṣra mefniftavs niech je! nieoż. qa Obwiatyw — mefnistyavs niech je! Liczba mnoga I. podw. ṕovle mefniṣîyus jedzmy! ink. ṕeçe mefnizīyus jedzmy! eks. ṕaye II. qin mefniçus jedzcie! III. oż. ḥta mefnirnavs niech jedzą! nieoż. ḥto mefnirumus niech jedzą!

Kategoria II. Osoba Przykład Liczba pojedyncza I. īqe — II. men darunus miej! III. oż. ṣra darindus niech je! nieoż. qa Obwiatyw — darstyāvs niech ma! Liczba mnoga I. podw. ṕovle daringus miejmy! ink. ṕeçe darcêvs miejmy! eks. ṕaye II. qin darćovs miejcie! III. oż. ḥta darsus niech mają! nieoż. ḥto darsumus niech mają!

Tryb przypuszczający

Tryb przypuszczający, oraz pozostałe cherynejskie tryby, tworzy się w sposób odwrotny niż tryb rozkazujący. Po usunięciu końcówki czasownika do rdzenia dokleja się wskazujący na tryb przypuszczający wrostek -em-, a dopiero do niego, na końcu słowa, końcówkę odmiany przez osobę. Są one podobne do końcówek odmiany w trybie orzekającym, nie są jednak identyczne.

Kategoria I. Osoba Przykład Liczba pojedyncza I. īqe mefniemar jadłbym II. men mefniemad jadłbyś III. oż. ṣra mefniemīft jadłby nieoż. qa Obwiatyw — mefniemēsti jadłby Liczba mnoga I. podw. ṕovle mefniemṣî jedlibyśmy ink. ṕeçe mefniemsos jedlibyśmy eks. ṕaye II. qin mefniemaç jedlibyście III. oż. ḥta mefniemarn jedliby nieoż. ḥto mefniemru jedliby

Kategoria II. Osoba Przykład Liczba pojedyncza I. īqe daremni miałbym II. men daremun miałbyś III. oż. ṣra daremma miałby, miałaby, miałoby nieoż. qa Obwiatyw — daremēsti miałby, miałoby Liczba mnoga I. podw. ṕovle daremang mielibyśmy ink. ṕeçe daremcê mielibyśmy eks. ṕaye II. qin daremaćo mielibyście III. oż. ḥta daremars mieliby nieoż. ḥto daremarsum mieliby

Tryb życzący

Aby uzyskać tryb życzący należy usunąć końcówkę czasownika, dodać do rdzenia wrostek trybu -tya- (lub rzadziej -ītî-, szczególnie w sytuacjach w których mogłaby pojawić się nietypowa zbitka), do niego dodać zaś podobną do trybu przypuszczającego końcówkę odmiany przez osobę.

Kategoria I. Osoba Przykład Liczba pojedyncza I. īqe mefnityār obym jadł II. men mefnityād obyś jadł III. oż. ṣra mefnityāft oby jadł nieoż. qa Obwiatyw — mefnityēsti oby jadł Liczba mnoga I. podw. ṕovle mefnityaṣî obyśmy jedli ink. ṕeçe mefnityasos obyśmy jedli eks. ṕaye II. qin mefnityaç obyście jedli III. oż. ḥta mefnityarn oby jedli nieoż. ḥto mefnityaru oby jedli

Kategoria II. Osoba Przykład Liczba pojedyncza I. īqe dartyani obym miał II. men dartyavn obyś miał III. oż. ṣra dartyama oby miał nieoż. qa Obwiatyw — dartyēsti oby miał Liczba mnoga I. podw. ṕovle dartyang obyśmy mieli ink. ṕeçe dartyacê obyśmy mieli eks. ṕaye II. qin dartyaćo obyście mieli III. oż. ḥta dartyars oby mieli nieoż. ḥto dartyarsum oby mieli

Tryb nieświadka

Tryb nieświadka tworzony jest usuwając końcówkę czasownika, dodając wrostek trybu -nāl- i dokładając do niego odpowiedni sufiks odmiany przez osobę. W przypadku obwiatywu nie dodaje się natomiast żadnego wrostka, właściwy sufiks odmiany przez osobę pojawia się bezpośrednio po rdzeniu czasownika.

Kategoria I. Osoba Przykład Liczba pojedyncza I. īqe mefninālar ponoć jem II. men mefninālad ponoć jesz III. oż. ṣra mefninālaft ponoć je nieoż. qa Obwiatyw — mefnēsti ponoć je Liczba mnoga I. podw. ṕovle mefninālṣî ponoć jemy ink. ṕeçe mefninālsos ponoć jemy eks. ṕaye II. qin mefninālaç ponoć jecie III. oż. ḥta mefninālarn ponoć jedzą nieoż. ḥto mefninālru ponoć jedzą

Kategoria II. Osoba Przykład Liczba pojedyncza I. īqe darnālni ponoć mam II. men darnālun ponoć masz III. oż. ṣra darnālma ponoć ma nieoż. qa Obwiatyw — darēsti ponoć ma Liczba mnoga I. podw. ṕovle darnālang ponoć mamy ink. ṕeçe darnālcê ponoć mamy eks. ṕaye II. qin darnālaćo ponoć macie III. oż. ḥta darnālars ponoć mają nieoż. ḥto darnālarsum ponoć mają

Tryb nieświadka może pojawić się też w czasach innych niż czas teraźniejszy. Formy w danych czasach tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego sufiksu na koniec czasownika w trybie nieświadka odmienionego przez osoby w czasie teraźniejszym. Są nimi:

• -veṣ dla czasu przeszłego prostego → DARNĀLUNVEṢ darnālunveṣ (ponoć miałeś)
• -aq dla czasu przeszłego odległego → DARNĀLUNAQ darnālunaq (ponoć miałeś był)
• -hiā dla czasu przyszłego prostego → DARNĀLUNHIĀ darnālunhiā (ponoć będziesz miał)
• -ife dla czasu przyszłego odległego → DARNĀLUNIFE darnālunife (ponoć kiedyś będziesz miał)

