Cywilizacja mnajdryjska

✅	Niniejszy artykuł dotyczący Kyonu jest kompletny i jest ukończony.

Część conworldu Kyon.
Cywilizacja mnajdryjska
Spirala, w różnych formach, jest motywem przewodnim mnajdryjskiej sztuki.
Populacja
Brak — wymarła cywilizacja
Regiony z istotną populacją
Dawniej Tarkia, zachodnie księstwa lenne Kaganatu Kauradzkiego, stoki Gór Pochodzenia (Arewia, Kyon Wschodni)
Języki
Nieznany
Religie
Wierzenia mnajdryjskie
Bliskie narody

Cywilizacja mnajdryjska, rzadziej także mnajdryjski kompleks kulturowy — cywilizacja oraz zbiór blisko związanych, prawdopodobnie bezpośrednio spokrewnionych ze sobą kultur, występujący obszarze Kyonu Wschodniego w dolnej epoce brązu, od około 17,5 tysiąca lat p.r.w. aż do około 12450 p.r.w. Cywilizacja mnajdryjska obejmowała swoim zasięgiem wschodnie stoki Gór Pochodzenia. Jej centrum znajdowało się najprawdopodobniej na obszarze Tarkii, co stanowi kolejny dowód ogromnego znaczenia tego regionu w historii rozwoju cywilizacji na Kyonie. Konstrukcje mnajdryjskie odnaleziono jednak również na ziemiach znajdujących się na północ, wschód a nawet nieco na zachód od samej Tarkii, wskazując na szerszy zasięg mnajdryjskiego świata. Pod względem ekonomicznym było to głównie społeczeństwo rolnicze, skupione wokół żyznych dolin rzecznych u podnóża gór. Niezwykle ważną rolę odgrywało też pasterstwo i górnictwo, przede wszystkich na wyżej położonych obszarach.

Wiele wskazuje na to, że to właśnie z górnictwa brało się widoczne w architekturze i zapisku archeologicznym bogactwo cywilizacji mnajdryjskiej. Najważniejszym zasobem była sól, której gigantyczne i dosyć łatwo dostępne pokłady znajdują się w Górach Pochodzenia. Znaczenie miał też marmur, miedź i krzemień pasiasty. Mnajdryjczycy wydobywali sól w pionierskich jak na tamtą epokę kopalniach głębinowych i systematycznie rozwinęli szeroką sieć handlową, rozprowadzając ten cenny surowiec wzdłuż biegu rzek Korany i Ŝvaeryazhi po całym Wschodzie.

Była to zapewne pierwsza odsłona Szlaku Wschodniego, jednego z najstarszych globalnych szlaków handlowych Kyonu. To właśnie powstanie Szlaku Wschodniego pozwoliło na gwałtowną ekspansję cywilizacji darmijskiej oraz rozwój cywilizacji mnajdryjskiej. Dzięki istnieniu zaawansowanej i bardzo rozległej sieci handlowej na Szlaku Wschodnim brąz zdołał rozpowszechnić się po Kyonie Wschodnim wcześniej niż gdziekolwiek indziej na planecie, powodując unikalny w skali światowej podział na dolną i wysoką epokę brązu. W późniejszej epoce ten sam szlak był zarazem życiodajną osią stojącą za sukcesem całego Wschodu Starożytnego. Mnajdryjska sól była rdzeniem Szlaku Wschodniego, razem z cyną z Arcawy. Losy cywilizacji mnajdryjskiej były bez wątpienia ściśle związane z tą wielką siecią handlową.

Tysiąclecia kontaktów Szlakiem Wschodnim ukształtowały trwałe więzi gospodarcze, technologiczne i kulturowe, które łączyły cywilizację mnajdryjską z rozwijającą się na nizinach cywilizacją darmijską. Wiele wskazuje nawet bliskie więzy krwi pomiędzy elitami obu społeczeństw. Mnajdryjczycy znajdowali się pod znacznym wpływem swoich większych sąsiadów przez niemalże cały okres swojego istnienia. Za sól otrzymywali między innymi narzędzia i broń z brązu, produkowane w rozwiniętych warsztatach w okolicy Gór Ranszadzkich. Silne wpływy darmijskie widać po rozwoju organizacji społecznej, która przybrała podobnie hierarchiczny i stratyfikowany charakter. Podobne motywy widoczne są również w sztuce i architekturze. Chociaż tradycja mnajdryjska zachowała wyraźnie odrębny styl od tradycji darmijskiej, łatwo zauważyć można równie wyraźne podobieństwa między megalitycznymi budowlami oraz sferyczną symboliką obu cywilizacji.

Nazwa

Złoty sygnet z czasów Wschodu Starożytnego, zwykle interpretowany jako scena hołdu składanego Mnajdrze przez istoty świata podziemnego. Odnaleziony został w jednym z wykutych głęboko w skale mnajdryjskich hypogeum, prawdopodobnie jako obiekt złożony w ofierze.

Zobacz też: Religia tarkijska

Używana współcześnie nazwa cywilizacji mnajdryjskiej wywodzi się od imienia lokalnej bogini, Mnajdry. Jest ona silnie łączona z zachodnimi rubieżami Arewii, szczególnie z Tarkią, a zwłaszcza z jej wysokogórskimi obszarami. Nazwa ta jest jednak nadana w całości post factum. Bez wątpienia nie była stosowana przez samych Mnajdryjczyków, których nazwa własna nie jest znana.

