Język onski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(Anulowanie wersji 35712 autorstwa CivilixXXX (dyskusja))
Znacznik: Anulowanie edycji
 
(Nie pokazano 22 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
'''Język onski''' (''Rai Hąnazai eihaur'', IPA: /{{IPA|ˈɾaj ˈʔaw̃nazaj ˈejʔawr}}/) to język z rodziny [[Języki gamajskie|języków gamajskich]], używany na północy stepu [[Gammaja|gammaji]]. Został on stworzony przez CivilixXXXa w 2020 roku. Zawiera on wiele charakterystycznych wśród języków gammajskich cech, m.in. utrata krótkich wygłosowych samogłosek, utrzymanie laryngałów jako gammy i zachowanie licznych dyftongów.
+
'''Język onski''' (''Rai Hąnazai eihaur'', IPA: /{{IPA|ˈɾaj ˈʔaw̃nazaj ˈejʔawɾ}}/), także '''język taunyjski''' ([[Język zongepajcki|zon.]] ''Taunazaz aigoslo'', IPA: /{{IPA|ˈtaʊ̯nɐt͡sɐt͡s ˈaɪ̯ɣoslo}}/) to język z grupy peryferyjnej rodziny [[Języki gamajskie|języków gamajskich]], używany na północy stepu [[Gammaja|gammaji]] przez lud [[Onowie|Onów]]. Został on stworzony przez CivilixXXXa w 2020 roku. Zawiera on wiele charakterystycznych wśród języków gammajskich cech, m.in. utrata krótkich wygłosowych samogłosek, utrzymanie laryngałów jako gammy i zachowanie licznych dyftongów oraz wytworzenie nowych.
 +
 
 +
{{język
 +
| kolor = #ad4436
 +
| nazwa = Język onski
 +
| nazwa własna = Rai Hąnazai eihaur
 +
| twórca = [[Użytkownik:CivilixXXX|CivilixXXX]]
 +
| rok = 2020
 +
| cel = Na potrzeby projektu
 +
| typologia = Aglutynacjyjny
 +
Mianownikowo - biernikowy
 +
SVO
 +
| alfabet = W świecie - brak
 +
De facto - transkrypcja łacińska
 +
|klasyfikacja=Gamajskie
 +
* [[Język protogamajski|Protogamajski]] (†)
 +
}}
  
 
== Fonologia ==  
 
== Fonologia ==  
'''Samogłoski'''
+
=== Samogłoski ===
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
!  !! Przednie !! Tylne
 
!  !! Przednie !! Tylne
Linia 15: Linia 31:
 
| a ⟨a⟩||  
 
| a ⟨a⟩||  
 
|}
 
|}
'''Dyftongi'''<br>
+
==== Dyftongi ====
 
W języku onskim występują liczne dyftongi. Jest ich łącznie 16: 8 ustnych, a każdy z nich ma swój nosowy odpowiednik. Ponadto, istnieje u nosowe, które jednak jest zwykle uznawane za monoftong. <br>
 
W języku onskim występują liczne dyftongi. Jest ich łącznie 16: 8 ustnych, a każdy z nich ma swój nosowy odpowiednik. Ponadto, istnieje u nosowe, które jednak jest zwykle uznawane za monoftong. <br>
Występujące syftongi to '''/aj/''' ⟨ai⟩, '''/aw/''' ⟨au⟩, '''/oj/''' ⟨oi⟩, '''/ow/''' ⟨ou⟩, '''/ej/''' ⟨ei⟩, '''/ew/''' ⟨eu⟩, '''/iw/''' ⟨iu⟩ i '''/uj/''' ⟨ui⟩. W odpowiednikach nosowych nazalizację otrzymuje tylko drugi człon. /w̃/ jest oddawane w zapisie jako ogonek dodany do litery reprezentującej poprzedzającą samogłoskę, a /j̃/ jako į. Jeżeli dyftong pochodzi od dyftongu ustnego, a nie od monoftongu, drugi element jest zapisywany oddzielnie jako ⟨ų⟩.<br>
+
Występujące dyftongi to '''/aj/''' ⟨ai⟩, '''/aw/''' ⟨au⟩, '''/oj/''' ⟨oi⟩, '''/ow/''' ⟨ou⟩, '''/ej/''' ⟨ei⟩, '''/ew/''' ⟨eu⟩, '''/iw/''' ⟨iu⟩ i '''/uj/''' ⟨ui⟩. W odpowiednikach nosowych nazalizację otrzymuje tylko drugi człon. /w̃/ jest oddawane w zapisie jako ogonek dodany do litery reprezentującej poprzedzającą samogłoskę, a /j̃/ jako į. Jeżeli dyftong pochodzi od dyftongu ustnego, a nie od monoftongu, drugi element jest zapisywany oddzielnie jako ⟨ų⟩.<br>
'''Spółgłoski'''
+
 
 +
=== Spółgłoski ===
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
!  !! Wargowe !! Zębowe !! Dziąsłowe !! Podniebienne !! Welarne !! Krtaniowe
 