Czasy

Cherynejski posiada identyczny do klasycznego system pięciu czasów gramatycznych: czas przeszły odległy, czas przeszły prosty, czas teraźniejszy, czas przyszły prosty oraz czas przyszły odległy. Oprócz podstawowego czasu teraźniejszego, czasy tworzy się w sposób analogiczny do trybów przypuszczającego, życzącego i nieświadka - za pomocą wrostka wstawianego w miejsce końcówki czasownika, do którego dodawane są końcówki odmiany. W czasach prostych występują różne wrostki dla obu kategorii czasownika, podobnie jak w czasie teraźniejszym. W czasach odległych występuje tylko jeden wrostek dla obu kategorii. Wrostki czasów przybierają następujące formy:

• Czas teraźniejszy: -gê- (kategoria I), -bē- (kategoria II)
• Czas przeszły odległy: -qov- (kategoria I oraz kategoria II)
• Czas przeszły prosty: -fve- (kategoria I), -çrē- (kategoria II)
• Czas przyszły odległy: -ṣhoy- (kategoria I oraz kategoria II)
• Czas przyszły prosty: -ṣêy- (kategoria I), -ṣîn- (kategoria II)

Formy czasowników z odpowiednimi wrostkami czasów, lecz bez końcówek odmiany przez osoby, rolę bezokoliczników, co oznacza, że bezokoliczniki odmieniają się przez czasy. Ponadto podobnie jak w klasycznym ajniadzkim, w czasach o jednym wrostku dla czasowników obu kategorii może pojawić się dodatkowo przedrostek ī', występujący przed czasownikami kategorii II. Dotyczy to sytuacji, gdy dwa bardzo podobne do siebie, lecz znaczeniowo przeciwne czasowniki (porównywalne do strony biernej) zlewają się ze sobą podczas odmiany w czasach odległych. Przykładowo:

• Kategoria I: çyeṣgê (pokonywać) > çyeṣqovn (pokonywałeś był) > çyeṣhoyun (kiedyś będziesz pokonywać)
• Kategoria II: çyeṣbē (być pokonanym) > ī'çyeṣqovn (kiedyś zostałeś pokonany) > ī'çyeṣhoyun (kiedyś będziesz pokonany)

Ponadto często zdarza się, że jeśli w zdaniu występuje ciąg kilku czasowników odmienionych w tej samej osobie, w tym samym czasie, to mogą one wystąpić jedynie w odmienionej przez czas formie bezokolicznikowej (bez odmiany przez osobę), a jedynie pierwszym lub ostatnim czasownikiem w zdaniu odmienionym w całości. W takiej sytuacji wszystkie czasowniki domyślnie przejmują osobę odmienionego czasownika.

Kategoria I

Osoba			Przeszły odległy	Przeszły prosty	Czas teraźniejszy	Przyszły prosty	Przyszły odległy
Liczba pojedyncza
I.		īqe	mefniqovni jadłem, ucztowałem był	mefnifver jadłem, ucztowałem	mefnigêr jem, ucztuję	mefniṣêyr będę jadł, ucztował	mefniṣhoyni kiedyś będę jadł, będę ucztował
II.		men	mefniqovn jadłeś, ucztowałeś był	mefnifvet jadłeś, ucztowałeś	mefnigêt jesz, ucztujesz	mefniṣêyt będziesz jadł, ucztował	mefniṣhoyun kiedyś będziesz jadł, będziesz ucztował
III.	oż.	ṣra	mefniqovma jadł był, ucztował był	mefnifvefta jadł, ucztował	mefnigêfta je, ucztuje	mefniṣêyfta będzie jadł, ucztował	mefniṣhoyma kiedyś będzie jadł, będzie ucztował
	nieoż.	qa	mefniqovndu jadł był, ucztował był	mefnifveftu jadło, ucztowało	mefnigêftu je, ucztuje	mefniṣêyftu będzie jadł, ucztował	mefniṣhoyndu kiedyś będzie jadł, będzie ucztował
Obwiatyw		—	mefniqallo jadł był, ucztował był	mefnivētt jadło, ucztowało	mefnigêstyā je, ucztuje	mefniṣêf będzie jadł, ucztował	mefniṣṣīd kiedyś będzie jadł, będzie ucztował
Liczba mnoga
I.	ink.	ṕeçe	mefniqovjê jedliśmy byli, ucztowaliśmy byli	mefnifvezī jedliśmy, ucztowaliśmy	mefnigêzī jemy, ucztujemy	mefniṣêyzī będziemy jedli, ucztowali	mefniṣhoyjê kiedyś będziemy jedli, będziemy ucztowali
	podw.	ṕovle	mefniqovng jedliśmy byli, ucztowaliśmy byli	mefnifveṣî jedliśmy, ucztowaliśmy	mefnigêṣî jemy, ucztujemy	mefniṣêyṣî będziemy jedli, ucztowali	mefniṣhoyng kiedyś będziemy jedli, będziemy ucztowali
	eks.	ṕaye	mefniqovci jedliśmy byli, ucztowaliśmy byli	mefnifvesos jedliśmy, ucztowaliśmy	mefnigêsos jemy, ucztujemy	mefniṣêysos będziemy jedli, ucztowali	mefniṣhoyci kiedyś będziemy jedli, będziemy ucztowali
II.		qin	mefniqovćo jedliście byli, ucztowaliście byli	mefnifveç jedliście, ucztowaliście	mefnigêç jecie, ucztujecie	mefniṣêyç będziecie jedli, ucztowali	mefniṣhoyćo kiedyś będziecie jedli, będziecie ucztowali
III.	oż.	ḥta	mefniqovrs jedli byli, ucztowali byli	mefnifverna jedli, ucztowali	mefnigêrna jedzą, ucztują	mefniṣêyrna będą jedli, ucztowali	mefniṣhoyrs kiedyś będą jedli, będą ucztowali
	nieoż.	ḥto	mefniqovrsum jedli byli, ucztowali byli	mefnifverum jedli, ucztowali	mefnigêrum jedzą, ucztują	mefniṣêyrum będą jedli, ucztowali	mefniṣhoyrsum kiedyś będą jedli, będą ucztowali

• Końcówki dla obwiatywu w czasownikach kategorii I to: -qallo (czas przeszły odległy), -vētt (czas przeszły prosty), -ṣêf (czas przyszły prosty) oraz -ṣṣīd (czas przyszły odległy).