✦ «MNAIDRƏE» tarszyjski   ⌑ Tarkijska bogini gór, której kult sięga co najmniej czasów Wschodu Starożytnego ‹Mnaidrèe› /mna'idʁə͜ɛ/

Bogini Mnajdra (Mnaidrèe) czczona jest między innymi jako opiekunka gór, źródeł i ukrytych bogactw ziemi. Jest panią ukrytego świata podziemnego, a zarazem istotą liminalną. Poprzez jaskinie łączy podziemia ze światem powierzchni, poprzez szczyty gór łączy zaś niebo z ciemnością wnętrza gór. Piastuje więc pieczę nad progami, bramami i drzwiami, a także bardziej abstrakcyjnym konceptem przekraczania granic. Jej postać przedstawiana jest zwykle jako kobieta siedząca na tronie lub wyłaniająca się ze skały, często z solnych żył. Mnajdra jest postacią mroczną, ale niekoniecznie złą czy wrogą ludziom. Może otoczyć swą opieką tych, którzy odważą się zejść pod ziemię.

Chociaż najwcześniejsze znane ślady kultu bogini Mnajdry pojawiają się dopiero wiele stuleci po końcu właściwej cywilizacji mnajdryjskiej, a więc dopiero w wysokiej epoce brązu, przynajmniej pozornie związana jest ona z niektórymi mnajdryjskimi budowlami. Chodzi tu przede wszystkim o tak zwane teumyr, czyli labiryntowe i często wielopoziomowe kompleksy wykutych w skale komór. Tuż obok megalitycznych świątyń są one najbardziej rozpoznawalnymi działami cywilizacji mnajdryjskiej. W późniejszych epokach, wliczając w to nawet rok wspólny, teumyr niejednokrotnie traktowane były jako miejsca kultu Mnajdry, gdzie wierni zostawiali w jej imieniu dary. Zapomniane przed wiekami i ponownie odnalezione budowle traktowane były jako wejścia do świata podziemnego.

Bogini Mnajdra ściśle związana jest także z solą, stanowiącą niegdyś źródło pradawnej mnajdryjskiego bogactwa. Mówi się, że jej skóra jest biała niczym solna żyła (lub czarno-biała) i że sama sól jest w istocie łzami lub krwią bogini. Jedna z popularnych w regionie maksym twierdzi, że Mnajdra „ma serce z kamienia, a krew z soli”. Istnieją teorie, według których wiele atrybutów i cech Mnajdry było odzwierciedleniem znacznie starszego substratu kulturowego, reprezentującego zakonserwowaną w kulturze pamięć o czasach dolnej epoki brązu. Są one jednak słabo poparte naukowo i nie cieszą się poparciem większości badaczy.

Historia

Badanie dziejów cywilizacji neolitu, chalkolitu oraz dolnej epoki brązu przysparza uczonym znacznie więcej problemów niż ma miejsce w przypadku kultur z późniejszych epok. Jest tak z powodu braku możliwości odniesienia się do jakichkolwiek tekstów pisanych i konieczności opierania się jedynie na ruinach i artefaktach wykopanych podczas badań archeologicznych. Z tego powodu budowle megalityczne stają się zwykle najbardziej oczywistym wyznacznikiem chronologii regionu. Nie inaczej jest w przypadku cywilizacji mnajdryjskiej. Jej historię dzieli się zwykle na dwa etapy: okres hypogealny, trwający od 17500 do 15400 p.r.w.; oraz okres świątynny, trwający od 15400 do 12450 p.r.w. Etapy te pokrywają się bardzo dokładnie z ranszadzkim i tarwaskim okresem cywilizacji darmijskiej.

Okres hypogealny

Początki cywilizacji mnajdryjskiej owiane są tajemnicą. Badania starożytnego DNA pozyskanego z datowanych na ten okres kości ludzkich rzucają jednak światło na procesy, które doprowadziły do ukształtowania się tego unikatowego społeczeństwa. Dane genetyczne i archeologiczne wskazują, że około 17500 p.r.w. na obszar dzisiejszej Tarkii przybyła nowa grupa ludności, która najpierw podbiła, następnie zaś szybko wymieszała się z miejscową populacją. Wraz z mieszaniem się genów szedł proces hybrydyzacji kulturowej, w wyniku którego narodziła się cywilizacja mnajdryjska. Lud nowoprzybyły wiązany jest z populacjami żyjącymi wtedy dalej na wschód, nad górnym brzegiem Ŝvaeryazhi, a więc nad współczesną rzeką Řuvey. Pośród badaczy nie ma pewności czy migracja ta była częścią zachodzącej wtedy ekspansji Darmijczyków, czy był to lud uciekający przed nimi, czy może migracja ta była zupełnie nie powiązana z wydarzeniami zachodzącymi w innych częściach Wschodu.

Wiadomo jednak, że zjawisko podboju i hybrydyzacji zbiegło się z gwałtowną intensyfikacją eksploatacji zasobów soli. W przeciwieństwie do wcześniejszych kultur, które wykorzystywały sól w niewielkich ilościach zaspokajających lokalne potrzeby, nowi przybysze zorganizowali z czasem stałą sieć wydobywczą opartą o prymitywne, lecz skuteczne techniki odwiertu i wypalania. Sól cenna była nie tylko jako przyprawa, ale przede wszystkim jako środek konserwacji żywności, a być może także sakralny składnik rytuałów. Handel solą szybko uczynił z Mnajdryjczyków kluczowego gracza w kształtującym się handlowym świecie antycznego Kyonu Wschodniego, przynosząc elitom ogromne bogactwa. Z tego powodu badacze nazywają czasami Mnajdryjczyków "panami soli".

