Przejdź do zawartości

Języki naumowskie: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
← poprzednia edycjanastępna edycja →
Emilando (dyskusja | edycje)
6629 edycji
WizualnieWikikod
Emilando (dyskusja | edycje)
6629 edycji
Emilando (dyskusja | edycje)
6629 edycji
Nie podano opisu zmian
Linia 1: Linia 1:
'''Języki naumowskie''' ([[Język naumowski|nau.]] ''rér naumåzu iknaur'', [[Język gowojski|gow.]] ''róre naumåsos/howsos iknúr'', [[Język prapołudniowodarkajski|psd.]] ''nāmefe zagata'') to niewielka rodzina [[Języki gamajskie|języków gammajskich]]. W jej skład wchodzą [[język naumowski]] oraz [[język gowojski]]. Uważa się, że pochodzą od [[Język pranaumowski|pranaumowszczyzny]].
'''Języki naumowskie''' ([[Język naumowski|nau.]] ''rér naumåzu iknaur'', [[Język gowojski|gow.]] ''róre naumåsos/howsos iknúr'', [[Język prapołudniowodarkajski|psd.]] ''nāmefe zagata'', [[Język protofryktejski|pfr.]] ''*anawama agaddaśa'') to niewielka rodzina [[Języki gamajskie|języków gammajskich]]. W jej skład wchodzą [[język naumowski]] oraz [[język gowojski]]. Uważa się, że pochodzą od [[Język pranaumowski|pranaumowszczyzny]].


Okres spólnoty pranaumowskiej nie trwał zbyt długo, oba języki oddzieliły się dosyć szybko. Zdążyły jednak wykształcić razem swoje wyjątkowe, odróżniające od innych języków gammajskich. Te cechy to między innymi:
Okres spólnoty pranaumowskiej nie trwał zbyt długo, oba języki oddzieliły się dosyć szybko. Zdążyły jednak wykształcić razem swoje wyjątkowe, odróżniające od innych języków gammajskich. Te cechy to między innymi:
*rozszerzenie pragammajskich ''*i *u'' do ''*e *o'';
*rozszerzenie pragammajskich ''*i *u'' do ''*e *o'';
*rotacyzm pragammajskich ''*z *ħ'';
*rotacyzm pragammajskich ''*z *ħ'';
*przejście pragammajskiego '''*ū''' w /{{IPA|y}}/ (innowacja nie tylko naumowskich, ale przejście /u/ > /y/ tyczy się całego rejonu)
*przejście pragammajskiego ''*ū'' w /{{IPA|y}}/ (innowacja nie tylko naumowskich, ale przejście /u/ > /y/ tyczy się całego rejonu)
*drastyczne uproszczenie deklinacji pragammajskiej (trzy przypadki w naumowskim, cztery w gowojskim);
*drastyczne uproszczenie deklinacji pragammajskiej (trzy przypadki w naumowskim, cztery w gowojskim);
*zanik harmonii samogłoskowej;
*zanik harmonii samogłoskowej;
Linia 15: Linia 15:
Języki te należą do grupy centralnej (z pragammajską zmianą [ɣ] > [ŋ]). Zachowanie nagłosowej gammy w gowojskim jest wtórne, po długim rozwoju ''*gh > *ŋ > *nn > *h > *gh.'' Samodzielne [ŋ] jednak przetrwało tylko w gowojskim w wygłosie.
Języki te należą do grupy centralnej (z pragammajską zmianą [ɣ] > [ŋ]). Zachowanie nagłosowej gammy w gowojskim jest wtórne, po długim rozwoju ''*gh > *ŋ > *nn > *h > *gh.'' Samodzielne [ŋ] jednak przetrwało tylko w gowojskim w wygłosie.