Kategoria II

Osoba			Przeszły odległy	Przeszły prosty	Czas teraźniejszy	Przyszły prosty	Przeszły odległy
Liczba pojedyncza
I.		īqe	darqovni miałem był	darçrēni miałem	darbēni mam	darṣînni będę miał	darṣhoyni kiedyś będę miał
II.		men	darqovn miałeś był	darçrēvn miałeś	darbēvn masz	darṣînun będziesz miał	darṣhoyun kiedyś będziesz miał
III.	oż.	ṣra	darqovma miał był	darçrēmma miał	darbēmma ma	darṣînma będzie miał	darṣhoyma kiedyś będzie miał
	nieoż.	qa	darqovndu miał był	darçrēndu miał	darbēndu ma	darṣîndu będzie miał	darṣhoyndu kiedyś będzie miał
Obwiatyw		—	darqāll miał był	darponē miał	darbēstyā ma	darṣîf będzie miał	darṣvovd kiedyś będzie miał
Liczba mnoga
I.	ink.	ṕeçe	darqovjê mieliśmy byli	darçrējê mieliśmy	darbējê mamy	darṣînjê będziemy mieli	darṣhoyjê kiedyś będziemy mieli
	podw.	ṕovle	darqovng mieliśmy byli	darçrēng mieliśmy	darbēng mamy	darṣîng będziemy mieli	darṣhoyng kiedyś będziemy mieli
	eks.	ṕaye	darqovci mieliśmy byli	darçrēci mieliśmy	darbēci mamy	darṣînci będziemy mieli	darṣhoyci kiedyś będziemy mieli
II.		qin	darqovćo mieliście byli	darçrēćo mieliście	darbēćo macie	darṣînaćo będziecie mieli	darṣhoyćo kiedyś będziecie mieli
III.	oż.	ḥta	darqovrs mieli byli	darçrērs mieli	darbērs mają	darṣînars będą mieli	darṣhoyrs kiedyś będą mieli
	nieoż.	ḥto	darqovrsum mieli byli	darçrērsum mieli	darbērsum mają	darṣînarsum będą mieli	darṣhoyrsum kiedyś będą mieli

• Końcówki dla obwiatywu w czasownikach kategorii II to: -qāll (czas przeszły odległy), -ponē (czas przeszły prosty), -ṣîf (czas przyszły prosty) oraz -ṣvovd (czas przyszły odległy).

Odmiana "nēzu" "być"

Czasownik "być" odmienia się inaczej w zależności od czasu. W czasach prostych oraz w czasie teraźniejszym przybiera formę sufiksu doczepianego na końcu przymiotnika, rzeczownika lub dłuższej zbitki. W czasach odległych natomiast czasownik ten opiera się o rdzeń NƏZU nēzu [ne:zu], który następnie odmieniany jest jak pełnoprawny czasownik poprzez odmianę osobową kategorii II oraz odpowiednie końcówki czasu (-aq dla czasu przeszłego odległego oraz -ife dla czasu przyszłego odległego).

Czas przeszły prosty Osoba Sufiks Przykład Liczba pojedyncza I. īqe -novn tāzeh'novn byłem człowiekiem II. men -nīf tāzeh'nīf byłeś człowiekiem III. oż. ṣra -ŝovr tāzeh'ŝovr był człowiekiem nieoż. qa -ŝovm tāzeh'ŝovm był człowiekiem Obwiatyw — -ŝovt tāzeh'ŝovt był człowiekiem Liczba mnoga I. ink. ṕeçe -qeyb qovdras'qeyb byliśmy królami podw. ṕovle -qovr qovdras'qovr byliśmy królami eks. ṕaye -qayy qovdras'qayy byliśmy królami II. qin -zis qovdras'zis byliście królami III. oż. ḥta -ṣen qovdras'ṣen byli królami nieoż. ḥto -ṣon qovdras'ṣon byli królami

Czas przyszły prosty Osoba Sufiks Przykład Liczba pojedyncza I. īqe -neḥn tāzeh'neḥn będę człowiekiem II. men -namn tāzeh'namn będziesz człowiekiem III. oż. ṣra -ŝgal tāzeh'ŝgal będzie człowiekiem nieoż. qa -ŝilm tāzeh'ŝilm będzie człowiekiem Obwiatyw — -ŝayl tāzeh'ŝayl będzie człowiekiem Liczba mnoga I. ink. ṕeçe -jēn qovdras'jēn będziemy królami podw. ṕovle -jve qovdras'jve będziemy królami eks. ṕaye -jḥe qovdras'jḥe będziemy królami II. qin -hirs qovdras'hirs będziecie królami III. oż. ḥta -ṣîh qovdras'ṣîh będą królami nieoż. ḥto -ṣyoh qovdras'ṣyoh będą królami

Czas przeszły odległy Osoba Przykład Liczba pojedyncza I. īqe tāzeh nēzuniaq kiedyś byłem człowiekiem II. men tāzeh nēzovnaq kiedyś byłeś człowiekiem III. oż. ṣra tāzeh nēzummāq kiedyś był człowiekiem nieoż. qa tāzeh nēzunduaq kiedyś był człowiekiem Obwiatyw — tāzeh nēzustyāq kiedyś był człowiekiem Liczba mnoga I. ink. ṕeçe qovdras nēzujêq kiedyś byliśmy królami podw. ṕovle qovdras nēzungaq kiedyś byliśmy królami eks. ṕaye qovdras nēzuciaq kiedyś byliśmy królami II. qin qovdras nēzućoq kiedyś byliście królami III. oż. ḥta qovdras nēzursaq kiedyś byli królami nieoż. ḥto qovdras nēzursumaq kiedyś byli królami