Nie był to jednak jedyny towar. W Górach Pochodzenia już od czasów lanatyjskich wydobywano krzemień pasiasty, pod koniec okresu hypogealnego wydobywać zaczęto również miedź. Surowce mnajdryjskie transportowane były przez wysokogórskie przełęcze i rzeczne doliny na wschód, gdzie wymieniane były na dobra luksusowe, przede wszystkim brąz. Pomimo tego bliskiego kontaktu z Darmijczykami i szerszym światem dolnej epoki brązu, cywilizacja mnajdryjska już od samego początku wyróżniała się od swoich sąsiadów. Okres hypogealny bierze swą nazwę od charakterystycznego rodzaju budowli, znanego jako hypogeum, a w języku tarszyjskim TEUMƏR teumyr [tɛ'umyʁ]. Jest to w istocie podziemna świątynia lub grobowiec, praktycznie zawsze wykuty w skale pod powierzchnią ziemi lub w górskim zboczu.

W okresie tym religijny system Mnajdryjczyków opierał się na świętych jaskiniach, uważanych za miejsca styku świata żywych i podziemnych sił boskich. Nie doszukano się śladów żadnych ówczesnych świątyń naziemnych. W jaskiniach odbywały się rytuały, składano także dary wotywne z przedmiotów, bardzo rzadko ze zwierząt. Z czasem powstawać zaczęły coraz bardziej rozbudowane hypogea, drążone z matematyczną precyzją w górskich skałach. Największe z nich są wielopoziomowym labiryntem połączonych ze sobą komnat, tuneli i schodów. Na hypogea zamieniono też część starych kopalni, zwłaszcza wyczerpanych lanatyjskich kopalni krzemienia pasiastego. Okres hypogealny zakończył się wraz z załamaniem połączeń handlowych na Szlaku Wschodnim około 15400 p.r.w. Musiało to boleśnie odbić się na Mnajdryjczykach, Tarkia wykazuje bowiem ślady częściowej depopulacji.

• 
  Ktesifon, przekrój jednej z sekcji wielopoziomowej kopalni soli.
• 
  Istniejące jeszcze w roku wspólnym i dalej funkcjonalne drewniane schody mnajdryjskie, prowadzące do głębszych poziomów kopalni.
• 
  Święta jaskinia Yr Delem, gdzie odnaleziono duże ilości złożonych w ofierze przedmiotów wotywnych, w tym wiele cennych brązów.
• 
  Wejście do jednego z licznych mnajdryjskich hypogeów, przez cały okres istnienia tej cywilizacji pełniących funkcje grobowe.

Okres świątynny

Początek okresu świątynnego wiąże się z głębokim wstrząsem gospodarczym i społecznym, który zakończył poprzednią epokę. Około 15400 p.r.w., z nie do końca poznanych przyczyn, doszło do załamania handlu w tej części świata. Była to podstawa potęgi starych elit hypogealnych, których siła brała się z kontroli nad złożami soli i jej wydobyciem. W ich miejsce wkroczyła nowa klasa przywódcza. Była nią wojownicza arystokracja, której źródłem władzy nie była już wyłącznie kontrola nad złożami i rytuałami, lecz militarna zdolność do obrony i ekspansji.

Nowa arystokracja najprawdopodobniej wywodziła się z kręgów dawnych kupców, którzy w dobie kryzysu zostali zmuszeni do silnej i gwałtownej militaryzacji. Korzystając z załamania się struktur społecznych, częściowej depopulacji żyznych dolin rzecznych i ucieczki ludności wyżej w góry, to właśnie oni jako pierwsi opanowali tereny porzucone przez dawne klany, podporządkowując sobie następnie pozostałe wspólnoty. Tak znacząca zmiana charakteru elit doprowadziła z czasem do rozszerzenia się cywilizacji mnajdryjskiej w kierunku północnym oraz wschodnim. Procesowi temu towarzyszyło jednocześnie przenikanie kulturowe i zwiększona podatność na wpływy cywilizacji darmijskiej okresu tarwaskiego, przede wszystkim jej zachodniego punktu ciężkości zlokalizowanego wokół stanowisk takich jak Seřsiiroth oraz Cıraňoth.

Znakiem rozpoznawczym okresu świątynnego stały się wielkie megalityczne konstrukcje, którym zawdzięcza on swoją nazwę. Świątynie charakteryzowały się budową z ogromnych płyt i bloków kamiennych, układanych bez użycia zaprawy w klasycznie darmijskiej "architekturze cyklopowej". Obce wpływy przejawiają się również w tym, że mnajdryjskie świątynie zwykle zorientowane były astronomicznie wobec wschodów i zachodów słońca, podobnie jak wiele wcześniejszych darminów. Nie natrafiono jednak na żadne przedstawienia triskelionu. Pomimo budowy nowych monumentalnych świątyń i całkowitego zarzucenia budowy nowych hypogeów, a więc istotnych zmian w mnajdryjskiej religii, dawne hypogea i święte jaskinie dalej były miejscem ważnych rytuałów. Wskazuje to na kulturowo-cywilizacyjną kontynuację między okresem hypogealnym oraz świątynnym.

Upadek cywilizacji mnajdryjskiej około 12450 p.r.w jest równie tajemniczy jak jej powstanie. Jej kres nadszedł w sposób dość nagły. Większość wielkich centrów, świątyń, kopalń i osad została po prostu porzucona. Nie widać śladów masowych zniszczeń. Archeolodzy często odnajdywali opuszczone świątynie, których ostatni użytkownicy zostawili wszystko na miejscu, jakby planowali powrócić, nigdy jednak tego nie uczynili. Co szczególnie intrygujące, zapaść mnajdryjskiej cywilizacji nastąpiła dopiero 250 lat po upadku cywilizacji darmijskiej, kolejnym wielkim załamaniu się handlu w regionie, a zarazem końcu dolnej epoki brązu. Przez jakiś czas Mnajdryjczycy zdawali się funkcjonować w próżni, samowystarczalni i izolowani. Mimo to, okres wzmożonej przemocy, migracji lub głodu zmusił ludność do ucieczki w wyższe partie gór, gdzie ślady ich obecności zanikają. Nie wiadomo, czy zagrożeniem byli najeźdźcy z zewnątrz, wewnętrzne konflikty, czy katastrofy naturalne, które sprawiły, że dotychczasowy model funkcjonowania stał się niemożliwy do utrzymania.