!  !! Wargowe !! Zębowe !! Dziąsłowe !! Podniebienne !! Welarne !! Krtaniowe
Linia 34: Linia 51:
 
| w ⟨w⟩ ||  || ɾ ⟨r⟩; r ⟨rr⟩; ɫ ⟨l⟩ || j ⟨j⟩; ʎ ⟨ll⟩ ||  ||  
 
| w ⟨w⟩ ||  || ɾ ⟨r⟩; r ⟨rr⟩; ɫ ⟨l⟩ || j ⟨j⟩; ʎ ⟨ll⟩ ||  ||  
 
|}
 
|}
'''Akcent i struktura sylaby''' <br>
+
=== Akcent i struktura sylaby ===
Akcent w języku onskim pada zawsze na pierwszą sylabę, której maksymalna struktura to CCVCC. Drugi element dyftongu nie jest liczony jako spółgłoska, mimo, że jest zwykle transkrybowany /j/, /w/, /j̃/ lub /w̃/. <br>
+
Akcent w języku onskim pada zawsze na pierwszą sylabę, której maksymalna struktura to CCVCC, choć w słowach rodzimych zwykle nie przekracza ona CVCC. Drugi element dyftongu nie jest liczony jako spółgłoska, mimo, że jest zwykle transkrybowany /j/, /w/, /j̃/ lub /w̃/. <br>
'''Alofonia'''<br>
+
===== Alofonia =====
 
Spółgłoski zwarte i szczelinowe na końcu wyrazu, choć zapisywane jak dźwięczne, aby oddać ich zachowanie przy odmianie, są ubezdźwięczniane. /e/ i /o/ są zwykle wymawiane jako [ɛ] i [ɔ], a podnoszone w dyftongach. Podobnie, /aj/ i /aw/ są często wymawiane jako [æj] i [ɑw]
 
Spółgłoski zwarte i szczelinowe na końcu wyrazu, choć zapisywane jak dźwięczne, aby oddać ich zachowanie przy odmianie, są ubezdźwięczniane. /e/ i /o/ są zwykle wymawiane jako [ɛ] i [ɔ], a podnoszone w dyftongach. Podobnie, /aj/ i /aw/ są często wymawiane jako [æj] i [ɑw]
  
 
== Procesy fonetyczne od języka protogammajskiego==  
 
== Procesy fonetyczne od języka protogammajskiego==  
 
=== Okres wspólnoty protogammajskiej ===
 
=== Okres wspólnoty protogammajskiej ===
'''Zanik protogammajskich długich samogłosek''' <br>
+
==== Zanik protogammajskich długich samogłosek ====
 
W języku onskim zanik protogammajskich samogłosek przebiegał następująco: <br>
 
W języku onskim zanik protogammajskich samogłosek przebiegał następująco: <br>
 
/aː/ > /a/ <br>  
 
/aː/ > /a/ <br>  
Linia 47: Linia 64:
 
/uː/ > /ow/ <br>
 
/uː/ > /ow/ <br>
 
Dyftongizacja samogłosek jest zmianą powszechną w wielu gałęziach języków gammajskich, ale skrócenie '''aa''' jest zmianą współdzieloną tylko z [[Baukut|Baukutem]]. Nie jest jednak pewne, czy jest to wspólna, regionalna innowacja w [[Język protogamajski|protogammajskim]], czy zmiana ta zaszła oddzielnie w obu językach. <br><br>
 
Dyftongizacja samogłosek jest zmianą powszechną w wielu gałęziach języków gammajskich, ale skrócenie '''aa''' jest zmianą współdzieloną tylko z [[Baukut|Baukutem]]. Nie jest jednak pewne, czy jest to wspólna, regionalna innowacja w [[Język protogamajski|protogammajskim]], czy zmiana ta zaszła oddzielnie w obu językach. <br><br>
'''Redukckja wygłosów i geminat''' <br>
+
==== Redukckja wygłosów i geminat ====
 
Redukcja jest jednym z najważniejszych procesów w historii języka onskiego. Jego przebieg był następujący:<br>
 
Redukcja jest jednym z najważniejszych procesów w historii języka onskiego. Jego przebieg był następujący:<br>
 
/mː/ > /nː/<br>
 
/mː/ > /nː/<br>
Linia 64: Linia 81:
 
<br>
 
<br>
 
=== Okres wspólnoty onskiej ===
 
=== Okres wspólnoty onskiej ===
'''Przegłos onski''' <br>
+
==== Przegłos onski ====
 
Kolejną ważną i charakterystyczną zmianą w języku onskim jest wsteczna mutacja samogłosek, zwana '''przegłosem onskim'''. Polegała ona na upodobnieniu się jednej samogłoski do drugiej, występującej w następującej sylabie. <br>
 
Kolejną ważną i charakterystyczną zmianą w języku onskim jest wsteczna mutacja samogłosek, zwana '''przegłosem onskim'''. Polegała ona na upodobnieniu się jednej samogłoski do drugiej, występującej w następującej sylabie. <br>
 
W tabeli przedstawiono samogłoski powstałe w wyniku przegłosu. Pierwsza kolumna to samogłoska mutująca, a pierwszy rząd to samogłoska mutowana. <br>
 
W tabeli przedstawiono samogłoski powstałe w wyniku przegłosu. Pierwsza kolumna to samogłoska mutująca, a pierwszy rząd to samogłoska mutowana. <br>
Linia 82: Linia 99:
 
Ze względu na zmiany w i pod wpływem końcówek słowotwórczych i fleksyjnych, zmiana ta w znacznym stopniu naruszyła protogammajską harmonię spółgłoskową, od tego momentu tradycyjnie nazywaną tematem odmiany. Ponadto, jako zmiana nieobecna w żadnym innym języku gammajskim, wyznacza ona definitywny rozdział onskiego od protogammajskiego.
 