Czas przyszły odległy Osoba Przykład Liczba pojedyncza I. īqe tāzeh nēzunīfe kiedyś będę człowiekiem II. men tāzeh nēzovnife kiedyś będziesz człowiekiem III. oż. ṣra tāzeh nēzummayfe kiedyś będzie człowiekiem nieoż. qa tāzeh nēzunduyfe kiedyś będzie człowiekiem Obwiatyw — tāzeh nēzustyāyfe kiedyś będzie człowiekiem Liczba mnoga I. ink. ṕeçe qovdras nēzujêfe kiedyś będziemy królami podw. ṕovle qovdras nēzungife kiedyś będziemy królami eks. ṕaye qovdras nēzucīfe kiedyś będziemy królami II. qin qovdras nēzućoyfe kiedyś będziecie królami III. oż. ḥta qovdras nēzursife kiedyś będą królami nieoż. ḥto qovdras nēzursumife kiedyś będą królami

Zaimki

Cherynejski utrzymuje klasyczny podział na zaimki rzeczowne (zastępujące rzeczowniki i podobnie jak one odmieniane przez sufiksy), dzierżawcze (przybierające formę przyrostków dodawanych do rzeczowników w odpowiedniej pozycji za ich rdzeniem) oraz zaimki zwrotne (przybierające formę przedrostków do początku odpowiednio odmienionego czasownika). System zaimków jest dość rozbudowany.

Zaimki rzeczowe i dzierżawcze

Każdy zaimek rzeczowy posiada odpowiadający mu zaimek dzierżawczy. Niektóre zaimki dzierżawcze posiadają 2 formy, pojawiając się jako kończący słowo sufiks oraz jako wrostek, doklejany do rdzenia za określonością, lecz przed liczbą i przypadkiem. Rozróżnienie to pojawia się jednak tylko w przypadku zaimków dzierżawczych liczby mnogiej, z wyjątkiem pierwszej osoby liczby mnogiej podwójnej (ṕovle) i ekskluzywnej (ṕaye). W ich wypadku formy przyrostku oraz wrostku wyglądają tak samo. Pierwsza osoba liczby mnogiej inkluzywnej (ṕeçe) wyróżnia się natomiast tym, że jeżeli rzeczownik kończy się samogłoską, zostanie ona inkorporowana i zastąpiona przez samogłoskę zaimku dzierżawczego.

Osoba			Sufiks	Przykład
Liczba pojedyncza
I.		īqe ja	-kṣe	taŝuḥḥokṣe mój ametyst
II.		men ty	-me	taŝuḥḥome twój ametyst
III.	oż.	ṣra on/ona	-īs	taŝuḥḥoīs jego/jej ametyst
	nieoż.	qa to	-rovs	taŝuḥḥorovs tego ametyst
Obwiatyw		—	-dêŝ	taŝuḥḥodêŝ jego ametyst
Liczba mnoga
I.	ink.	ṕeçe my (z tobą)	-ay- -ayi	taŝuḥḥayi nasz ametyst
	podw.	ṕovle my dwoje	-ren	taŝuḥḥoren nasz ametyst
	eks.	ṕaye my (bez ciebie)	-pen	taŝuḥḥopen nasz ametyst
II.		qin wy	-je- -jehi	taŝuḥḥojehi wasz ametyst
III.	oż.	ḥta oni	-ťen- -ťeni	taŝuḥḥoťeni ich ametyst
	nieoż.	ḥto te	-ťon- -ťone	taŝuḥḥoťone ich ametyst

Zaimki zwrotne

Występują trzy zaimki zwrotne, jeden dla liczby pojedynczej, dwa dla liczby mnogiej (zaimek samodzielny oraz wzajemny). Różnica pomiędzy dwoma ostatnimi polega na tym, że zaimek samodzielny wyraża czynność wykonaną przez podmioty na samych sobie, podczas gdy zaimek wzajemny wyraża czynność wykonaną przez podmioty na sobie nawzajem.

Liczba pojedyncza	Liczba mnoga
	Samodzielna	Wzajemna
tsovl- tsovllitagêr oceniam się, samego siebie	tsrāl- tsrāllitagêrna oceniają się, sami siebie	skāl- skāllitagêrna oceniają się nawzajem

Rzeczowniki

Ajniadzki cherynejski operował na podstawie takiego samego łańcucha morfologicznego jak język klasyczny. Do rdzenia rzeczownika mógł zostać doczepiony maksymalnie jeden przedrostek, oraz szereg przyrostków, obejmujących różne znaczenia, od słowotwórstwa, liczbę, rodzaj, klitykę dzierżawczą, na przypadku oraz przyrostkowej formie czasownika "być" kończąc.

  <prefiks> + rdzeń + <sufiks słowotwórczy> + <określoność> + <klityka dzierżawcza> + <liczba₁> + <przypadek₁> + <liczba₂> + <przypadek₂> + <sufiks „być”>

Z uwagi na powszechność Suffixaufnahme w języku cherynejskim, system morfologiczny zakłada możliwość występowania w słowie więcej niż jednego przyrostka liczby i przypadku, tak, by rzeczownik zależny w grupie nominalnej zgadzał się z rzeczownikiem nadrzędnym, powtarzając sufiks przypadka, który należy do całej frazy. Liczba₁ oraz przypadek₁ oznaczają przyrostki rzeczownika nadrzędnego, podczas gdy liczba₂ i przypadek₂ wskazują na położenie dodatkowych przyrostków rzeczownika zależnego.

Rodzaj

Występują dwa rodzaje gramatyczne, rodzaj ożywiony oraz nieożywiony. Podobnie jak w języku klasycznym, różnica pomiędzy rodzajami opiera się głównie o znaczenie słowa. Rzeczowniki ożywione to ludzie, zwierzęta, części ciała oraz niektóre słowa związane z władzą, państwowością oraz atrybutami królewskimi. Rzeczowniki nieożywione to rośliny, narzędzia, przedmioty, budynki oraz większość abstrakcyjnych idei.