• 
  Świątynie ozdobione były kunsztownymi wzorami.
• 
  Do budowy niektórych obiektów, zarówno w okresie hypogealnym jak i świątynnym, używano dawnych lanatów.
• 
  Mnajdryjskie budynki budowane były zwykle na planie koła, trefoilu lub w skomplikowanych wieloabsydowych konfiguracjach.
• 
  Ruiny wielu mnajdryjskich osad i świątyń aż po dzień dzisiejszy potrafią być widoczne nad ziemią, szczególnie na obszarach górskich i odizolowanych.

Kultura materialna

Rekonstrukcja mnajdryjskiej świątyni z Ḱalèfior na charakterystycznym zaokrąglonym planie, wraz ze wklęsłym łukiem z przodu.

Ruiny na bardzo podobnym planie położone na górskiej przełęczy pod jaskinią Yr Ktevaršu.

Wnętrze wykutego w żywej skale hypogeum w Yr Delem. Wykute w ścianach nisze pełne były niegdyś bogatych darów grobowych, wiele z hypogeów zostało jednak zrabowanych już w starożytności.

Zdjęcie przedstawiające wysoce ozdobne wejście do hypogeum w Ktematojè, wykonane symetrycznie i z niemal matematyczną precyzją.

Osady i architektura

Mnajdryjską architekturę użytkową, a więc taką koncentrującą się na zaspokojeniu codziennych potrzeb ludzi oraz społeczności, podzielić można z grubsza na dwa oddzielne typy osad. W obu okresach istnienia cywilizacji mnajdryskiej wioski i osady różniły się od siebie wielce, zależności od tego czy występowały na obszarach wysokogórskich, w których dominującą formą gospodarki było pasterstwo i górnictwo, czy w niżej położonych dolinach rzecznych, pozwalających na rozwój rolnictwa.

Osady skalne obejmują domostwa wykute w sale górskich stoków, w naturalnych jaskiniach obrobionych następnie ludzką ręką, lub w naturalnych płytkich zagłębieniach w skale, otoczonych następnie murami i dachem. Często powstawały w pobliżu źródeł i wodospadów. Zarówno pojedyncze domy, jak i całe osady, nie mają jednego ustandaryzowanego planu i zależą w znacznej mierze od lokalnych warunków. Największe z osad skalnych zamieszkałe były przez kilkadziesiąt osób, posiadały kilka poziomów i specjalistyczne budynki, takie jak stodoły dla zwierząt i magazyny na żywność. W przeciwieństwie do pojedynczych domów i niewielkich wiosek porozrzucanych po górach, większe osady skalne powstawały jedynie w okolicy kopalń. Takie osady naturalnie posiadały jednocześnie silne walory obronne. Dostęp do nich był trudny, możliwy jedynie wąskimi ścieżkami lub przez system ukrytych przejść. Charakteryzują się trwałością, wiele z nich dalej zdobi krajobraz Gór Pochodzenia. Większość jest opuszczona lub zamieszkała przez dzikie zwierzęta. Istnieje kilka osad skalnych wykutych w czasach cywilizacji mnajdryjskiej, które zamieszkałe są jeszcze w roku wspólnym lub służą jako miejsce okresowego schronienia i regularnego postoju na pasterzy i podróżnych.

Osady klastrowe to forma dominująca na obszarach rolniczych, w której podstawową formą budynku mieszkalnego był cylindryczny dom kamienny o średnicy od 5 do 10 metrów. Ściany wznoszono z grubo ciosanych kamieni układanych bez zaprawy, czasem wzmacnianych gliną i drewnianymi kołkami. Fundamenty często były częściowo wkopane w ziemię lub wykute w skale, co zapewniało stabilność oraz ochronę przed wiatrem i zmianami temperatur. Wszystkie domy były do siebie podobne i postawione blisko siebie w ścisłych klastrach, czyli sektorach zwartej zabudowy. Typowy dom osady klastrowej posiadał: centralne palenisko, które służyło do gotowania i ogrzewania; stożkowy dach wykonany z drewna i pokryty darnią, trzciną lub skórami; przynajmniej jedną kamienną niszę w ścianach, którą można było wykorzystać jako miejsce magazynowe. Wejście do domu było niskie i wąskie, często poprzedzone krótkim przedsionkiem, co zwiększało bezpieczeństwo i izolację cieplną. Wnętrze dzielono na strefy funkcjonalne przy pomocy przesuwnych ekranów z drewna i skór. Mnajdryjskie osady klastrowe nie posiadały palisad, murów ani innych umocnień, polegając do obrony jedynie na swojej ścisłej zabudowie. Niektóre miały jednak okrągłe wieże obserwacyjne, mogące służyć również jako magazyny lub składy żywności. Ten typ architektoniczny stał się podstawą dla późniejszej architektury regionu w czasach Wschodu Starożytnego, a nawet po końcu tej epoki.