Ze względu na zmiany w i pod wpływem końcówek słowotwórczych i fleksyjnych, zmiana ta w znacznym stopniu naruszyła protogammajską harmonię spółgłoskową, od tego momentu tradycyjnie nazywaną tematem odmiany. Ponadto, jako zmiana nieobecna w żadnym innym języku gammajskim, wyznacza ona definitywny rozdział onskiego od protogammajskiego.
 
<br> <br>  
 
<br> <br>  
'''Redukcja gammy''' <br>
+
==== Redukcja gammy ====
 
Pomniejszą, lecz dość ważną zmianą była redukcja gammy.<br>
 
Pomniejszą, lecz dość ważną zmianą była redukcja gammy.<br>
 
/ɣ/ > /ʔ/ <br>
 
/ɣ/ > /ʔ/ <br>
 
Zakończyła ona fonemizację zwarcia krtaniowego i znacznie zmieniła brzmienie języka.
 
Zakończyła ona fonemizację zwarcia krtaniowego i znacznie zmieniła brzmienie języka.
 
<br> <br>  
 
<br> <br>  
'''Lenicja''' <br>
+
==== Lenicja ====
 
W języku onskim lenicja przebiegała dość typowo - pomiędzy dwoma samogłoskami (inne sonoranty nie wywoływały lenicji) spółgłoski bezdźwięczne zostały udźwięcznione, a dźwięczne zwarte przekształcały się w szczelinowe. Ponadto, dźwięczne szczelinowe stały się sonorantami. Pełny zapis zmian wygląda następująco: <br>
 
W języku onskim lenicja przebiegała dość typowo - pomiędzy dwoma samogłoskami (inne sonoranty nie wywoływały lenicji) spółgłoski bezdźwięczne zostały udźwięcznione, a dźwięczne zwarte przekształcały się w szczelinowe. Ponadto, dźwięczne szczelinowe stały się sonorantami. Pełny zapis zmian wygląda następująco: <br>
 
/p/ > /b/ <br>
 
/p/ > /b/ <br>
Linia 98: Linia 115:
 
/s/ > /z/ <br>
 
/s/ > /z/ <br>
 
<br>
 
<br>
'''Odtworzenie gammy''' <br>
+
==== Odtworzenie gammy ====
 
Odtworzenie gammy przebiegało następująco: <br>
 
Odtworzenie gammy przebiegało następująco: <br>
 
/q/ /ħ/ /h/ > /ɣ/<br>
 
/q/ /ħ/ /h/ > /ɣ/<br>
 
Była to kolejna, dosyć znacząca dla systemu fonów języka zmiana, jako że usuwała ona z języka wszystkie głoski głębsze niż welum (oprócz zwarcia krtaniowego).<br>
 
Była to kolejna, dosyć znacząca dla systemu fonów języka zmiana, jako że usuwała ona z języka wszystkie głoski głębsze niż welum (oprócz zwarcia krtaniowego).<br>
 
<br>
 
<br>
'''Utworzenie nowych dyftongów zakończonych na /j/''' <br>
+
==== Utworzenie nowych dyftongów ====
 
Zmiana ta przebiegała następująco: <br>
 
Zmiana ta przebiegała następująco: <br>
 
/V:/ > /Vi/ <br>
 
/V:/ > /Vi/ <br>
Linia 109: Linia 126:
 
Najważniejszym skutkiem tej zmiany było zlanie się końcówek przymiotnika i przysłówka, które stały się nową częścią mowy - '''określnikiem'''. <br>
 
Najważniejszym skutkiem tej zmiany było zlanie się końcówek przymiotnika i przysłówka, które stały się nową częścią mowy - '''określnikiem'''. <br>
 
<br>
 
<br>
'''Dyftongizacja samogłosek nosowych''' <br>
+
==== Dyftongizacja samogłosek nosowych ====
 
Przebieg zmiany był następujący: <br>
 
Przebieg zmiany był następujący: <br>
 
/Ṽ/ > /Vw̃/<br>
 
/Ṽ/ > /Vw̃/<br>
 
<br>
 
<br>
'''Zanik wygłosowych samogłosek'''
+
==== Zanik wygłosowych samogłosek ====
 
Ostatnią zmianą wspólną dla języków z grupy onskiej jest zanik samogłosek w wygłosie słów. Podlegały jej wszystkie samogłoski, jeśli nie były akcentowane i nie następowała po niej spółgłoska (w tym zwarcie krtaniowe i drugi element dyftongu). Miała ona wiele skutków niezwykle ważnych w historii języka, takich jak: <br>
 