Języki te nie są obecnie zrozumiałe. Są bardzo odległe fonetycznie też od innych gammajskich, ciężko nawet ustalić który pod względem fonetyki jest bardziej zachowawczy: naumowski czy gowojski. Główne różnice fonetyczne między nimi to:
Języki te nie są obecnie zrozumiałe. Są bardzo odległe fonetycznie też od innych gammajskich, ciężko nawet ustalić który pod względem fonetyki jest bardziej zachowawczy: naumowski czy gowojski. Mimo to, nadal można zauważyć pewne regularne korespondencje, np. naumowskiemu ''å'' z reguły odpowiada w gowojskim ''o'', zaś gowojskiemu ''b-'' odpowiada naumowskie ''f-''.
*w gowojskim pranaumowskie ''*o'' stało się ''*ʷe'', które potrafiło bardzo mocno zmienić spółgłoski, zaś pranaumowskie ''*å'' stało się nowym ''*o''. Obie te samogłoski nie zmieniły brzmienia w każdej pozycji w naumowskim, przynajmniej do początku redukcji;
*naumowski utracił początkowo dźwięczne spółgłoski, zamienił je bezdźwięcznymi gieminatami które dawały różne efekty w zależności od pozycji, natomiast gowojski zostawił ''*b *d *g *z'' bez zmian;
*pierwotnym efektem rotacyzmu ''*ħ'' było /ʁ~ʀ/, połączyło się ono z /r/ w wczesnym naumowskim, ale dużo później w gowojskim (stąd brak protezy wokalicznej);
*gowojski zamienił pranaumowskie ''*ll'' w większości pozycji na ''*gl''. Naumowski je po prostu skrócił (zaś ''*l'' dało ''*ł'');
*naumowski przeprowadził ściągnięcia pewnych grup samogłosek z spółgłoskami, czego nie doświadczył gowojski;
*gowojski połączył wszystkie nagłosowe gieminaty w [{{IPA|ɣ}}] (prócz ''*ck-'', które wcześniej stało się [{{IPA|x}}]), w naumowskim gieminaty w nagłosie dawały różne efekty (w praktyce było to skrócenie płynnych i nosowych i spirantyzacja obstruentów);
*gowojski przeprowadził silną nasalizacje samogłosek, naumowski nie utworzył nosówek;
*naumowski odbył dwie palatalizacje, które dotyczyły wszystkich spółgłosek, gowojski miał tylko jedną i wpłynęła jedynie na welarne i krtaniowe (razem z labializowanymi odmianami);
*akcent w naumowskim jest ruchomy i ciężko przewidywalny. W gowojskim jest stały i prawie zawsze pada na drugą sylabę.


Jeżeli chodzi o deklinacje, to jest bardziej archaiczna w gowojskim (celownik i więcej rodzaji deklinacji, wymiany głosek), zaś koniugacja wydaje się być bardziej zachowawcza w naumowskim.
Jeżeli chodzi o deklinacje, to jest bardziej archaiczna w gowojskim (celownik i więcej rodzaji deklinacji, wymiany głosek), zaś koniugacja wydaje się być bardziej zachowawcza w naumowskim.
Linia 34: Linia 25:
****'''naumowski'''  
****'''naumowski'''  
****'''gowojski'''  
****'''gowojski'''  
==Refleksy spółgłosek pragammajskich==
===Naumowski===
{| class="wikitable"
! PG !! nagłos !! śródgłos !! wygłos
|-
! p
| p, pɕ<ref name=1pal></ref> || b, bʑ<ref name=1pal></ref> || f
|-
! t
| colspan=2|t͡s, t͡ɕ <ref name=1pal>w wyniku zmiękczenia w pierwszej palatalizacji</ref> || s
|-
! k
| k, ʃ<ref name=1pal></ref>, t͡ʃ<ref name=2pal>w wyniku zmiękczenia w drugiej palatalizacji</ref> || g, ʒ<ref name=1pal></ref>, d͡ʒ<ref name=2pal></ref> || x
|-
! q
| x, ɕ<ref name=1pal></ref>, ʃ<ref name=2pal></ref> || k, ʃ<ref name=1pal></ref>, t͡ʃ<ref name=2pal></ref> || ːk
|-
! b
| f, ɕ<ref name=1pal></ref> || p, pɕ<ref name=1pal></ref> || ːp
|-
! d
| ʂ || s, ɕ<ref name=1pal></ref> || ːs
|-
! g
| x, ɕ<ref name=1pal></ref>, ʃ<ref name=2pal></ref> || k, ʃ<ref name=1pal></ref>, t͡ʃ<ref name=2pal></ref> || ːk
|-
! f
| f, ɕ<ref name=1pal></ref> || Vː<ref name=ściągnięcie>Vː oznacza, że doszło do ściągnięcia dwóch samogłosek wokół</ref> || Ø
|-
! θ
| t, c<ref name=1pal></ref> || d, ɟ<ref name=1pal></ref> || s
|-
! s
| s, ɕ<ref name=1pal></ref> || z, ʑ<ref name=1pal></ref> || Ø
|-
! ħ
| colspan=3|r, rʲ<ref name=1pal></ref>
|-
! h
| ˈɣ, ˈʒ<ref name=2pal></ref> || ˈVː<ref name=ściągnięcie></ref>|| ˈː
|-
! ð
| ʂ || t, c<ref name=1pal></ref> || ːt
|-
! z
| colspan=3|r, rʲ<ref name=1pal></ref>
|-
! ɣ~ŋ
| n, ɲ<ref name=1pal></ref>, ːŋ <ref>z pragammajskiej grupy '''*ngh'''</ref>, ːɲ <ref>z pragammajskiej grupy '''*ngh''' i palatalizowane</ref> || kn, kɲ~cɲ<ref name=1pal></ref> || ŋk
|-
! m
|colspan=3|m, mɲ<ref name=1pal></ref>
|-
! mː
| m, mɲ<ref name=1pal></ref> || colspan=2| ːm, ːmɲ<ref name=1pal></ref>
|-
! n
|colspan=3|n, ɲ<ref name=1pal></ref>
|-
! nː
| n, ɲ<ref name=1pal></ref> || colspan=2|ːn, ːɲ<ref name=1pal></ref>
|-
! r
| colspan=3|r, rʲ<ref name=1pal></ref>
|-
! rː
| r̥, rʲ<ref name=1pal></ref> ||  colspan=2| ːr, ːrʲ<ref name=1pal></ref>
|-
! l
| colspan=3|w, ʎ<ref name=1pal></ref>
|-
! lː
| colspan=3|l, ʎ<ref name=1pal></ref>
|-
! j
| j || Vː<ref name=ściągnięcie></ref> || j
|-
! jː
| colspan=2|d͡z, d͡ʑ<ref name=1pal></ref> || d͡z~z
|-
! w
| v, ʑ<ref name=1pal></ref> || Vː<ref name=ściągnięcie></ref> || v
|-
! wː
| colspan=3|ɣ, j<ref name=1pal></ref>, ʒ<ref name=2pal></ref>
|}