W przeciwieństwie jednak do języka klasycznego, końcówka słowa, zwłaszcza jego ostatnia samogłoska, nie przekłada się w sposób oczywisty na jego rodzaj gramatyczny. Rzeczowniki ożywione oraz nieożywione mogą kończyć się tym samym dźwiękiem. Rozróżnienie rodzajowe jest więc oparte wyłącznie o kontekst i znaczenie słowa. Częściej niż w języku klasycznym występują słowa homofoniczne o takiej samej formie, lecz różnym znaczeniu w zależności od rodzaju. Oznacza to znaczne rozszerzenie się rzadkiej w języku klasycznym kategorii rzeczowników nieregularnych.

Określoność

Formy określone oraz nieokreślone tworzy się za pomocą odpowiednich sufiksów, które różnią się nieznacznie w zależności od tego, czy rdzeń rzeczownika kończy się samogłoską, czy spółgłoską. Formę określoną tworzy sufiks -n (rdzeń zakończony samogłoską) lub -an (rdzeń zakończony spółgłoską). Formę nieokreśloną tworzy sufiks -t (rdzeń zakończony samogłoską) lub -at (rdzeń zakończony spółgłoską).

Sufiksy określoności i nieokreśloności zostają poddane modyfikacji w momencie dodania po nich kolejnych przyrostków, szczególnie sufiksów liczby lub odmiany przez przypadek. W formach określonych zachodzi systematyczny rotacyzm [n] > [r], objawiający się zmianą -n/-an w -r- oraz -ar-. W formach nieokreślonych dochodzi natomiast do udźwięcznienia [t] w [d] i zmiany sufiksów w -da- lub -ada-.

Kṣaye dowódca Īvo łaska Ṣar zastępca, cień Têbb język, mowa Określony kṣayen (konkretny) īvon (konkretna) ṣaran (konkretny) têbban (konkretny) Nieokreślony kṣayet (jakiś) īvot (jakaś) ṣarat (jakiś) têbbat (jakiś)

Modyfikacja dalszym sufiksem: Kṣayes dowódcy [l.mn] Īvoze łaski [dopełniacz] Ṣars zastępcy/cienie [l.mn] Têbbaze języka/mowy [dopełniacz] Określony kṣayers (konkretny) īvorzu (konkretna) ṣarars (konkretny) têbbarzu (konkretny) Nieokreślony kṣayedas (jakiś) īvodazu (jakaś) ṣaradas (jakiś) têbbadazu (jakiś)

Liczba

Podobnie jak język klasyczny, cherynejski posiada trzy liczby gramatyczne: liczbę pojedyncza, liczbę podwójną oraz liczbę mnogą. Liczbę podwójną tworzy się poprzez sufiks -nē, w rzadkich sytuacjach również -anē. Liczba mnoga oznaczona jest sufiksem -s lub -as. Formy z początkowym a występują jedynie przed geminatą lub bardzo ograniczoną liczbą zbitek spółgłoskowych.

	Dowódca	Łaska	Zastępca, cień	Język, mowa
L. pojedyncza	kṣaye [podstaw.] kṣayen [określ.] kṣayet [nieokreśl.]	īvo [podstaw.] īvon [określ.] īvot [nieokreśl.]	ṣar [podstaw.] ṣaran [określ.] ṣarat [nieokreśl.]	têbb [podstaw.] têbban [określ.] têbbat [nieokreśl.]
L. podwójna	kṣayenē [podstaw.] kṣayernē [określ.] kṣayedanē [nieokreśl.]	īvonē [podstaw.] īvornē [określ.] īvodanē [nieokreśl.]	ṣarnē [podstaw.] ṣararnē [określ.] ṣaradanē [nieokreśl.]	têbbanē [podstaw.] têbbarnē [określ.] têbbadanē [nieokreśl.]
L. mnoga	kṣayes [podstaw.] kṣayers [określ.] kṣayedas [nieokreśl.]	īvos [podstaw.] īvors [określ.] īvodas [nieokreśl.]	ṣars [podstaw.] ṣarars [określ.] ṣaradas [nieokreśl.]	têbbas [podstaw.] têbbars [określ.] têbbadas [nieokreśl.]

Przypadki

Występuje 10 przypadków, przy czym essyw i abessyw zdają się być pomijane w niektórych tekstach lub stosowane niekonsekwentnie, co sugeruje, że również zanikały. Odmiana przez przypadki zachodzi poprzez odpowiednie sufiksy. Wyjątkiem jest mianownik, będący podstawową formą rzeczownika. Większość przypadków posiada nieco odmienne wersje przyrostków w zależności od rodzaju rzeczownika. W rzadkich przypadkach, w których odmienienie słowa przez przypadek mogłoby doprowadzić do powstania nienaturalnej zbitki spółgłoskowej (lub w której przyrostek doklejany byłby bezpośrednio do geminaty), pomiędzy rzeczownik a sufiks może pojawić się dodatkowa samogłoska.

	Przypadek	Znaczenie	Sufiks [oż.] / [nieoż.]
I.	Mianownik	kto?, co? Ogólny podmiot	—
II.	Dopełniacz	czyj? kogo? czego? Wyraża posiadanie	-ze / -zu
III.	Celownik	komu? czemu? Wyraża dopełnienie dalsze	-te / -tu
IV.	Biernik	kogo? co? Wyraża dopełnienie bliższe	-bā / -biy
V.	Ablatyw	skąd? od czego? od kogo? Wyraża ruch od miejsca	-jēs / -jīs
VI.	Allatyw	dokąd? do czego? do kogo? Wyraża ruch do miejsca	-ter / -tovr
VII.	Miejscownik	o kim? o czym? w/na czym? Wyraża miejsce danej akcji	-yen / -yovn
VIII.	Narzędnik	kim? czym? Wyraża narzędzie i sposób wykonania czynności	-çe / -ço
IX.	Essyw	jako kto? jako co? Wyraża byt w danym stanie, służenie w danym celu	-ŝura
X.	Abessyw	bez kogo? bez czego? pozbawiony czego? Wyraża brak lub nieobecność danego rzeczownika	-sāvi