Ostatnią zmianą wspólną dla języków z grupy onskiej jest zanik samogłosek w wygłosie słów. Podlegały jej wszystkie samogłoski, jeśli nie były akcentowane i nie następowała po niej spółgłoska (w tym zwarcie krtaniowe i drugi element dyftongu). Miała ona wiele skutków niezwykle ważnych w historii języka, takich jak: <br>
 
- Fonemizacja lenicji i przegłosu; <br>
 
- Fonemizacja lenicji i przegłosu; <br>
Linia 120: Linia 137:
 
<br>
 
<br>
 
=== Zmiany o zasięgu dialektalnym ===
 
=== Zmiany o zasięgu dialektalnym ===
'''Monoftongizacja'''<br>
+
==== Monoftongizacja ====
 
Monoftongizacja nieakcentowanych dyftongów przebiegła tylko w dialekcie północnym. Przebiegała ona tak:<br>
 
Monoftongizacja nieakcentowanych dyftongów przebiegła tylko w dialekcie północnym. Przebiegała ona tak:<br>
 
/aj/ > /ɛ/<br>
 
/aj/ > /ɛ/<br>
Linia 129: Linia 146:
 
/ou/ > /o/<br>
 
/ou/ > /o/<br>
 
Zmiana ta nie była konsekwentna i w zależności od konkretnej gwary mogła przebiegać w różnych okolicznościach: w każdej nieakcentowanej pozycji, tylko kiedy akcentowany jest inny dyftong lub kiedy wcześniej wystąpił inny dyftong.<br> <br>
 
Zmiana ta nie była konsekwentna i w zależności od konkretnej gwary mogła przebiegać w różnych okolicznościach: w każdej nieakcentowanej pozycji, tylko kiedy akcentowany jest inny dyftong lub kiedy wcześniej wystąpił inny dyftong.<br> <br>
'''Opozycja fortis - lenis''' <bR>
+
==== Losy opozycji fortis - lenis ====
 
Losy opozycji dźwięczne - bezdźwięczne były różne w obu dialektach onszczyzny: w dialekcie północnym została ona zachowana, ale wygłosowe spółgłoski niesonorne stały się bezdźwięczne. W dialekcie południowym, z kolei, spółgłoski bezdźwięczne stały się naprężone, przypominając w wymowie słaby ejektyw, zaś te dźwięczne stały się bezdźwięczne, w póżniejszym okresie z kolei otrzymując przydech. <br>
 
Losy opozycji dźwięczne - bezdźwięczne były różne w obu dialektach onszczyzny: w dialekcie północnym została ona zachowana, ale wygłosowe spółgłoski niesonorne stały się bezdźwięczne. W dialekcie południowym, z kolei, spółgłoski bezdźwięczne stały się naprężone, przypominając w wymowie słaby ejektyw, zaś te dźwięczne stały się bezdźwięczne, w póżniejszym okresie z kolei otrzymując przydech. <br>
 
=== Refleksy fonemów protogammajskich w onskim ===
 
=== Refleksy fonemów protogammajskich w onskim ===
 
'''Spółgłoski''' <br>
 
'''Spółgłoski''' <br>
{| class="wikitable"
+
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
! PG !! nagłos !! lenicja !! wygłos
+
|-
 +
! PG
 +
! nagłos
 +
! lenicja
 +
! wygłos
 