=== Gowojski ===
{| class="wikitable"
! PG !! "zwykłe" !! po labjalizacji !! wygłos
|-
! p
| p || pf || f
|-
! t
| t͡s, ʃ<ref>po [a]</ref> || sf || s
|-
! k
| k, t͡ʃ<ref name=gpal>po palatalizacji</ref> || p, t<ref name=gpal></ref> || x
|-
! q
| x<ref name=qnagłos>w nagłosie</ref>, ʃ<ref name=gpal></ref>, ¹k, ¹ʃt͡ʃ<ref name=gpal></ref> || f<ref name=qnagłos>w nagłosie</ref>, þ<ref name=gpal></ref>, ¹p, ¹st<ref name=gpal></ref> || ¹k
|-
! b
| b || bv || v
|-
! d
| z || w || l
|-
! g
| g, d͡ʒ<ref name=gpal></ref> || b, d<ref name=gpal></ref> || ɣ
|-
! f
| f || ʍ || Ø
|-
! θ
| t, þ<ref name=td>przed R (*l, *r, *rr)</ref> || þ || s
|-
! s
| s || ʍ || Ø
|-
! ħ
| ɹ || ɹ || ɹ
|-
! h
| ɣ, j<ref name=gpal></ref> || ʍ, f<ref name=gpal></ref>|| Ø
|-
! ð
| d, ð<ref name=td></ref> || ð || z
|-
! z
| ːɹ || ɹ || ːɹ
|-
! ɣ~ŋ
| ɣ<ref name=naglos>w naglosie</ref>, kn<ref name=srodglos>w śródgłosie</ref> || ɣ<ref name=naglos>w naglosie</ref>, km<ref name=srodglos>w śródgłosie</ref> || ːŋ
|-
! m
| m ||w || rowspan=4|˜<ref name=nasalizacja>Znak '''˜''' oznacza nasalizacje, która obecnie jednak zaginęła. Jej śladem są krótke wygłosowe samogłoski, ponieważ ustne odpowiedniki wypadły w tej pozycji, zaś nosowe przetrwały i dopiero potem uległy denasalizacji</ref>
|-
! mː
| ɣ<ref name=naglos></ref>, ¹m || ɣ<ref name=naglos></ref>, ¹w
|-
! n
| n || m
|-
! nː
| ɣ<ref name=naglos></ref>, ¹n || ɣ<ref name=naglos></ref>, ¹m
|-
! r
| ːɹ || ɹ || rowspan=2|ːɹ
|-
! rː
| ɣ<ref name=naglos></ref>, ːɹ || ɣ<ref name=naglos></ref>, ¹ɹ
|-
! l
| l || ɫ || Ø
|-
! lː
| gl || gɫ || ¹l
|-
! j
| j || w || j
|-
! jː
| d͡z || zv || z
|-
! w
| v || w || v
|-
! wː
| ɣ, ʒ<ref name=gpal></ref> || v, ð<ref name=gpal></ref> || ɣ
|}
* (¹) oznacza, że nie dochodzi do wydłużenia pod akcentem
==Naumowskie a konserwatywność==
==Naumowskie a konserwatywność==
Zazwyczaj uważa się języki naumowskie za mało konserwatywne (zwłaszcza naumowski) z powodu licznych zmian fonologicznych, wyrównań oraz uproszczeń fleksji i aglutynacji (to ostatnie nie jest aż tak drastyczne w gowojskim). Jednak wskazuje się, że ich przodek - pranaumowski - mógł być bardzo zachowawczym językiem, który zachował większość cech pragammajskiego (poza ilością przypadków, które się drastycznie zredukowały do pięciu, na co wskazują resztki wołacza w obu językach).
Zazwyczaj uważa się języki naumowskie za mało konserwatywne (zwłaszcza naumowski) z powodu licznych zmian fonologicznych, wyrównań oraz uproszczeń fleksji i aglutynacji (to ostatnie nie jest aż tak drastyczne w gowojskim). Jednak wskazuje się, że ich przodek - pranaumowski - mógł być bardzo zachowawczym językiem, który zachował większość cech pragammajskiego (poza ilością przypadków, które się drastycznie zredukowały do pięciu, na co wskazują resztki wołacza w obu językach).