Mnajdryjczycy pozostawili po sobie również monumentalną architekturę megalityczną. Jest ona jednak innego typu niż chociażby ta darmijska. W przeciwieństwie do stojących na otwartym powietrzu kompleksów darminów czy grobowców kurhanowych, w drugim etapie historii tej cywilizacji rozwinęła się zamknięta architektura o charakterze świątynnym. Były to budowle wznoszone z wielkich bloków kamiennych, ustawianych bez zaprawy, lecz z perfekcyjnym dopasowaniem. Największe z nich ważyły nawet 20 ton, wszystkie wydobywane były w pobliżu samej budowli. Tworzyły elipsoidalne, układy przestrzenne zamknięte dachem. Fasada często przybierała kształt wklęsłego łuku skierowanego na wschód lub zachód, zgodnie z kierunkiem ruchu słońca. Owalne lub półkoliste izby rozmieszczone były symetrycznie względem osi wejścia i tworzyły formę podwójnego lub potrójnego "liścia". Główne miejsce rytualne było położoną w głębi kompleksu półokrągłą apsydą, zwykle zdobioną najbardziej ze wszystkich części świątyni. Dominowały płaskorzeźby przedstawiające spirale pojedyncze i podwójne (lecz nigdy potrójny triskelion) oraz fale. W peryferyjnych świątyniach, szczególnie na północy, pojawiały się też motywy zwierzęce, roślinne a nawet stylizowane przedstawienia ludzie. W szczytowym momencie okresu świątynnego cywilizacji mnajdryjskiej istniało zapewne między 20 a 30 aktywnych świątyń megalitycznych.

Jaskinie i hypogea

Najwcześniejszym, a zarazem podstawowym typem miejsc kultowych w cywilizacji mnajdryjskiej są święte jaskinie. Odgrywały kluczową rolę w religijności okresu hypogealnego, regularnie używane były też w okresie świątynnym. Były miejscem zarówno rytuałów, jak i pochówków. Niektóre przypominają wręcz katakumby, z dziesiątkami lub nawet setkami ludzkich czaszek umieszczonych w naturalnych niszach. Z wyjątkiem pojedynczych przypadków, datowanych na najwcześniejszą część okresu hypogealnego, w żadnej nie ma jednak szkieletów. W rytuałach pogrzebowych cywilizacji mnajdryjskiej praktykowanych od środkowego okresu hypogealnego do końca okresu świątynnego widoczny jest wyraźny podział praktyk grobowych. Szkielety znoszone były do hypogeów, posiadających specjalną część pełniącą rolę ossuarium. Tam układane były jedne na drugich w zbiorowych mogiłach komunalnych. Czaszki trafiały natomiast do jaskiń i stały oddzielnie, w sposób sugerujący dualistyczne rozróżnienie między kolektywizmem hypogeum i szkieletów a indywidualizmem czaszek i jaskiń.

Funkcja świętych jaskiń nie ograniczała się tylko to roli miejsca wiecznego spoczynku. Była to też święta przestrzeń rytualna, dekorowana rytami i malowidłami naskalnymi. Pojawiały się przede wszystkim różne rodzaje spirali. Kolorystyka ograniczała się do czerwieni (tworzonej ochrą), czerni (tworzonej za pomocą węgla drzewnego) i bieli (tworzonej dzięki wapnu). Niektóre jaskinie zawierały kamienne ołtarze lub nisze na ofiary, przede wszystkim na przedmioty składane jako dary wotywne, takie jak figurki przedstawiające ludzkie twarze i proste stylizowane postacie. Znacznie rzadziej składano także ofiary ze zwierząt. Odnaleziono tylko kilkanaście przykładów takiej ofiary. W tych samych miejscach rozsypywano w kręgach sól, zapewne również jako dar lub jako element zaklęć lub praktyk religijnych.

Innymi kluczowymi budowlami są mnajdryjskie hypogea. To właśnie im swą nazwę zawdzięcza cały pierwszy etap historii cywilizacji mnajdryjskiej. Są to przypominające labirynt podziemne kompleksy kultowo-grzebalne, składające się z zespołu przeplatających się pomieszczeń i tuneli wykutych bezpośrednio w litej skale, zwykle w górskich zboczach. Układ tych przestrzeni jest złożony. Od wejścia prowadził korytarz lub rampa schodząca w dół do głównej komory, z której odchodziły kolejne pomieszczenia, często rozmieszczone asymetrycznie, lecz z wyraźnym zamysłem kompozycyjnym. Ściany i sufity były zaokrąglone. Z drugiej strony pełno było precyzyjnie wyciosanych kątów prostych przy drzwiach i niszach, które tworzyły układy o charakterze dekoracyjnym. Prócz nich hypogea zdają się całkowicie pozbawione malowideł czy reliefów, co odróżnia je od jaskiń. Bardzo często są to konstrukcje wielopoziomowe, zwykle trójpoziomowe.

Pierwszy poziom służył rytuałom religijnym, drugi poziom był ossuarium na kości zmarłych, natomiast najgłębszy poziom był zawsze przeznaczony dla darów grobowych. Były to niekiedy bardzo wystawne zestawy przedmiotów luksusowych, wykonanych ze złota i brązu. Są one głównym dowodem bogactwa zgromadzonego przez mnajdryjskie elity dzięki kontroli nad źródłami soli i aktywnym uczestnictwie globalnym handlu. Sugeruje się, że labiryntowy układ korytarzy mógł mieć dwojakie znaczenie: z jednej strony mógł nieść specjalne przesłanie teologiczne, nawiązując do zaginionej w odmętach dziejów mnajdryjskiej mitologii; z drugiej strony mógł być umyślnym środkiem zapobiegającym grabieży darów i zakłócania spokoju zmarłych. Nie wszystkie hypogea mają jednak taki sam układ. Odnaleziono takie o więcej niż trzech poziomach, a także takie posiadające zaledwie jeden. W niektórych kompleksach znajdowały się również pomieszczenia pomocnicze, takie jak dodatkowe nisze i wgłębienia o nieznanym przeznaczeniu, kamienne ławy, cysterny na wodę oraz jamy do przechowywania solnych bloków. Podobnie jak w jaskiniach sól używana była do celów religijnych, chociaż nie jest pewne w jaki sposób.