|-
 
|-
! p
+
| p
| p || b || ʔ
+
| p
 +
| b
 +
| rowspan="4" | ʔ
 
|-
 
|-
! t
+
| t
| t || d || ʔ
+
| t
 +
| d
 
|-
 
|-
! k
+
| k
| k || g || ʔ
+
| k
 +
| g
 
|-
 
|-
! q
+
| q
| ɣ || ɣ || ʔ
+
| colspan="2" | ɣ
 
|-
 
|-
! b
+
| b
| b || v || m
+
| b
 +
| v
 +
| m
 
|-
 
|-
! d
+
| d
| d || ð || n
+
| d
 +
| ð
 +
| n
 
|-
 
|-
! g
+
| g
| g || ɣ || ŋ
+
| g
 +
| ɣ
 +
| ŋ
 
|-
 
|-
! f
+
| f
| f || v || j/∅
+
| f
 +
| v
 +
| rowspan="5" | j/∅
 
|-
 
|-
! θ
+
| θ
| θ || ð || j/∅
+
| θ
 +
| ð
 
|-
 
|-
! s
+
| s
| s || z || j/∅
+
| s
 +
| z
 
|-
 
|-
! ħ
+
| ħ
| ɣ || ɣ || j/∅
+
| rowspan="2" colspan="2" | ɣ
 
|-
 
|-
! h
+
| h
| ɣ || ɣ || j/∅
 
 
|-
 
|-
! v
+
| v
| v || w || w
+
| v
 +
| rowspan="3" colspan="2" | w
 
|-
 
|-
! ð
+
| ð
| ð || w || w
+
| ð
 
|-
 
|-
! z
+
| z
| z || w || w
+
| z
 
|-
 
|-
! ɣ
+
| ɣ
| ʔ || ʔ || ʔ
+
| colspan="3" | ʔ
 
|-
 
|-
! m
+
| m
| m || m || w̃
+
| rowspan="2" | m
 +
| m
 +
| w̃
 
|-
 
|-
! m:
+
| m:
| m || w̃n || w̃n
+
| colspan="2" | w̃n
 
|-
 
|-
! n
+
| n
| n || n || w̃
+
| rowspan="2" | n
 +
| n
 +
| w̃
 
|-
 
|-
! n:
+
| n:
| n || w̃n || w̃n
+
| colspan="2" | w̃n
 
|-
 
|-
! r
+
| r
| ɾ || ɾ || ɾ
+
| colspan="3" | ɾ
 
|-
 
|-
! r:
+
| r:
| r || r || r
+
| colspan="3" | r
 
|-
 
|-
! l
+
| l
| l || l || l
+
| colspan="3" | l
 
|-
 
|-
! l:
+
| l:
| λ || λ || λ
+
| colspan="3" | λ
 
|-
 
|-
! j
+
| j
| j || j || j
+
| colspan="3" | j
 
|-
 
|-
! w
+
| w
| w || w || w
+
| colspan="3" | w
 
|}
 
|}
 
 
== Gramatyka ==
 
== Gramatyka ==
 
=== Temat odmiany ===
 
=== Temat odmiany ===
Linia 227: Linia 265:
 
| a, e, o || i,e || o, u
 
| a, e, o || i,e || o, u
 
|-
 
|-
! Możliwe historycznie długie samogłoski / przedrostku
+
! Możliwe historycznie długie samogłoski w końcówce / przedrostku
 
| a, e, o || ei, ai, i, oi || ou, au, eu, u
 
| a, e, o || ei, ai, i, oi || ou, au, eu, u
 
|}
 
|}
Linia 299: Linia 337:
 
W sytuacji, gdy słowo kończy się na samogłoskę, pierwsza samogłoska końcówki jest pomijana. Wyjątkami są końcówki '''-i''' oraz '''-u''', które stają się '''-yi''' oraz '''-wu''', ponadto w dialekcie północnym '''-iu -ui''' > '''-yiu -yui'''. <br>
 
W sytuacji, gdy słowo kończy się na samogłoskę, pierwsza samogłoska końcówki jest pomijana. Wyjątkami są końcówki '''-i''' oraz '''-u''', które stają się '''-yi''' oraz '''-wu''', ponadto w dialekcie północnym '''-iu -ui''' > '''-yiu -yui'''. <br>
 
=== Czasownik ===
 
=== Czasownik ===
W języku onskim czasownik odmienia się przez 3 osoby, 2 liczby (pojedyńcza i mnoga), 3 czasy (przeszły, terażniejszy i przyszły), 3 aspekty (niedokonany, dokonany i teklityczny), 4 tryby (oznajmujący, pytający, rozkazujący i życzący) i mogą mieć stronę bierną. Końcówki czasowników wyglądają tak: <br>
+
W języku onskim czasownik odmienia się przez 3 osoby, 2 liczby (pojedyńcza i mnoga), 3 czasy (przeszły, terażniejszy i przyszły), 5 aspektów (domyślny, niedokonany, dokonany, teklityczny i ateklityczny), 4 tryby (oznajmujący, pytający, rozkazujący i przypuszczający) i mogą mieć stronę bierną. Odmiana czasownika przez osoby wygląda tak: <br>
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
! a-temat !! Liczba pojedyncza !! Liczba mnoga
 
! a-temat !! Liczba pojedyncza !! Liczba mnoga
Linia 335: Linia 373:
 
* -² oznacza, że mimo braku jakiejkolwiek końcówki, dochodzi do wymian ~:m, m:v, n:ð i ng:ğ.
 
* -² oznacza, że mimo braku jakiejkolwiek końcówki, dochodzi do wymian ~:m, m:v, n:ð i ng:ğ.
 
<br>
 
<br>
'''Czasowniki klasy II''' <br>
+
==== Czasowniki klasy II ====
Specyficznym typem czasowników są czasowniki klasy II, pochodzące od wczesnoonskich czasowników wolicjonalnych. Nie otrzymują one końcówki bezokolicznika, a w liczbie mnogiej, zamiast swoich charakterystycznych końcówek mają one prefiks -a/-e/-o (w zależności od tematu), zatrzymują zaś końcówki liczby pojedyńczej. Poniżej przykład odmiany zwykłego czasownika ('''dour''' - słyszeć) i czasownika klasy II ('''ður''' - słuchać):
+
Specyficznym typem czasowników są czasowniki klasy II, pochodzące od wczesnoonskich czasowników wolicjonalnych. Nie otrzymują one końcówki bezokolicznika, a w liczbie mnogiej, zamiast swoich charakterystycznych końcówek mają one prefiks a-/e-/o- (w zależności od tematu), zatrzymują zaś końcówki liczby pojedyńczej. Poniżej przykład odmiany zwykłego czasownika ('''dour''' - słyszeć) i czasownika klasy II ('''ður''' - słuchać):
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
!  !! Liczba pojedyncza !! Liczba mnoga
 