Wersja z 00:02, 12 sie 2022

Języki naumowskie (nau. rér naumåzu iknaur, gow. róre naumåsos/howsos iknúr, psd. nāmefe zagata, pfr. *anawama agaddaśa) to niewielka rodzina języków gammajskich. W jej skład wchodzą język naumowski oraz język gowojski. Uważa się, że pochodzą od pranaumowszczyzny.

Okres spólnoty pranaumowskiej nie trwał zbyt długo, oba języki oddzieliły się dosyć szybko. Zdążyły jednak wykształcić razem swoje wyjątkowe, odróżniające od innych języków gammajskich. Te cechy to między innymi:

  • rozszerzenie pragammajskich *i *u do *e *o;
  • rotacyzm pragammajskich *z *ħ;
  • przejście pragammajskiego *ū w /y/ (innowacja nie tylko naumowskich, ale przejście /u/ > /y/ tyczy się całego rejonu)
  • drastyczne uproszczenie deklinacji pragammajskiej (trzy przypadki w naumowskim, cztery w gowojskim);
  • zanik harmonii samogłoskowej;
  • nowy sposób tworzenia liczby mnogiej partykułą re;
  • obecność czasownika chcieć;
  • rozbudowany system przedimków;
  • rozwój nowego czasu przeszłego, tzw. II lub krótkiego;
  • tworzenie liczebników zbiorowych za pomocą pranaumowskiego eh- (które dało e- w gowojskim i zazwyczaj í- w naumowskim).

Języki te należą do grupy centralnej (z pragammajską zmianą [ɣ] > [ŋ]). Zachowanie nagłosowej gammy w gowojskim jest wtórne, po długim rozwoju *gh > *ŋ > *nn > *h > *gh. Samodzielne [ŋ] jednak przetrwało tylko w gowojskim w wygłosie.

Języki te nie są obecnie zrozumiałe. Są bardzo odległe fonetycznie też od innych gammajskich, ciężko nawet ustalić który pod względem fonetyki jest bardziej zachowawczy: naumowski czy gowojski. Mimo to, nadal można zauważyć pewne regularne korespondencje, np. naumowskiemu å z reguły odpowiada w gowojskim o, zaś gowojskiemu b- odpowiada naumowskie f-.

Jeżeli chodzi o deklinacje, to jest bardziej archaiczna w gowojskim (celownik i więcej rodzaji deklinacji, wymiany głosek), zaś koniugacja wydaje się być bardziej zachowawcza w naumowskim.

Drzewo rodziny

  • pragammajski (†)
    • prangammajski (†)
      • pranaumowski (†)
        • naumowski
        • gowojski

Naumowskie a konserwatywność

Zazwyczaj uważa się języki naumowskie za mało konserwatywne (zwłaszcza naumowski) z powodu licznych zmian fonologicznych, wyrównań oraz uproszczeń fleksji i aglutynacji (to ostatnie nie jest aż tak drastyczne w gowojskim). Jednak wskazuje się, że ich przodek - pranaumowski - mógł być bardzo zachowawczym językiem, który zachował większość cech pragammajskiego (poza ilością przypadków, które się drastycznie zredukowały do pięciu, na co wskazują resztki wołacza w obu językach).

Także fonologicznie pranaumowski mógł zachować mocno system z pragammajskiego, zamieniając jednak opozycje dźwięczna-bezdźwięczna opozycją przydechu:

Wargowe Zębowo-dziąsłowe Podniebienne Welarne Gardłowe
Nosowe m n ŋ~kⁿ
Zwarte przydechowe pʰ tʰ kʰ
bezprzydechowe p~b t~d k~g
Afrykaty przydechowe tsʰ tʃ
bezprzydechowe ts
Szczelinowe f s x h
Półsamogłoski ʋ j ɣʷ
Płynne r l ʀ

Przypisy

Źródło: „https://jezykotw.webd.pl/w/index.php?title=Języki_naumowskie&oldid=50623”