Szczególne fascynującym elementem są tak zwane sale rezonansowe. Pojawiają się we wszystkich hypogeach, można więc śmiało przypuszczać, że były kluczowym elementem budowli tego typu. Sale rezonansowe to specjalnie zaprojektowane komory, których kształt i umiejscowienie tworzy akustykę wzmacniającą dźwięk ludzkiego głosu i pozwalającą na jego rozbrzmiewanie po całym wielopoziomowym kompleksie. Mają kopułowe lub półkopułowe sklepienie i gładkie, lekko wypukłe ściany, które pokryte były wapiennym tufem o właściwościach rezonujących. Charakteryzują się asymetrycznym układem, który wzmacniał wibracje i odbicia dźwięków w paśmie częstotliwości od 95 do 125 Hz, odpowiadających męskiemu basowi i niektórym bębnom rytualnym.

Recytacja lub śpiew w takim rejestrze powodowały fizyczne odczuwanie dźwięku w ciele, zaś długotrwałe przebywanie w takim środowisku mogło prowadzić nawet do dysocjacji, transu, halucynacji lub wizji. Przebywając w innej części hypogeum i słuchając dźwięku docierającego z sali rezonansowej mogło się mieć wrażenie przebywania w żywej i świętej przestrzeni dzięki nasileniu echa i opóźnień dźwiękowych. Wiele wskazuje na to, że sale rezonansowe służyły one do ekstatycznych rytuałów, inkantacji lub praktyk nekromantycznych, w których akustyczne właściwości odgrywały niezwykle istotną rolę.

Sztuka i ikonografia

Sztuka mnajdryjska posiada wiele punktów wspólnych ze sztuką szerszego Kyonu Wschodniego doby dolnej epoki brązu, szczególnie silnie oddziałującej na nią cywilizacji darmijskiej. Najwcześniej pojawiającą się formą dekoracji są małe dziury wydrążone w kamieniu i rozprowadzone równomiernie po powierzchni. Z czasem ustępują one jednak coraz powszechniej pojawiającym się abstrakcyjnym motywom geometrycznym, co było zapewne zapożyczeniem darmijskim. Zdecydowanie najbardziej popularnym mnajdryjskim wzorem była spirala, w różnych jej wariacjach. Wzory spiralne są bardzo charakterystyczne i przykuwające uwagę, pośród badaczy nie ma jednak żadnego konsensusu co do tego, co symbol ten mógł oznaczać. W innych kulturach spirale interpretowane są często jako symbol początku i końca życia lub też wieczności. Wszechobecność motywów spiralnych na dekoracjach świątynnych, ceramice i naskalnych malowidłach w świętych jaskiniach wskazuje, że był to symbol ściśle związany z tożsamością całej cywilizacji mnajdryjskiej.

Ciekawy jest praktycznie całkowity brak typowo darmijskiego symbolu triskelionu w stanowiskach mnajdryjskich, który dominuje w pozostałych częściach Arewii tego okresu i jest silnie utożsamiany z darmijską religią. Sugeruje to, że pomimo wielu podobieństw, silnych wpływów, a być może także jakieś formy pokrewieństwa, Mnajdryjczycy znajdowali się poza zasięgiem systemu religijno-ideologicznego stojącego za cywilizacją darmijską.

Innymi popularnymi motywami są przedstawienia zwierzęce, roślinne, a nawet stylizowane przedstawienia i figury postaci ludzkich. Jest to element znacznie odróżniający sztukę mnajdryjską od darmijskiej, w której dominował raczej anikonizm. Co ciekawe, większość przedstawień ludzkich to figurki o doczepianych głowach, które można było dowolnie wkładać i wyciągać. Pokrywa się to z mnajdryjskimi praktykami pogrzebowymi, w których ciała i głowy zmarłych chowane były oddzielnie od siebie. Większość figurek i posągów przedstawia kobiety o krągłej figurze, mocno zarysowanych piersiach i biodrach, co wskazuje na jakąś formę kultu płodności. Pojawiają się też niewielkie amulety w kształcie twarzy, składane szczególnie często w charakterze wotywnym.

Przedstawienia ludzkie i zwierzęce pojawiają się głównie w okresie hypogealnym. W okresie świątynnym jest mniej, co interpretuje się często jako wpływ darmijski. Megalityczne świątynie dalej potrafiły być zdobione motywami zwierzęcymi, nie spotyka się w nich jednak raczej figur ludzkich. Posążki i figury znacznie ogólnie rzadziej pojawiają też na centralnych obszarach mnajdryjskich, cieszą się jednak niesłabnącą popularnością na terenach północnych. Amulety w kształcie twarzy były używane niezmiennie przez cały okres świątynny.

Dużo kontrowersji i debat w środowisku naukowym wzbudzają odnajdywane jedynie w hypogeach posągi śpiących postaci ludzkich. Większość datowana jest na okres hypogealny, chociaż są też liczne przykłady z okresu świątynnego. Posągi te identyfikowane są zwykle albo jako przedstawienia zmarłych, śpiących snem wiecznym, albo jako dowód wskazujący na powiązanie między snem a rytuałami przeprowadzanymi w hypogeach. Spekuluje się, że sale rezonansowe mogły być używane między innymi jako wyrocznie, które dźwiękiem i wibracjami sprowadzały wizje i proroctwa we śnie na śpiące na kamiennych ławach osoby. Według tej teorii posągi śpiących postaci to odzwierciedlenie tego właśnie procesu.

