Język azeński

Z Conlanger
Skocz do: nawigacja, szukaj
azeński
ᚽᚪᛏᛁᚾᛁ azīnī
Utworzenie: Widsið w 2017
Cel utworzenia: użytkowanie w conworldzie
Najnowsza wersja: 0.5
Używany w (Kyon): Azenia
Regiony (Kyon): północno-wschodni Kyon
Ilość mówiących (Kyon) bd.
Sposoby zapisu: nieopracowany conscript (in loco: mieszanina germańskich alfabetów runicznych)
Typologia: fleksyjny niekonkatenatywny
VSO/SVO
Klasyfikacja: języki nuweńskie
języki surańskie
azeński
Lista conlangów

Język azeński (ᚽᚪᛏᛁᚾᛁ azīnī [ʔaˈziːni]) – język z grupy surańskiej języków nuweńskich. Rozwinął się na terenach tzw. Azenii Właściwej, skąd rozprzestrzenił się wgłąb lądu, obejmując swój współczesny zasięg około roku 7000 i stabilizując się w charakterze głównego języka urzędowego Azenii. Etymologia nazwy nie jest znana, wiąże się ją z pranuweńskim rdzeniem *h-t-n, oznaczającym „zgadzać się, porozumieć się”. Język azeński nie jest językiem ojczystym wszystkich Azeńczyków.

Współczesny azeński ma swoje źródła w dialektach używanych pierwotnie na wybrzeżach Azenii Właściwej. Rozwój języka został zahamowany przez podbój Azenii i Harensuranu przez Cesarstwo Qin i ponownie przyspieszył w czasach zwiększonej autonomii Ery Siedmiu Masek. Azeński uchodzi za najbardziej postępowy z języków nuweńskich i najbardziej odstaje od pozostałych członków grupy. Występuje w nim wiele rdzeni, które nie mają swoich odpowiedników w językach sąsiadów, a część zmian fonetycznych wydaje się nieregularna bądź przypadkowa, co sugeruje intensywny kontakt językowy w relacji substrat-adstrat we wczesnych dobach rozwoju azeńskich dialektów. Co ciekawe, bardzo wyraźna odmienność leksykalna nie odbija się na kwestiach gramatycznych, bardzo regularnie oddających stan pranuweński.

Bliskość geograficzna i kontakt językowy sprawiły, że wpływy qin i murskie są wyraźnie widoczne w języku azeńskim. Szacuje się, że około 35% azeńskiego słownictwa ma pochodzenie obce, które łatwiej wyjaśnić wpływem zewnętrznym, niż interakcją z substratem. Są to wyrażenia dotyczące przede wszystkim sfery duchowej, handlu, administracji i obronności, wprowadzone do języka w czasach, gdy Azenia była prowincją w granicach Cesarstwa Qin. Wpływy azeńskie z kolei pojawiają się w językach sąsiadów – szczególnie w nie do końca jeszcze ustandardyzowanym sabelańskim, powoli stającym się dominującym dialektem Stojezior. Obserwuje się także pośrednictwo azeńskie w nowszych zapożyczeniach qińskich i dalszych do pozostałych języków nuweńskich.

Obecnie azeński jest językiem dworu Królestwa Azenii, oraz pierwszym językiem około 50% populacji tego kraju. Wzrastająca siła monarchii w połączeniu z okresem względnej gospodarczej stabilności sprzyjają rozprzestrzenianiu się języka w kraju. Niemniej, językiem elit pozostaje qin – do tej pory stanowiący podstawowy środek komunikacji w lokalnej ekonomii niemal każdego szczebla.

