Qhógdıımtharžd (kaur.ᡗᠠᡇᠭ᠋ᠳ᠋ᠧᠧᠮᡋᡆᠠᠷᢙᠳ ['qʰogdɯ:m.tʰaɾʑd]) — jedna z dwóch największych okrągłych struktur megalitycznych Kyonu Wschodniego (tak zwanych darminów), położona na obszarze Arewii, pomiędzy wielką rzeką Koraną na północy oraz jej południowym dopływem, noszącym kauradzką nazwę Řuvey. Z powodu swoich rozmiarów, dobrego stanu zachowania oraz położenia na łagodnym, aczkolwiek wyraźnym wzniesieniu, Qhógdıımtharžd dominuje nad okolicznym stepem. W roku wspólnym znajduje się pod kontrolą Kaganatu Kauradzkiego.
Kompleks Qhógdıımtharžd stanowi jedną ze sztandarowych budowli dolnej epoki brązu, będąc zarazem jedną z najbardziej rozpoznawalnych struktur całego Kyonu Wschodniego. Qhógdıımtharžd zbudowane zostało przez cywilizację darmijską[1] w okresie ranszadzkim (17500 - 15400 p.r.w.). Było to najprawdopodobniej najważniejsze darmijskie centrum kultowe tego okresu, blisko związane z innymi pobliskimi ośrodkami, takimi jak Hıřh Şağeeğ oraz Zašžég Virtuqaňg. O znaczeniu tego miejsca świadczy fakt tego, że był to cel licznych pielgrzymek, w których udział brali ludzie pochodzący nawet z regionów tak odległych jak wybrzeże Wszechoceanu[2].
Qhógdıımtharžd powstawało w kilku osobnych stadiach rozwoju, poczynając od najstarszej, datowanej na około 17300 p.r.w. Miejsce to pełniło początkowo prawdopodobnie rolę ceremonialnego cmentarzyska, o czym świadczą pochodzące z tego okresu kości ludzkie[3]. Powstały wtedy również pierwsze wały ziemne. Swój obecny kształt, wraz z monumentalnymi kamiennymi koncentrycznymi kręgami, Qhógdıımtharžd uzyskało około roku 16200 p.r.w.[4] Drugi największy darmijski kamienny krąg, znajdujący się w Nuwdaağ, wyraźnie nawiązuje do starszej konstrukcji z Qhógdıımtharžd. Istnieją teorie sugerujące, że w późnym okresie ranszadzkim Qhógdıımtharžd oraz Nuwdaağ były dwoma alternatywnymi, być może rywalizującymi ze sobą, ośrodkami religijnymi.
Miejsce to od niezliczonych tysiącleci było punktem spornym między osiadłymi nad brzegami rzek ludami rolniczymi oraz zamieszkującymi otwarty step nomadami, często również samym punktem zapalnym niekończących się konfliktów między obiema grupami. Sugerują to jeszcze pochodzące ze Wschodu Starożytnegoteksty ajniadzkie. W późniejszych epokach Qhógdıımtharžd stał się niezwykle ważnym miejscem dla ludów ekylenońskich, zyskując rolę axis mundi[5] w najważniejszej spośród wiar Stepu Bizonów, tanizmie.
Nazwa
Etymologia
Najstarszą znaną nazwą tego miejsca jest ajniadzki termin Darmineshara [darminesxara], tłumaczony zwykle jako "matka darminów". Nie była to prawdopodobnie prawdziwa ajniadzka nazwa tego miejsca, lecz rodzaj honoryfiku, specjalnego imienia zastępczego używanego zamiast właściwej nazwy, który z czasem całkowicie ją wyparł. Tłumaczy się to ogromnym tabu, które spoczywało w czasach Wschodu Starożytnego na już wtedy antycznych darminach.