Geminatyzacja, czyli podwojenie lub wydłużenie spółgłoski, jest procesem powszechnie zachodzącym przy odmianie przez przypadki. W większości tekstów cherynejskich poświadczony jest on w dopełniaczu, celowniku, bierniku oraz narzędniku, aczkolwiek odnaleziono pojedyncze teksty w których geminatyzację zaobserwowano też w innych przypadkach. Geminatyzacja może zachodzić czasem w ostatniej spółgłosce odmienianego rzeczownika, niekiedy nawet gdy jest to ostatni dźwięk przed sufiksem odmiany. Oprócz geminatyzacji może dojść też do asymilacji takiej spółgłoski przez spółgłoskę przyrostka przypadku. Na to, czy i w którym miejscu dochodzi do geminatyzacji ma wpływ również stopień określoności rzeczownika, chociaż proces ten jest wysoce nieregularny. Przykładowo:

• ḤIVI ḥivi [χiwi] (bitwa) [NOM] → ḤIVVIZU ḥivvizu [χiw:izu] (bitwy) [GEN]
• ḤIVIN ḥivin [χiwin] (ta bitwa) [NOM] → ḤIVIRZU ḥivirzu [χiwirzu] (tej bitwy) [GEN]
• ḤIVIDAS ḥividas [χiwidas] (jakieś bitwy) [NOM] → ḤIVIDAZZU ḥividazzu [χiwidaz:u] (jakiś bitew) [GEN]
• ḪNYADA Īnyada [i:njada] (Ajniad) [NOM] → ḪNYADDATE Īnyaddate [i:njad:ate] (Ajniadowi) [DAT]
• ḪNYADAN Īnyadan [i:njadan] (ten Ajniad) [NOM] → ḪNYADARTE Īnyadarte [i:njadarte] (temu Ajniadowi) [DAT]
• ḪNYADADANƏ Īnyadadanē [i:njadadane:] (jakiś dwóch Ajniadów) [NOM] → ḪNYADADANƏTE Īnyadadanēte [i:njadadane:te] (jakimś dwóm Ajniadom) [DAT]

Suffixaufnahme

Proces znany jako Suffixaufnahme, czyli przyjęcie przez rzeczownik zależny dodatkowego przyrostka, występuje powszechnie w języku cherynejskim. Jest to cecha powszechna pośród języków Wschodu Starożytnego, nieobecna była jednak w ajniadzkim klasycznym. Suffixaufnahme polega na tym, że rzeczownik zależny w grupie nominalnej powtarza sufiks (najczęściej przypadku, czasem też liczby), który należy do całej frazy. Występuje gdy rzeczownik jest określany przez inny rzeczownik lub serię rzeczowników, przy czym w takim wypadku rzeczownik nadrzędny zawsze znajduje się na końcu, a rzeczownik zależny (lub rzeczowniki zależne) przed nim. Jest to kolejność odwrotna niż w języku klasycznym. Co więcej:

• Dodatkowy przyrostek liczby (liczba₂) pojawia się tylko wtedy, gdy liczba rzeczownika nadrzędnego nie jest taka sama jak liczba rzeczownika zależnego.
• Sufiksy określoności zachowują swój wpływ fonetyczny przed drugim sufiksem przypadka.
• W pewnych przypadkach również w procesie Suffixaufnahme może dochodzić do asymilacji fonetycznej i geminatyzacji między sufiksami.
• Występuje tendencja do elidowania w niektórych pozycjach (np. taŝuḥḥossāvyen zamiast taŝuḥḥossāviyen).
• Złożone frazy (na przykład dowódca tych ludzi króla) tworzą łańcuchową konstrukcję Suffixaufnahme.
• W sytuacji wystąpienia w takiej złożonej konstrukcji czasownika "być" w formie sufiksu, pojawi się on zawsze na samym końcu frazy, w rzeczowniku nadrzędnym.

Proste przykłady użycia Suffixaufnahme w języku cherynejskim:

KṢAYE Kṣaye "dowódca", ḤIVI ḥivi "bitwa"

• → ḤIVVIZU KṢAYE Ḥivvizu kṣaye [χiw:izu kʃaje] — "dowódca bitwy".
• → ḤIVIRZUNƏTE KṢAYERNƏTE Ḥivirzunnēte kṣayernēte [χiwirzune:te kʃajerne:te] — "obu dowódcom tej bitwy".
• → ḤIVIRZUNNƏḼRA KṢAYEDANNƏḼRA Ḥivirzunnēŝura kṣayedannēŝura [χiwirzun:e:ɬʷura kʃajedan:e:ɬʷura] — "jako jeden z dwóch dowódców tej bitwy".

QOVDRA Qovdra "król", ḪNYADA Īnyada "Ajniad"

• → ḪNYADARSZE QOVDRAN Īnyadarsze qovdran [i:njadarsze qou̯dran] — "ten król Ajniadów".
• → ḪNYADARSZETTER QOVDRASTER Īnyadarszetter qovdraster [i:njadarszet:er qou̯draster] — "do królów Ajniadów".
• → ḪNYADARZEBĀ QOVDRADDABĀ Īnyadarzebā qovdraddabā [i:njadarzeba: qou̯drad:aba:] — "króla tego Ajniady".

W przypadku bardziej skomplikowanych złożeń (więcej niż dwa rzeczowniki):

TĀZEH Tāzeh "człowiek", TAḼḤḤO taŝuḥḥo "ametyst", RRAKṢO rrakṣo "księżyc"

• → RRAKṢOZZUYEN TAḼḤḤOSSĀVYEN TĀZEHARYEN rrakṣozzuyen taŝuḥḥossāvyen tāzeharyen [r:akʃoz:ujen taɬʷuχ:os:a:wjen ta:zexarjen]
  — "o człowieku bez ametystów księżyca".

ḪVO Īvo "łaska", ṮBB têbb "język", ḪNYADA Īnyada "Ajniad"

• → ḪNYADDAZETOVR ṮBBARZUTOVR ḪVORTOVR Īnyaddazetovr têbbarzutovr īvortovr [i:njad:azetou̯r tʲɛb:arzutou̯r i:wortou̯r]
  — "od łaski języka Ajniadów".