Klasyfikacja

Klasyfikacja azeńszczyzny przysparzała sporo kłopotów. Chociaż konsensus naukowy nie pozostawia wątpliwości co do bliskich relacji tego języka z językami nuweńskimi, nietypowy rozwój fonetyczny, w którym niektóre łatwe do przyrównania dźwięki w innych językach nuweńskich mają po kilka odpowiedników azeńskich – w niekoniecznie kontekstowo odmiennym położeniu, powodował wiele dysput na temat faktycznej relacji między tymi mowami. Obecnie azeński traktuje się jako jeden z języków nuweńskich, w rozwoju którego istotną rolę odegrało działanie substratu i adstratu, powodujące nietypowy rozwój fonetyczny. Specyficzne cechy azeńskie, odróżniające go od pozostałych języków rodziny:

  1. Możliwość wystąpienia zbitek spółgłoskowych złożonych z aż pięciu dźwięków.
  2. Obecność zapożyczonego prefiksu negacyjnego nh-.
  3. Zachowanie pełnego rozróżnienia form progresywnych i iteratywnych.
  4. Funkcjonowanie rzeczownika procesu w charakterze bezokolicznika.
  5. Zapożyczanie słów qińskich i murskich jako ram rdzeniowych a nie całych słów, i wtórne derywacje.

Inne cechy współdzielne z językami surańskimi:

  1. Rozwój kategorii rodzaju gramatycznego w obrębie rzeczowników żywotnych.
  2. Rozwój kategorii określoności i postpozycjonowanych form rodzajnikowych.
  3. Nowa aspiracja spółgłosek zwartych, szczególnie silnie zaznaczana w pozycji wygłosowej.
  4. Przemieszanie sprzężonych i niesprzężonych form czasownika „być”; znaczenie uzależnione od pozycji w zdaniu a nie od formy.

Fonologia

Uwaga: Zapis runiczny służy wyłącznie przybliżeniu i może nie oddawać faktycznych wartości fonetycznych, jakie symbole te kiedykolwiek posiadały w rzeczywistości.

Spółgłoski

Język azeński posiada dwadzieścia sześć fonemów spółgłoskowych. Tabela poniżej przedstawia ich wartości fonetyczne oraz zapis w runach i transkrypcji.

Wargowe Wargowo-
zębowe
Zębowe Dziąsłowe Retrofl. Miękkopod. Twardopod. Krtaniowe
Nosowe /m/
m
/n/
n
/ɳ/
nh
Zwarte /p//b/
p • ᛒ b
/t//d/
t • ᛞ d
/k//g/
k • ᚶ g
/ʔ/
ᚽ '
Afrykaty /t͡ʂ//d͡ʐ/
ch • ᛣ zh
Szczelinowe /f//v/
f • ᚤ v
/θ//ð/
th • ᚧ dh
/s//z/
s • ᛏ z
/ʂ//ʐ/
sh • ᛕ zh
/x//ɣ/
h • ᚺ gh
Aproksymanty /w/
w
/r//l/
r • ᛚ l
/j/
j

Samogłoski

Azeński dysponuje dwunastoma fonemicznymi monoftongami i czterema dyftongami. Zapis runiczny nie rozróżnia samogłosek krótkich i długich.

Przednie Tylne
Przymknięte /i//iː/
i ī
/y//yː/
y ȳ
/ɯ//uː/
u ū
Półprzymknięte /e/
e
/o/
o
Półotwarte /ɛː/
ē
/ɔː/
ō
Otwarte /a/
a
/ɑː/
ā
Dyftongi
/ai̯//au̯/
ᚪᛖ ᚪᛁ ae ai • ᚪᛟ ᚪᚢ ao au
/i̯a//u̯a/
ᛁᚪ ia • ᚢᚪ ua

Struktura sylaby i zjawiska fonetyczne

Struktura sylaby

Struktura sylaby w języku azeńskim przedstawia się następująco (nawias oznacza element opcjonalny):

(C1) (C2) (S1) V (S2) (C3) (C4) (C5)

Azeńska sylaba składa się z opcjonalnego nagłosu, składającego się z maksymalnie dwóch spółgłosek, obowiązkowego jądra sylaby, które może być monoftongiem lub dyftongiem – na schemacie powyżej przedstawionym w postaci dwóch półsamogłosek (S), i opcjonalnego wygłosu, mogącego składać się z maksymalnie trzech spółgłosek. Obowiązują następujące ograniczenia:

  • nagłos
    • pierwsza spółgłoska (C1): dowolna spółgłoska;
    • druga spółgłoska (C2): dowolna spółgłoska zwarta niekrtaniowa, dowolna afrykata, dowolna spółgłoska szczelinowa inna niż /x/. C2 nie może się pojawić, jeśli sylabę otwiera aproksymant.
  • jądro
    • dowolna samogłoska lub dyftong;
  • wygłos
    • pierwsza spółgłoska (C3): dowolny aproksymant lub spółgłoska nosowa;
    • druga spółgłoska (C4): dowolna spółgłoska;
    • trzecia spółgłoska (C5): dowolna spółgłoska.
Zjawiska fonetyczne

Dosyć skomplikowana struktura azeńskiej sylaby, pozwalająca na zróżnicowanie nawet sześciu odrębnych fonemów, sprzyja występowaniu wielu różnych zjawisk fonetycznych. Najpopularniejsze z nich to:

  • aspiracja – nagłosowa spółgłoska zwarta wymawiana jest z większą siłą artykulacyjną, niż w innych pozycjach.
  • koalescencja – stojące obok siebie dźwięki ulegają koalescencji, tworząc nowy dźwięk o zbliżonych cechach. Często koalescencji ulegają następujące pary dźwięków: /n/ i /g/ (rezultat: [ŋ]), /t/ i /s/ (rezultat: [t͡s]) oraz /d/ i /z/ (rezultat: [d͡z]).
  • lenicja – bezdźwięczne spółgłoski w pozycji interwokalicznej ulegają częściowemu udźwięcznieniu.
  • palatalizacja – zredukowane krótkie /i/ lekko zmiękcza poprzedzającą je spółgłoskę (Azīni [ʔaˈziːnʲ]).
  • retrakcja – wygłosowe samogłoski ulegają redukcji: długie stają się krótkie, a krótkie redukują się do [ə]. Wyjątkiem jest /i/, które ulega całkowitej redukcji, ale wywołuje zjawisko palatalizacji.
  • upodobnienie pod względem dźwięczności – w wygłosie sylaby, spółgłoski upodabniają się pod względem dźwięczności, np. -nkdh /nkð/ ale [nk̬ð].

Prozodia

Akcent azeński pada zwykle na przedostatnią sylabę wyrazu. Akcent bardzo rzadko spełnia funkcje fonemiczne, dotyczy to zazwyczaj zapożyczeń, które często zachowują akcent języka, z którego pochodzą, odstając tym samym od słownictwa rodzimego. Akcent na ostatniej sylabie powstrzymuje zjawisko retrakcji. Azeński jest czasowany sylabowo – nie obserwuje się związanej z akcentem redukcji długości sylab ani redukcji samogłosek uzależnionej wyłącznie od braku akcentu.

Morfologia

Fleksja

Czasownik

Na czasowniku w języku azeńskim oznaczane są następujące kategorie gramatyczne:

  • trzy czasy: teraźniejszy, przeszły, przyszły;
  • cztery aspekty: perfektywny, nieprefektywny, progresywny, iteratywny;
  • dwie liczby: pojedyncza, mnoga;
  • trzy osoby;
  • dwa rodzaje: żywotny i nieżywotny (tylko w 3. osobie);
  • trzy strony: czynna, bierna i zwrotna, wyrażane peryfrastycznie.

Ponadto, funkcjonują następujące formy bezosobowe: bezokolicznik, rzeczownik stanu, imiesłów współczesny, imiesłów uprzedni i gerundium. Azeński zachowuje więc wszystkie elementy pranuweńskiej koniugacji, chociaż liczba klas koniugacyjnych uległa redukcji i regularyzacji. Tym sposobem, z dziewięciu klas pranuweńskiej odmiany regularnej ostały się trzy:

  • klasa A, obejmująca wszystkie rdzenie dwuspółgłoskowe oraz rdzenie trójspółgłoskowe ze spółgłoską nosową na drugiej pozycji (budowa: C1—C2 i C1—NC2);
  • klasa B, obejmująca pozostałe rdzenie trójspółgłoskowe oraz rdzenie czwórspółgłoskowe ze spółgłoską nosową na drugiej lub trzeciej pozycji (budowa: C1—C2—C3, C1—NC2—C3 i C1—C2—NC3);
  • klasa C, obejmująca pozostałe rdzenie czwórspółgłoskowe (budowa: C1—C2—C3—C4).