Qhógdıımtharžd jest nazwą kauradzką, którą przetłumaczyć można jako "filary stworzenia". Co ciekawe, nazwy tego miejsca wykazują taką samą etymologię w niemalże wszystkich innych językach ekylenońskich. Jest to efekt wielkiego znaczenia Qhógdıımtharžd w systemie religijnym ludów Stepu Bizonów. Kejreńska nazwa Táiziġn Voṙimach ['tɑ:iziɣn βɔ'r̝imɑt͡sχ] jest bezpośrednim tłumaczeniem nazwy ekylenońskiej. Nazwa ajdyniriańska jest zapożyczeniem kejreńskim, z języka ajdyniriańskiego zapożyczyła zaś znaczna większość pozostałych języków zachodnich oraz północnych części Kyonu.
Stanowisko archeologiczne Qhógdıımtharžd znajduje się na obszarze stepowym (zaliczanym do tak zwanego Stepu Bizonów), mniej więcej w połowie drogi pomiędzy większą rzeką Koraną, płynącą na północ od Qhógdıımtharžd, oraz mniejszą rzeką Řuvey, opływającą okolicę od południa oraz wschodu i będącą w czasach współczesnych jednym z dopływów Korany[7]. Teren jest w większości płaski, z wyjątkiem horyzontalnego, ciągnącego się z zachodu na wschód pasma łagodnych wzniesień, będącego naturalnym przedłużeniem pobliskich Gór Ranszadzkich. Qhógdıımtharžd położone jest na jednym z tych właśnie wzgórz. Nachylenie terenu jest jednak niewielkie.
Sama struktura megalityczna złożona jest głównego okrągłego pierścienia strojących kamiennych monolitów o wysokości około 5 metrów, szerokości 2 metrów i wadze oscylującej w okolicach 25 ton. Połączone są one poziomymi kamieniami nadproża, umocowanymi w miejscu za pomocą bardzo zaawansowanej technicznie metody poprzecznych złączy ciesielskich. Musiała być ona efektem wielu setek, być może nawet tysięcy, lat prób i błędów darmijskiej tradycji architektonicznej, dzięki czemu Qhógdıımtharžd uznawane jest często za koronne osiągnięcie całej cywilizacji darmijskiej.
Wewnątrz głównego pierścienia znajduje się mniejszy pierścień monolitów, pozbawionych nadproża, o wysokości około 3 metrów. Głębiej znajduje się otwarty z jednej strony półkrąg, złożony z 5 par wysokich na 7 metrów monolitów połączonych pojedynczym nadprożem oraz drugi półkrąg, składający się z wysokich na 3 metry monolitów bliźniaczych do tych tworzących drugi krąg wewnętrzny. Wszystkie te kamienie wydobyte zostały z pobliskich wzgórz lub Gór Ranszadzkich. W samym sercu budowli znajduje się jednak jeden wolno stojący zielony kamień, który sprowadzony został aż ze znajdującej się u źródeł rzeki Řuvey Tarkii. Poza kręgami odnaleźć można jeszcze 6 innych podobnych zielonych głazów. Wszystkie z nich musiały zostać sprowadzone z zachodu drogą wodną.
Poza centralną serią kamiennych kręgów znajdują się koncentryczne rowy oraz wały ziemne, współcześnie bardzo słabo zachowane, tworzące razem ogromne koło otwarte na wschód. Prócz głównego kompleksu wały i rowy otaczają również 4 z 6 samotnie stojących zewnętrznych zielonych głazów. Cała struktura zorientowana jest astronomicznie w kierunku wschodu słońca w przesilenie letnie i zachodu słońca w czasie przesilenia zimowego. Pomiędzy wałami ziemnymi a głównym pierścieniem monolitów z nadprożem znajdują się także trzy kręgi okrągłych wykopanych w ziemi jam. Są one znacznie późniejsze i ściśle związane z religijną aktywnością ludów ekylenońskich na tym obszarze.
Znaczenie w tanizmie
Qhógdıımtharžd było miejscem wielu ekylenońskich rytuałów religijnych, obrad plemiennych i innych historycznych wydarzeń.