ṢAR Ṣar "cień, zastępca", KṢAYE kṣaye "dowódca",  TĀZEH tāzeh "człowiek",  QOVDRA qovdra "król", ḪNYADA Īnyada "Ajniad"

• → ḪNYADAZZETE QOVDRARZETTE TĀZEHSZETTE KṢAYEZETTE ṢARARTE Īnyadazzete qovdrarzette tāzehszette kṣayezette ṣararte [i:njadaz:ete qou̯drarzet:e ta:zexszet:e kʃajezet:e ʃararte]
  — "[dla] zastępcy dowódcy ludzi króla Ajniadów".

Przymiotniki

Większość przymiotników pochodzi od rzeczowników, charakteryzują się końcówką -ān. W cherynejskim występują dość rzadko, język ten ma tendencję do zastępowania przymiotników łańcuchami Suffixaufnahme. Gdy przymiotniki się pojawiają, występują zwykle przed określanymi rzeczownikami i nie odmieniają się przez przypadki.

Rzeczownik	Przymiotnik
ćiṣa (ryba)	ćiṣān (rybny)
īvo (łaska)	īvān (łaskawy)
tîyane, tîyanu (rodzina, krew)	tîyanān (pokrewny, krwawy)

Stopniowanie przymiotników

Przymiotniki stopniuje się poprzez dodanie do nich odpowiedniego przedrostka. Istnieją 3 stopnie: stopień równy, wyższy oraz najwyższy. Stopień równy nie wymaga żadnego przedrostka, stopień wyższy tworzony jest poprzez przedrostek ēn-, stopień najwyższy natomiast przez przedrostek ar-.

Stopień równy	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
ćiṣān (rybny)	ēnćiṣān (bardziej rybny)	arćiṣān (najbardziej rybny)
īvān (łaskawy)	ēnīvān (łaskawszy)	arīvān (najbardziej łaskawy)
tîyanān (pokrewny, krwawy)	ēntîyanān (bardziej pokrewny, krwawszy)	artîyanān (najbardziej pokrewny, najkrwawszy)

Negacja przymiotników

Negacja przymiotników jest bardzo regularna i odbywa się za pomocą poprzedzenia przymiotnika partykułą pat-. Jest on zawsze na początku przymiotnika, poprzedzając przedrostki stopniowania. Jeżeli negowany przymiotnik zaczyna się samogłoską dojdzie do udźwięcznienia (np. arīvān → padarīvān "nie najbardziej łaskawy"). Jeżeli przymiotnik zaczyna się nie ejektywną spółgłoską zwartą zębową [t, tʲ, d, dʲ] dojdzie natomiast do geminatyzacji.

Liczebniki

Liczebniki cherynejskie są bardzo podobne do tych występujących w języku klasycznym. Prócz przewidywalnych zmian fonetycznych oraz kilku nieregularności nie występują w nich większe zmiany.

	Liczebnik główny	Liczebnik porządkowy
		oż.	nieoż.
1	ḥeru [χeru]	īnne pierwszy, pierwsza	īn pierwsze
2	lava [lawa]	lavnas drugi druga	lavnos drugie
3	qahṣ [qaxʃ]	qaṣṣune trzeci, trzecia	qaṣṣuno trzecie
4	ṣînh [ʃʲiŋx]	ṣînhas czwarty, czwarta	ṣînhos czwarte
5	ktav [ktaw]	ktavnas piąty, piąta	ktavnos piąte
6	hvēṣ [xwe:ʃ]	hivṣne szósty, szósta	hivṣno szóste
7	svāḥ [swa:χ]	savḥas siódmy, siódma	savḥos siódme
8	jêttu [d͡ʒʲet:u]	jêttane ósmy, ósma	jêttano ósme
9	rira [rira]	rirŝa dziewiąty, dziewiąta	rirŝo dziewiąte
10	tiys [tijs]	tiyseṣ dziesiąty, dziesiąta	tiyṣo dziesiąte
100	zeyed [zejed]	īnzeyedas setny, setna	īnzeyedos setne
1000	doveṣe [doweʃe]	īndovṣas tysięczny, tysięczna	īndovṣos tysięczne

Znane teksty

Język cherynejski posiada dużych rozmiarów korpus znanych tekstów, które dzielą się na dwa podstawowe okresy: szyszeński (2800 EK - 3345 EK ) oraz postszyszeński (po roku 3345 EK ). Pierwszy z nich obejmuje czasy ajniadzkiej bytności w Szyszenii oraz panowania na tych terenach ajniadzkiej dynastii pod koniec istnienia I Państwa Szyszeńskiego. Znaczna większość tekstów po cherynejsku datowanych na te czasy pochodzi z miasta Ḥerəne (Cheryne), które pełniło rolę stolicy i centrum ajniadzkiej diaspory. Do najważniejszych tekstów okresu szyszeńskiego zaliczyć należy:

• Trójjęzyczny tekst Steli Cherynejskiej.
• Listę królów Cheryne (znana również jako Lista Panów).
• Inskrypcje na murach Świątyń Cherynejskich.
• Elegie i lamentacje po miastach, krajach i osobach (ƏÇARḤOVR ēçarḥovr [e:θarχou̯r]).

Okres postszyszeński obejmuje wszystkie teksty powstałe po wygnaniu ajniadzkich elit z Szyszenii przez Szepa I Wybawiciela, pierwszego Pana-Słońce. Nie są one skupione w jednym tylko regionie, lecz rozproszone po znacznej części Kyonu Wschodniego. Odnajdywano je zarówno w Saszkuigodii, Olsenii Właściwej, Arewii, a pojedynczo nawet w miejscach tak odległych jak Surd. Są to teksty późne, obejmujące przede wszystkim klątwy, zaklęcia magiczne, teksty religijne oraz teksty o charakterze sekretnym, rytualnym lub alchemicznym.