• 
  Większość posążków posiada ozdobne nacięcia.
• 
  Ludzkie twarze były szczególnie popularnym motywem wotywnym.
• 
  Największy odnaleziony posąg śpiącej postaci jest wielkości porównywalnej do dorosłego człowieka.
• 
  Niektóre wersje motywu spirali zacierają granice między motywami geometrycznymi a naturalistycznymi, przypominając bardziej fale lub przeplatające się ciernie roślinne.
• 
  Świątynie położone na wschodnich rubieżach zasięgu mnajdryjskiej cywilizacji szczególnie często zdobione były motywem nieprzebranych stad rogatych zwierząt, zapewne bizonów.

Mowa

Język cywilizacji mnajdryjskiej pozostaje jedną z wielkich zagadek Kyonu Wschodniego. Jako, że nie znała ona pisma, badacze nie dysponują żadnymi inskrypcjami, imionami czy pewnymi nazwami własnymi. Niektórzy twierdzą, że język mnajdryjski mógł być izolatem. Inni wiążą go jednak z proponowaną seframańską rodziną językową, bazując przede wszystkim na genetycznym pokrewieństwie Mnajdryjczyków z innymi seframańskimi ludami rolniczymi, zamieszkującymi w dolnej i wysokiej epoce brązu równiny i rzeczne doliny Arewii.

Spekuluje się, że język mnajdryjski mógł być bezpośrednim przodkiem późniejszych języków występujących na tym obszarze w czasach Wschodu Starożytnego, takich jak starotarszyjski, tarkajski, nefajski i szar. Niestety, są to języki słabo zbadane, które nie pozostawiły po sobie śladów pisanych lub pozostawiły ich niewielką ilość. Wszystkie wymarły też pod koniec starożytności. Archeolingwiści odpowiadający się za pokrewieństwem mnajdryjskiego z językami Wschodu Starożytnego wskazują między innymi na zastanawiającą korelację między hatyjskim słowem ktah (wersja ożywiona) lub kte (wersja nieożywiona), oznaczającym "biały", a prefiksem kte- pojawiającym się często w nazwach miejscowych na terenie Tarkii. Wszystkie miejsca o takim prefiksie w nazwie powiązane są w ten czy inny sposób z solą lub jej wydobyciem.

Lista miejsc

Mapa najważniejszych miejsc, jaskiń i ruin związanych z cywilizacją mnajdryjską.

Samryťe to jedyna mnajdryjska świątynia megalityczna, w której odnaleziono płaskorzeźby przedstawiające ryby.

Pośród wszystkich odnalezionych do tej pory miejsc związanych z cywilizacją mnajdryjską wyróżnić można 12 najważniejszych. Na liście tej znajdują się jaskinie i hypogea, ruiny świątyń, kopalnie soli oraz istniejące w roku wspólnym miasta o mnajdryjskim pochodzeniu lub zbudowane na ich miejscu. Są nimi:

• ANṢARE Anšare [ãnʃa'ʁɛ] - stolica i główne miasto Tarkii. Miejsce rywalizujące o tytuł najdłużej zamieszkałego miejsca na Kyonie, pod jego fundamentami odnaleziono budowle mnajdryjskie, a nawet lanatyjskie.
• KTEMATOJƏ Ktematojè [ktɛma'tɔʒ] - największe ze wszystkich mnajdryjskich hypogeów, posiadające aż pięć poziomów. Miejsce unikalne, ponieważ jako jedyne hypogeum jest częściowo wykute bezpośrednio w pokładach solnych.
• KTESIFON Ktesifon [ktɛzi'fɔ̃] - jedna z największych mnajdryjskich kopalń soli, czynna również w roku wspólnym. W jej pobliżu ruiny osady oraz świątyni. Średnich rozmiarów świątynia wyróżnia się zastosowaniem dużej liczby wykopanych z ziemi lanatów, wkomponowanych w architekturę obiektu.
• YR DELEM Yr Delem [yʁ dɛ'lem] - Osada skalna i święta jaskinia położona blisko hypogeum. Dwa ostatnie obiekty wykute po przeciwnych stronach wyrytego przez rzekę wąwozu. Dawniej ważne miejsce na mapie transportu soli. Jaskinia znana jest z wysokiej centralnej komory z mnajdryjskim ołtarzem w centrum i pięknymi formacjami stalagmitów i stalaktytów.
• YR KTEVARṢU Yr Ktevaršu [yʁ ktɛvaʁ'ʃu] - wielka kopalnia krzemienia pasiastego oraz soli, wyczerpana prawdopodobnie pod koniec cywilizacji manjdryjskiej. W pobliżu święta jaskinia i megalityczna świątynia. Spekuluje się, że w pobliżu znajdowała się także spora osada zamieszkała przez pracowników kopalni. Mogła zostać jednak przykryta w wyniku lawiny.
• YR UṢANDRAK Yr Ušandrak [yʁ uʃãnd'ʁak] - system jaskiń połączonych ze sobą podziemną rzeką, jeden z najdłuższych tego rodzaju kompleksów w Górach Pochodzenia. Święta jaskinia mnajdryjska, w której znaleziono duże ilości figurek i amuletów przedstawiających ludzkie twarze. Jest to też najdalej na północny wschód położone miejsce z fiambarami H. altus wyrytymi w skale.
• MNIOS VERṢIN Mnios Veršin [mni'ɔs vɛʁ'ʃĩ] - Tak zwana "Zapomniana Dolina". Miejsce kilku świętych jaskiń oraz ruin świątyni megalitycznej położonej na dnie doliny. W roku wspólnym uznawane za jedno ze świętych miejsc religii tarkijskiej, z tradycją pielgrzymek sięgającą prawdopodobnie jeszcze czasów mnajdryjskich.
• DOLRYSUM Dolrysum [dɔlʁy'sũ] - połączenie ruin osady skalnej, osady klastrowej, hypogeum i świątyni. Przez tysiąclecia gmach megalitycznej świątyni został umyślnie rozebrany, a bloki wykorzystano podobnie do budowy innej konstrukcji. Co ciekawe, w hypogeum znajduje się wyryte w skale graffiti przedstawiające oryginalną fasadę świątyni.
• SAMRYŤE Samryťe [sãmʁy'tʼɛ] - niewielki, ale dobrze zachowany kompleks świątynny z typowym planem apsydowym, zorientowany wejściem na wschód. Kamienne podłoże zachowało ślady po drewnianych słupach lub zadaszeniach. Ze wszystkich znanych budowli mnajdryjskich Samryťe jest tą położoną najdalej na wschód.
• ḰEBALUM Ḱebalum [kʼɛba'lũ] - pochodzące z okresu świątynnego ruiny dużej osady klastrowej stojące w pobliżu współczesnego miasta, a także ruiny równie imponującej świątyni, uważanej za ostatnią wielką konstrukcję cywilizacji mnajdryjskiej. Widoczne bardzo silne wpływy darmijskie, przejawiające się nawet obecnością dwóch ozdobionych spiralami monolitów przed wejściem do świątyni.
• ĀRMALĀJƏ Òrmalòjè [œʁma'lœʒ] - wielki kompleks złożony z 5 stojących obok siebie świątyń megalitycznych. Miejsce wyjątkowe pod względem dużej ilości przedstawień ludzkich odnalezionych w świątyniach, co jest wielką rzadkością w innych miejscach tego typu. W największej świątyni znajdowała się kolosalna statua. Niestety, zachował się z niej jedynie fragment od stóp do kolan (i tak mierzący ponad metr wysokości), nie ma więc pewności co przedstawiał ten posąg.
• ḰALƏFIOR Ḱalèfior [kʼaləfi'ɔʁ] - najbardziej na północ wysunięta świątynia megalityczna, a właściwie trzy świątynie położone blisko siebie (największa na środku, dwie mniejsze po bokach). Prawdopodobnie najlepiej zachowana ze wszystkich świątyń, co pozwala badaczom na dość wierną rekonstrukcję jej oryginalnego wyglądu.