Wraz z upadkiem cywilizacji Wschodu Starożytnego, Wielką Wschodnią Wędrówką Ludów oraz zasiedleniem Stepu Bizonów przez Ekylenonów Qhógdıımtharžd zyskało zupełnie nowe znaczenie religijne oraz nową synkretyczną funkcję kultową. Zostało dostosowane do wierzeń, symboliki i praktyk nowoprzybyłych na te tereny ludów koczowniczych. Z drugiej strony praekylenońska religia również uległa przemianom pod wpływem wierzeń wcześniejszych mieszkańców regionu, co dało ostatecznie początek tanizmowi - najważniejszemu systemowi wierzeń stepów Kyonu Wschodniego. Qhógdıımtharžd szybko zyskało status jednego z najważniejszych i otoczonych największą czcią miejsc w imaginarium tanizmu. Postrzegane jest jako:
Centrum świata - wielkie kamienie Qhógdıımtharžd wyznaczają dosłowny środek wszechświata, miejsce jego narodzin i narodzin Słońca, miejsce gdzie Ojciec Niebo i Matka Ziemia są najbliżej siebie oraz centrum kalendarza rytualnego. Wskazuje na to astronomiczna orientacja tego miejsca, skupiona na Słońcu podczas przesilenia letniego oraz zimowego. Qhógdıımtharžd jest więc w dosłownym sensie Filarami Stworzenia.
Miejsce spotkania z boskimi istotami - ze względu na swoje położenie w "duchowej geografii" wyznawców tanizmu Qhógdıımtharžd postrzegane jest jako portal do innego świata, miejsce gdzie świat duchowy znajduje się najbliżej świata materialnego. Szczególne znaczenie ma to podczas przesileń, gdy duchy z zaświatów przemawiają do szamanów, wiedźm i wodzów. Kamienne monolity wskazują drogę Słońca i gwiazd po nieboskłonie, a zatem wolę bóstw i przeznaczenie.
Miejsce kultu przodków i bohaterów - powiązaną, czasami alternatywną wizją, jest obraz Qhógdıımtharžd jako centrum kultu herosów i przodków. Budowa tak monumentalnej struktury przekracza umiejętności zwykłych śmiertelników, musi być więc pozostałością po boskich przodkach i legendarnych bohaterach kroczących niegdyś po świecie. Jest miejscem namacalnego kontaktu ze światem duchów, w którym duchy przodków szczególnie chętnie zstępują na ziemię, by wysłuchać ofiar i modlitw.
Święty krąg inicjacji - w kulturach nomadów Stepu Bizonów ogromne znaczenie mają rytuały inicjacyjne dotyczące zarówno mężczyzn jak i kobiet, wojowników i kapłanek. Qhógdıımtharžd, jako zamknięty krąg wznoszący się z Ziemi ku Niebu pełni rolę świętego teatru inicjacji, gdzie młodzież plemienia przechodzi społeczne oraz duchowe rytuały przejścia. To właśnie z tymi rytuałami związane są liczne (liczące ponad setkę) doły wykopane w koncentrycznych kręgach dookoła budowli.
Miejsce spotkań plemion - Qhógdıımtharžd postrzegane jest niekiedy jako monumentalny symbol jedności plemion Stepu Bizonów. Niczym monolity, z których każdy stanowi osobną jednostkę oraz część większej całości, także i plemiona, ze swoimi odrębnymi tradycjami, kulturami, językami a nawet różniącymi się wierzeniami, stanowią część tej samej stepowej wspólnoty i wspólnego obrazu wszechświata. Z tego względu Qhógdıımtharžd jest miejscem zawierania sojuszy, wybierania wodzów i składania wspólnych ofiar. Gdy w tym samym czasie strukturę tą odwiedza więcej niż jedno plemię wodzowie zobowiązani są rytualnie wypić z tej samej misy na znak pokoju między klanami.