!  !! Liczba pojedyncza !! Liczba mnoga
Linia 359: Linia 397:
 
| Bezokolicznik || ður ||  
 
| Bezokolicznik || ður ||  
 
|}
 
|}
 +
<br>
 +
==== Tryby i aspekty ====
 +
W języku onskim dobrze zachowany jest system tryboaspektów, choć te są tradycyjne od siebie oddzielane. Występuje 5 aspektów: <br>
 +
 +
1. '''Aspekt domyślny''' <br>
 +
Aspekt niedokonany jest domyślną formą czasownika w języku onskim. Oznacza on, że dana czynność nie została ukończona <br>
 +
 +
2. '''Aspekt dokonany''' <br>
 +
Aspekt dokonany oznacza, że dana czynność została lub zostanie ukończona albo właśnie jest kończona, ale nie jest znany jej rezultat. Jest ona tworzona przedrostkiem ba- / bi- / bu- / b- (odpowiednio w a, i, u-temacie oraz przed samogłoską), np.: <br>
 +
'''zau''' - robić, '''bazau''' - zrobić <br>
 +
'''tuðuroun''' - idę, '''butuðuroun''' - zakończyłem moją wędrówkę. <br>
 +
Nie może on występować w czasie terażniejszym.<br>
 +
 +
3. '''Aspekt teklityczny''' <br>
 +
Aspekt teklityczny oznacza, że dana czynność została zakończona sukcesem. Ma on przedrostek ma- / mi- / mu- / m-, np.:<br>
 +
'''zau''' - robić, '''mazau''' - poprawnie zrobić <br>
 +
'''tuðuroun''' - idę, '''mutuðuroun''' - doszedłem tam, gdzie miałem dojść. <br>
 +
Podobnie jak aspekt dokonany, nie może on występować w czasie terażniejszym. <br>
 +
 +
4. '''Aspekt niedokonany'''<br>
 +
Aspekt niedokonany oznacza, że dana czynność nie została jeszcze zakończona. Ma on przedrostek za- / zi- / zu- / z-, np.:<br>
 +
'''zau''' - robić, '''zazau''' - ciągle robić <br>
 +
'''tuðuroun''' - idę, '''zutuðuroun''' - jeszcze idę. <br>
 +
Może on występować w czasie terażniejszym. <br>
 +
 +
5. '''Aspekt ateklityczny''' <br>
 +
Aspekt ateklityczny oznacza, że dana czynność została zakończona porażką. Ma on przedrostek ka- / ki- / ku- / k-, np.:<br>
 +
'''zau''' - robić, '''kazau''' - zepsuć robotę <br>
 +
'''tuðuroun''' - idę, '''kutuðuroun''' - nie udało mi się dojść do celu. <br>
 +
Podobnie jak aspekty dokonany i teklityczny, nie może on występować w czasie terażniejszym. <br>
 +
 +
 +
Tryby są z kolei 4: <br>
 +
1. '''Tryb oznajmujący''' <br>
 +
Tryb oznajmujący jest używany do stwierdzenia faktu lub opinii. Jest on domyślną formą czasownika. <br>
 +
 +
2. '''Tryb pytający''' <br>
 +
Tryb pytający jest używany do zadawania pytań. Jego przedrostkiem jest ga(m)- / gei(m)- / gou(m)-, np.: <br>
 +
'''tuðurui''' - idziesz, '''goutuðurui''' - czy idziesz? <br>
 +
 +
3. '''Tryb rozkazujący''' <br>
 +
Tryb pytający jest używany do wydawania poleceń i rozkazów, oraz do proszenia. Jego przedrostkiem jest ya(w)- / yei- / you-, np.: <br>
 +
'''tuðurui''' - idziesz, '''youtuðurui''' - idż! <br>
 +
 +
4. '''Tryb przypuszczający''' <br>
 +
Tryb pytający jest używany opisywania zdarzeń hipotetycznych. Jego przedrostkiem jest ğa(r)- / ği(r)- / ğu(r)-, np.: <br>
 +
'''tuðurui''' - idziesz, '''gutuðurui''' - szedłbyś <br>
 +
 +
=== Określnik ===
 +
Język onski zatracił jakąkolwiek różnicę pomiędzy przymiotnikiem a przysłówkiem, zlewając je w część mowy zwaną '''określnikiem'''. Jego końcówka to -(a)zai / -(e)zi / -(o)zui. Jest on nieodmienny i stoi prawie zawsze przed określanym rzeczownikiem / czasownikiem. <br>
 +
Jeżeli zaś końcówką określnika jest -oll / -ell / -ull, to oznacza on brak danej cechy, np.: <br>
 +
'''poud''' - dziecko <br>
 +
'''poudozui''' - dziecinny <br>
 +
'''poudull''' - bezdzietny <br>