W odmianach wewnętrzne samogłoski nosowe stanowią zawsze nierozdzielne zestawienie z kolejną spółgłoską – inaczej, niż jest to w innych językach nuweńskich. Dodatkowo, do redukcji w ilości klas koniugacyjnych przyczyniły się restrykcje pozycyjne dla półsamogłoskowych aproksymantów /w/ i /j/, które są dźwiękami stosunkowo rzadkimi w azeńskim systemie fonetycznym. Ponadto, występuje szereg czasowników nieregularnych i defektywnych, które nie należą do żadnej z klas. Również czasowniki klasy C często nazywa się nieregularnymi, z powodu ich niewielkiej ilości i tendencji do kontrakcji sylab tam, gdzie to tylko możliwe.

Czasowniki regularne
Osoba Klasa A Klasa B Klasa C
b-r „kochać”
d-nz „umierać”
th-d-r „biec”
f-t-nd „gonić”
b-th-l-f „zapomnieć”
k-g-r-mz „wiedzieć”
l.poj. l.mn. l.poj. l.mn. l.poj. l.mn.
Czas teraźniejszy trybu oznajmującego
Imperfectum
1. borā
donzā
bēr
dēnz
thudorā
futondā
thudēr
futēnd
bthulfā
kagrumzā
bthulēf
kagrumēz
2. borīn
donzīn
bora
donza
thudorīn
futondīn
thudora
futonda
bthulfīn
kagrumzīn
bthulfa
kagrumza
3. ożyw. bōr
dōmz
bērand
dēmzand
thudōr
futōnd
thudērand
futēndand
bthūlf
kagrūmz
bthēlfand
kagrēmzand
3. nieożyw. bōru
dōmzu
bēru
dēmzu
thudōru
futōndu
thudēru
futēndu
bthūlfu
kagrūmzu
bthēlfu
kagrēmzu
Perfectum
1. nbar
ndamz
nbor
ndomz
nthudar
nfutand
nthēdor
nfētond
nbuthalf
nkugramz
nbutholf
nkugromz
2. nbara
ndamza
nbora
ndomza
nthudara
nfutanda
nthēdora
nfētonda
nbuthalfa
nkugramza
nbutholfa
nkugromza
3. ożyw. nbaru
ndamzu
nbarul
nda'mzul
nthudaru
nfutandu
nthudarul
nfutandul
nbuthalfu
nkugramzu
nbuthalful
nkugramzul
3. nieożyw. nbaru
ndamzu
nbarur
nda'mzur
nthudaru
nfutandu
nthudarur
nfutandur
nbuthalfu
nkugramzu
nbuthalfur
nkugramzur
Progressivum
1. zibar
zidamz
zibor
zidomz
zithudar
zifutand
zithēdor
zifētond
zibuthalf
zikugramz
zibutholf
zikugromz
2. zibara
zidamza
zibora
zidomza
zithudara
zifutanda
zithēdora
zifētonda
zibuthalfa
zikugramza
zibutholfa
zikugromza
3. ożyw. zibaru
zidamzu
zibarul
zidamzul
zithudaru
zifutandu
zithudarul
zifutandul
zibuthalfu
zikugramzu
zibuthalful
zikugramzul
3. nieożyw. zibaru
zidamzu
zibarur
zidamzur
zithudaru
zifutandu
zithudarur
zifutandur
zibuthalfu
zikugramzu
zibuthalfur
zikugramzur
Iterativum
1. barā
damzā
bērā
dēmzā
thudrā
ftandā
thēdrā
ftēndā
bthūlfā