Qhógdıımtharžd zaczęło zyskiwać jeszcze bardziej na znaczeniu od czasu zdominowania Stepu Bizonów przez Kauradów. Po śmierci kauradzkiego wodza Hanuřupa w roku 8812EK władzę przejął po nim jego syn, Cérgıı-Sap, który jeszcze w tym samym roku ogłoszony został wielkim kaganem całego stepu. To właśnie Qhógdıımtharžd było miejscem, z którego Cérgıı-Sap sięgnął po władzę. Wykorzystując tradycyjny status Qhógdıımtharžd zmusił on wodzów wszystkich plemion do przybycia pod kamienny krąg i złożenia mu na tej świętej ziemi przysiąg lojalności. Manewr ten był powtarzany przez kolejnych kauradzkich władców. W ten sposób Qhógdıımtharžd stało się miejscem spotkania mitologii, religii oraz polityki, przekształcając się w duchowe centrum nowego „stepowego imperium”, Kaganatu Kauradzkiego.
Galeria
Podczas przesilenia letniego słońce zdaje się wschodzić idealnie za jednym z monolitów stojących po boku głównego kamiennego kręgu.
Z uwagi na swoje położenie na łagodnym wzgórzu Qhógdıımtharžd naturalnie dominuje nad otaczającą go równiną, od niepamiętnych czasów przemierzaną przez liczne stada bizonów.
Plan Qhógdıımtharžd wraz z zaznaczeniem jego orientacji astronomicznej oraz nieistniejących już wałów ziemnych.
Przypisy
↑Nazwaną tak właśnie od terminu określającego liczne stworzone przez nią kamienne kręgi, monolity oraz struktury megalityczne.
↑Twierdzenie to wysuwane jest na podstawie szkieletów pochowanych w okolicy Qhógdıımtharžd, z których część należała do ludzi urodzonych z dala od okolic tej struktury megalitycznej. Spędzili oni większość życia na innych obszarach (w większości na Kyonie Wschodni, część z nich łączona jest jednak nawet ze wschodnimi rubieżami Ajdyniriany), niedługo przed śmiercią przybyli jednak do Qhógdıımtharžd i tam też zostali pochowani. Ciał tych nie można przypisać do jednego konkretnego wycinka czasu lub wydarzenia. Pojawiają się na przestrzeni całego okresu ranszadzkiego, a nawet w czasach późniejszych. Wskazuje to na charakter kompleksu jako istotnego centrum pielgrzymkowego.
↑Ale także zwierzęce, należące przede wszystkim do bizonów. Wskazuje na popularność ofiar ze zwierząt i wielkich uczt pogrzebowych odprawianych w pobliżu miejsca pochówku.
↑Co blisko pokrywa się między innymi z budową Hıřh Şağeeğ, innego ranszadzkiego miejsca kultowego, wykazującego w swej budowie wyraźną orientację w kierunku Qhógdıımtharžd.
↑Spekuluje się, że nazwa tarszyjska może być związana z ajniadzkim słowem ḫekṣo [ʜekʃo], oznaczającym "koło", a w tym kontekście zapewne też "krąg".
↑W czasach antycznych rzeka Řuvey była prawdopodobnie jedną z najważniejszych części składowych na wpół mitycznej i nieistniejącej już rzeki Ŝvaeryazhi, jednej z dwóch najważniejszych rzek Wschodu Starożytnego.
Darmineshara [darminesxara], tłumaczony zwykle jako "matka darminów". Nie była to prawdopodobnie prawdziwa ajniadzka nazwa tego miejsca, lecz rodzaj honoryfiku, specjalnego imienia zastępczego używanego zamiast właściwej nazwy, który z czasem całkowicie ją wyparł. Tłumaczy się to ogromnym tabu, które spoczywało w czasach Wschodu Starożytnego na już wtedy antycznych darminach.
Podczas przesilenia letniego słońce zdaje się wschodzić idealnie za jednym z monolitów stojących po boku głównego kamiennego kręgu.
Z uwagi na swoje położenie na łagodnym wzgórzu Qhógdıımtharžd naturalnie dominuje nad otaczającą go równiną, od niepamiętnych czasów przemierzaną przez liczne stada bizonów.
Plan Qhógdıımtharžd wraz z zaznaczeniem jego orientacji astronomicznej oraz nieistniejących już wałów ziemnych.