 +
 +
=== Zaimek ===
 +
Odmiana zaimków osobowych: <br>
 +
{| class="wikitable"
 +
|- style="font-weight:bold; vertical-align:bottom;"
 +
!
 +
! ja
 +
! ty
 +
! on/ona/ono
 +
! my dwaj
 +
! wy dwaj
 +
! oni dwaj / one  dwie
 +
! my
 +
! wy
 +
! oni / one
 +
|-
 +
| style="vertical-align:bottom; font-weight:bold; background-color:#F2F2F2; color:#3F3F3F;" | Mianownik
 +
| style="vertical-align:bottom;" | hau
 +
| style="vertical-align:bottom;" | lei
 +
| style="vertical-align:bottom;" | pai
 +
| style="vertical-align:bottom;" | zevai
 +
| style="vertical-align:bottom;" | ouroi
 +
| style="vertical-align:bottom;" | ğayai
 +
| style="vertical-align:bottom;" | zev
 +
| style="vertical-align:bottom;" | our
 +
| ğa
 +
|- style="vertical-align:bottom;"
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#F2F2F2; color:#3F3F3F;" | Dopełniacz
 +
| hou
 +
| lewai
 +
| pou
 +
| zevayau
 +
| uroyau
 +
| ğayau
 +
| zevau
 +
| aurau
 +
| ğau
 +
|- style="vertical-align:bottom;"
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#F2F2F2; color:#3F3F3F;" | Celownik
 +
| haul
 +
| liwil
 +
| pewil
 +
| zevayal
 +
| uroyal
 +
| ğayal
 +
| zeval
 +
| urul
 +
| ğal
 +
|- style="vertical-align:bottom;"
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#F2F2F2; color:#3F3F3F;" | Biernik
 +
| hauz
 +
| leiz
 +
| payai
 +
| zevei
 +
| uroyi
 +
| ğayiz
 +
| zivi
 +
| seir
 +
| ği
 +
|- style="vertical-align:bottom;"
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#F2F2F2; color:#3F3F3F;" | Narzędnik
 +
| hauyar
 +
| leir
 +
| payar
 +
| zevayar
 +
| uroyar
 +
| ğayar
 +
| zeval
 +
| rour
 +
| ğar
 +
|- style="vertical-align:bottom;"
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#F2F2F2; color:#3F3F3F;" | Ablatyw
 +
| houg
 +
| leyok
 +
| palek
 +
| zevayog
 +
| uroyog
 +
| ğayog
 +
| zavog
 +
| urug
 +
| ğog
 +
|- style="vertical-align:bottom;"
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#F2F2F2; color:#3F3F3F;" | Allatyw
 +
| houhs
 +
| leyohs
 +
| palehs
 +
| zevayohs
 +
| uroyohs
 +
| ğayohs
 +
| zevohs
 +
| uruhs
 +
| ğohs
 +
|- style="vertical-align:bottom;"
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#F2F2F2; color:#3F3F3F;" | Innesyw
 +
| hauz
 +
| leiz
 +
| payai
 +
| zevayai
 +
| uroyai
 +
| ğayiz
 +
| zevai
 +
| sour
 +
| ğai
 +
|- style="vertical-align:bottom;"
 +
| style="font-weight:bold; background-color:#F2F2F2; color:#3F3F3F;" | Wołacz
 +
| hauğ
 +
| leiğ
 +
| payağ
 +
| zevayağ
 +
| uroyau
 +
| ğayağ
 +
| zevağ
 +
| uruğ
 +
| ğağ
 +
|}
 +
 +
=== Partykuła ===
 +
Język onski używa kilku do kilkunastu partykuł, np. '''wą''' - nie, '''kęn''' - niech. <br>
 +
<br>
 +
Nietypową partykułą jest '''oizung''', oznaczające '''chcieć'''. Pomimo występowania w roli czasownika, zdecydowanie nim nie jest. Świadczy o tym jej zachowanie w zdaniu, np. <br>
 +
'''Eziu oizung lei?''' - Czego chcesz? <br>
 +
Oczekiwanym zdaniem z wykorzystaniem czasownika byłoby "'''Eziu oizuğui?'''"
 +
 +
=== Składnia ===
 +
Podstawowym szykiem zdania w języku onskim jest SVO. Jest on również silnie prawogłowy (head-initial) - posiada przedimki zamiast poimków, posiadacz jest umieszczany po rzeczy posiadanej, a rzeczownik przed opisującym go przymiotnikiem, np.: <br>
 +
'''Waleing eihezai.''' - Człowiek mówi. <br>
 +
'''zur soğuz''' - na wzgórzu <br>
 +
'''ruv ðahlou''' - futro mamuta <br>
 +
'''kol ğaidazai''' - wielkie jezioro <br>