Kontrowersje

• Sale rezonansowe mnajdryjskich hypogeów budzą zdziwienie pośród naukowców już od samego momentu ich odkrycia. Są obiektem żywej debaty eksperckiej, dużej kontrowersji oraz wielu teorii spiskowych. Nie podlega wątpliwości, że Mnajdryjczycy posiadali zaskakująco zaawansowaną wiedzę z zakresu akustyki, która musiała zajmować istotne miejsce w ich systemie wierzeń. Jednak zdaniem niektórych publicystów, których na swoich teoriach wybili się do ogólnoświatowej opinii publicznej, Mnajdryjczycy wykorzystywali rezonujące dźwięki nie tylko do osiągania stanów transowych i rytualnego uniesienia. Prehistoryczne technologie dźwiękowe miały służyć do otwierania portali między innymi światami i/lub wyższymi wymiarami, wywoływania psycho-telepatycznych wizji lub komunikacji na duże odległości. Brakuje jednak dowodów na poparcie takich tez, klasyfikowanych powszechnie jako poglądy z pogranicza ezoteryki oraz ufologii.
• Hypogea często otoczone są pogłoskami o zaginięciach wchodzących do nich osób, szczególnie dzieci. Są to zapewne zwykłe legendy miejskie (urban legend), biorące się z tradycyjnego przekonania Tarkijczyków o zamieszkiwaniu hypogeów przez ponadnaturalne istoty z ich mitologii. Niektórzy sugerują też istnienie dodatkowych, niewykrytych do tej pory tuneli prowadzących głęboko ziemię, a być może też łączących inne hypogea i jaskinie w wielką powiązaną ze sobą sieć korytarzy.
• Istnieją hipotezy widzące w położeniu świętych jaskiń, hypogeów oraz świątyń megalitycznych (a nawet w położeniu samych komór i korytarzy wewnątrz hypogeów) ukryte znaczenie astronomiczne i/lub geomantyczne. Niektóre wersje sugerują istnienie specjalnych energetycznych linii przecinających i łączących te miejsca, co przypomina wierzenia kultu Ezaina na temat megalitów w Cepromè.
• Wieloma kontrowersjami otoczona jest także kwestia czaszek odnajdywanych w świętych jaskiniach. Znaczna część z nich wykazuje się nietypowym, znacznie wydłużonym kształtem. W samej tylko jaskini Yr Ktevaršu odnaleziono aż 7000 takich czaszek. Większość badaczy przypisuje ich wygląd deformacjom związanym z praktykami kulturowymi, takim jak bandażowanie głów niemowląt lub umieszczanie ich w specjalnych drewnianych formach. Są jednak osoby widzące w nich czaszki kosmitów lub istot boskich. Warto zwrócić uwagę także na badania DNA tajemniczych czerepów. Wykazują one, że właściciele wydłużonych czaszek posiadali znaczną domieszkę neolitycznego genomu wiązanego Lanatyjczykami. Były to wartości znacznie wyższe niż te występujące u większości pozostałych Mnajdryczyków, którzy posiadali przeważnie czaszki o typowym kształcie. Badania DNA czaszek mnajdryjskich łączą je ze znaną z badań nad cywilizacją darmijską kontrowersyjną teorią o kulcie potomków megantropa. Jej orędownicy uważają, że te same rodowody, które w cywilizacji darmijskiej otoczone były czcią jako boscy królowie w przypadku cywilizacji mnajdryjskiej celowo odróżniali się od reszty ludności rytualnie deformując swoje głowy.