Qovdiērze Veṣîyāze Ēçarḥovran Elegia królowej Wesziji
Tekst cherynejski	Tekst w alfabecie cherynejskim	Tekst polski
Godne życie, ostatnia która pamięta stary świat	XXX	XXX
Współczesne wykonanie "W ogrodach Marzaṣu", luźno inspirowane muzycznymi tradycjami Arewii okresu ajniadzkiego i postajniadzkiego.

Jaṣcorzu Ēçarḥovran Lament nad Zagładą
Tekst cherynejski	Tekst w alfabecie cherynejskim	Tekst polski
XXX	XXX	XXX

Zaklęcie przeciw złym siłom Także: "Zaklęcie przeciw nomadom"
Tekst cherynejski	Tekst w alfabecie cherynejskim	Tekst polski
He fimazê ŝurrān, he teshaya ŝurrān, he rḥoksa ŝurrān, he ifmēṣ ŝurrān, he veḱalçizu hya qovnuzu rīma! Rovti nahrāt'yifb ćen kidat'yifb ćen ćimnet'yifb, rovti ḥeruçe'yifb ćen kayrān jîdlarçe'yifb, rovti īnṣān'yifb ćen zîlān'yifb ćen kṣabān'yifb. Ēnḱuno patberintus! Āspokṣetovr patbardāvnus! Nēfvokṣezzujīs qaçirjīs patmāvnus! Hev Kēannaze duron, liddaze hiṣen, Ārendizzeçe leçonirço, têrlistaŝav, menbā zîragêr! Nēzurin! Īrintus! Qaldîrtovr shićatus!	HE FIMAŹ ḼRRĀN HE TESHAYA ḼRRĀN HE RḤOKSA ḼRRĀN HE IFMƏṢ ḼRRĀN HE VEḰALÇIZU HYA QOVNUZU RḪMA ROVTI NAHRĀTYIFB ĆEN KIDATYIFB ĆEN ĆIMNETYIFB ROVTI ḤERUÇEYIFB ĆEN KAYRĀN ĴDLARÇEYIFB ROVTI ḪNṢĀNYIFB ĆEN ŹLĀNYIFB ĆEN KṢABĀNYIFB ƏNḰUNO PATBERINTUS ĀSPOKṢETOVR PATBARDĀVNUS NƏFVOKṢEZZUJḪS QAÇIRJḪS PATMĀVNUS HEV KƏANNAZE DURON LIDDAZE HIṢEN ĀRENDIZZEÇE LEÇONIRÇO ṮRLISTAŜAV MENBĀ ŹRAĞR NƏZURIN ḪRINTUS QALḎRTOVR SHIĆATUS	O, zły demonie, zła zjawo, zły zbóju, zły potworze, omenie cierpienia i śmierci! Czy jesteś mężczyzną, kobietą, czy dzieckiem, czy jesteś samemu, czy całą gromadą, czy jesteś syty, spragniony, czy głodny. Nie zbliżaj się! Nie wchodź do mego miasta! Nie przekraczaj progu domu mego! W imię Kēany, pana sądu, na rozkaz Ārendi, bogini nocy, zaklinam cię! Idź precz! Odejdź! Wracaj na step!

Klątwa kończąca inskrypcję (ze ścian jednej ze Świątyń Cherynejskich)
Tekst cherynejski	Tekst w alfabecie cherynejskim	Tekst polski
Zyejêve gran çamiŝaprebiy ťaḱemṣhoyma, durokṣe baṣcīṣhoy hya darn hev dêmerovs berragoŝhoy, gran ēlraçarbiy kagmaṣhoy ćen drisṣhoy. Īroṣa dîrenadêŝbā ṣîçratyāft! Kēana ṣrabā ŝurrān ćasîrço belidatyāft! Ḥanrḥas nīydêŝasbiy ḱaraīsçe ēridityāft! Jovdê hya Hareṣa ṣrabā parzeniān dîrarço dîroytyāft! Duroīs, bastīsas hya tîyanuīs bevaḥyetyars, ēn ťēns ḱajêyalçirbiy beviyaṣrābēmma.	ZYEĴVE GRAN ÇAMIŜAPREBIY ŤAḰEMṢHOYMA DUROKṢE BAṢCḪṢHOY HYA DARN HEV ḎMEROVS BERRAGOŜHOY GRAN ƏLRAÇARBIY KAGMAṢHOY ĆEN DRISṢHOY ḪROṢA ḎRENAḎŜBĀ ṨÇRATYĀFT KƏANA ṢRABĀ ḼRRĀN ĆAṠRÇO BELIDATYĀFT ḤANRḤAS NḪYḎŜASBIY ḰARAḪSÇE ƏRIDITYĀFT JOVḎ HYA HAREṢA ṢRABĀ PARZENIĀN ḎRARÇO ḎROYTYĀFT DUROḪS BASTḪSAS HYA ṮYANUḪS BEVAḤYETYARS ƏN ŤƏNS ḰAĴYALÇIRNIY BEVIYAṢRĀBƏMMA	Ktokolwiek zmieni tą inskrypcję, usunie moje imię i w jego miejsce wpisze własne, zniszczy lub ukryje to świadectwo. Īroṣa niech obali jego panowanie! Kēana niech osądzi go złym wyrokiem! Ḥanrḥas niech zatopi jego ziemie swą mocą! Jovdê i Hareṣa niech przeklną go nieodwołalną klątwą! Niechaj jego imię, potomstwo i krew zostaną wytępione, tak by na wieczność popadł w zapomnienie.

Modlitwa do boga Kēany
Tekst cherynejski	Tekst w alfabecie cherynejskim	Tekst polski
Kēana	XXX	Kēano potężny, przerażający wichrze burzy! O Ty, który rządzisz bogami i królami! O Ty, który sądzisz sprawy mężczyzn i kobiet! Stój przy mnie w mojej sprawie, jak niezłomny Ḥanrḥas, rozsądź moją sprawę, ogłoś mi swój wyrok, wymierz sprawiedliwość zdrajcom i krzywoprzysięzcom. Spal złych czarowników, straw ogniem mych wrogów, zniszcz tych, którzy są dla mnie niegodziwi, niech pokona i pochłonie ich powódź Twojej mocy!