kagramzā
bthēlfā
kagrēmzā
2. barā
damzā
bērā
dēmzā
thudrā
ftandā
thēdrā
ftēndā
bthūlfā
kagramzā
bthēlfā
kagrēmzā
3. ożyw. barāl
damzāl
bērāl
dēmzāl
thudrāl
ftandāl
thēdrāl
ftēndāl
bthūlfāl
kagramzāl
bthēlfāl
kagrēmzāl
3. nieożyw. barār
damzār
bērār
dēmzār
thudrār
ftandār
thēdrār
ftēndār
bthūlfār
kagramzār
bthēlfār
kagrēmzār
Czas przeszły trybu oznajmującego
Imperfectum
1. 'aborā
'adonzā
'abēr
'adēnz
'athudorā
'afutondā
'athudēr
'afutēnd
'abthulfā
'akagrumzā
'a bthulēf
'akagrumēz
2. 'aborīn
'adonzīn
'abora
'adonza
'athudorīn
'afutondīn
'athudora
'afutonda
'abthulfīn
'akagrumzīn
'abthulfa
'akagrumza
3. ożyw. 'abōr
'adōmz
'abērand
'adēmzand
'athudōr
'afutōnd
'athudērand
'afutēndand
'abthūlf
'akagrūmz
'abthēlfand
'akagrēmzand
3. nieożyw. 'abōru
'adōmzu
'abēru
'adēmzu
'athudōru
'afutōndu
'athudēru
'afutēndu
'abthūlfu
'akagrūmzu
'abthēlfu
'akagrēmzu
Perfectum
1. būrr
dūmzur
buarr
duamzur
thedūrr
ftūndur
theduarr
ftuandur
bthūlfur
kagrūmzur
bthualfur
kagruamzur
2. būrra
dūmzra
buarri
duamzri
thedūrra
ftūndra
theduarri
ftuandri
bthūlfra
kagrūmzra
bthualfri
kagruamzri
3. ożyw. bōrrad
dōmzrad
buarrud
duamzrud
thedōrrad
ftōndrad
theduarrud
ftuandrud
bthōlfrad
kagrōmzrad
bthualfrud
kagruamzrud
3. nieożyw. bōrra
dōmzra
buarru
duamzru
thedōrra
ftōndra
theduarru
ftuandru
bthōlfra
kagrōmzra
bthualfru
kagruamzru
Progressivum
1. mbēr
mdēmz
mbīru
mdīmzu
mthadēr
mfatēnd
mthadru
mfatandu
mbuthēlf
mkugrēmz
mbīthīlfu
mkīgrīmzu
2. mbērin
mdēmzin
mbīrā
mdēmza
mthadērin
mfatēndin
mthadīrā
mfatīndā
mbuthēlfin
mkugrēmzin
mbīthīlfā
mkīgrīmzā
3. ożyw. mbēru
mdēmzu
mbīr
mdīmz
mthadēru
mfatēndu
mthadīr
mfatīnd
mbuthēlfu
mkugrēmzu
mbuthīlf
mkugrīmz
3. nieożyw. mbēru
mdēmzu
mbīr
mdīmz
mthadēru
mfatēndu
mthadīr
mfatīnd
mbuthēlfu
mkugrēmzu
mbuthīlf
mkugrīmz
Iterativum
1. bōranch
dōmzanch
būranch
dūmzanch
thōdranch
ftōndanch
thūdranch
ftūndanch
bthōlfanch
kagrōmzanch
bthūlfanch
kagrōmzanch
2. bōranch
dōmzanch
būranch
dūmzanch
thōdranch
ftōndanch
thūdranch
ftūndanch
bthōlfanch
kagrōmzanch
bthūlfanch
kagrōmzanch
3. ożyw. bōranch
dōmzanch
būranch
dūmzanch
thōdranch
ftōndanch
thūdranch
ftūndanch
bthōlfanch
kagrōmzanch
bthūlfanch
kagrōmzanch
3. nieożyw. bōranch
dōmzanch
būranch
dūmzanch
thōdranch
ftōndanch
thūdranch
ftūndanch
bthōlfanch
kagrōmzanch
bthūlfanch
kagrōmzanch