Aktualna wersja na dzień 15:26, 3 sie 2020

Język onski (Rai Hąnazai eihaur, IPA: /ˈɾaj ˈʔaw̃nazaj ˈejʔawɾ/), także język taunyjski (zon. Taunazaz aigoslo, IPA: /ˈtaʊ̯nɐt͡sɐt͡s ˈaɪ̯ɣoslo/) to język z grupy peryferyjnej rodziny języków gamajskich, używany na północy stepu gammaji przez lud Onów. Został on stworzony przez CivilixXXXa w 2020 roku. Zawiera on wiele charakterystycznych wśród języków gammajskich cech, m.in. utrata krótkich wygłosowych samogłosek, utrzymanie laryngałów jako gammy i zachowanie licznych dyftongów oraz wytworzenie nowych.

Język onski
Rai Hąnazai eihaur
Utworzenie: CivilixXXX w 2020
Cel utworzenia: Na potrzeby projektu
Sposoby zapisu: W świecie - brak

De facto - transkrypcja łacińska

Typologia: Aglutynacjyjny

Mianownikowo - biernikowy SVO

Klasyfikacja: Gamajskie
Lista conlangów


Fonologia

Samogłoski

Przednie Tylne
Wysokie i ⟨i⟩ u ⟨u⟩
Średnie e ⟨e⟩ o ⟨o⟩
Niskie a ⟨a⟩

Dyftongi

W języku onskim występują liczne dyftongi. Jest ich łącznie 16: 8 ustnych, a każdy z nich ma swój nosowy odpowiednik. Ponadto, istnieje u nosowe, które jednak jest zwykle uznawane za monoftong.
Występujące dyftongi to /aj/ ⟨ai⟩, /aw/ ⟨au⟩, /oj/ ⟨oi⟩, /ow/ ⟨ou⟩, /ej/ ⟨ei⟩, /ew/ ⟨eu⟩, /iw/ ⟨iu⟩ i /uj/ ⟨ui⟩. W odpowiednikach nosowych nazalizację otrzymuje tylko drugi człon. /w̃/ jest oddawane w zapisie jako ogonek dodany do litery reprezentującej poprzedzającą samogłoskę, a /j̃/ jako į. Jeżeli dyftong pochodzi od dyftongu ustnego, a nie od monoftongu, drugi element jest zapisywany oddzielnie jako ⟨ų⟩.

Spółgłoski

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Krtaniowe
Zwarte p ⟨p⟩; b ⟨b⟩ t ⟨t⟩; d ⟨d⟩ k ⟨k⟩; g ⟨g⟩ ʔ ⟨h⟩
Nosowe m ⟨m⟩ n ⟨n⟩ ŋ ⟨ng⟩
Szczelinowe f ⟨f⟩; v ⟨v⟩ θ ⟨þ⟩; ð ⟨ð⟩ s ⟨s⟩; z ⟨z⟩ ɣ ⟨ğ⟩
Sonoranty w ⟨w⟩ ɾ ⟨r⟩; r ⟨rr⟩; ɫ ⟨l⟩ j ⟨j⟩; ʎ ⟨ll⟩

Akcent i struktura sylaby

Akcent w języku onskim pada zawsze na pierwszą sylabę, której maksymalna struktura to CCVCC, choć w słowach rodzimych zwykle nie przekracza ona CVCC. Drugi element dyftongu nie jest liczony jako spółgłoska, mimo, że jest zwykle transkrybowany /j/, /w/, /j̃/ lub /w̃/.

Alofonia

Spółgłoski zwarte i szczelinowe na końcu wyrazu, choć zapisywane jak dźwięczne, aby oddać ich zachowanie przy odmianie, są ubezdźwięczniane. /e/ i /o/ są zwykle wymawiane jako [ɛ] i [ɔ], a podnoszone w dyftongach. Podobnie, /aj/ i /aw/ są często wymawiane jako [æj] i [ɑw]

Procesy fonetyczne od języka protogammajskiego

Okres wspólnoty protogammajskiej

Zanik protogammajskich długich samogłosek

W języku onskim zanik protogammajskich samogłosek przebiegał następująco:
/aː/ > /a/
/iː/ > /ej/
/uː/ > /ow/
Dyftongizacja samogłosek jest zmianą powszechną w wielu gałęziach języków gammajskich, ale skrócenie aa jest zmianą współdzieloną tylko z Baukutem. Nie jest jednak pewne, czy jest to wspólna, regionalna innowacja w protogammajskim, czy zmiana ta zaszła oddzielnie w obu językach.

Redukckja wygłosów i geminat

Redukcja jest jednym z najważniejszych procesów w historii języka onskiego. Jego przebieg był następujący:
/mː/ > /nː/
/r/ > /ɾ/
/rː/ > /r/
/l/ > /ɫ/
/lː/ > /ʎ/
Kolejne zmiany zachodzą tylko w wygłosie sylaby:
/m/ /n/ > /◌̃/
/p/ /t/ /k/ /q/ > /ʔ/ (najprawdopodobniej fazą przejściową była spółgłoska zatrzymana)
/b/ /d/ /ɡ/ > /m/ /n/ /ŋ/
/h/ /ħ/ > /ː/
/f/ /θ/ /s/ > /h/
/ð/ /z/ > /w/
Konsekwencją tej zmiany jest powstanie wymiany m:b, która potem stała się wymianą m:v oraz wymiany m:~. Proces ten być może wyznaczać oddzielenie się onskiego od wspólnoty protogammajskiej, choć jest to dyskutowane ze względu na obecność podobnego procesu w języku prachamskim.

Okres wspólnoty onskiej

Przegłos onski

Kolejną ważną i charakterystyczną zmianą w języku onskim jest wsteczna mutacja samogłosek, zwana przegłosem onskim. Polegała ona na upodobnieniu się jednej samogłoski do drugiej, występującej w następującej sylabie.
W tabeli przedstawiono samogłoski powstałe w wyniku przegłosu. Pierwsza kolumna to samogłoska mutująca, a pierwszy rząd to samogłoska mutowana.

a i u ei ou
a a e o ai au
i e i o i eu
u o e u oi u


Ze względu na zmiany w i pod wpływem końcówek słowotwórczych i fleksyjnych, zmiana ta w znacznym stopniu naruszyła protogammajską harmonię spółgłoskową, od tego momentu tradycyjnie nazywaną tematem odmiany. Ponadto, jako zmiana nieobecna w żadnym innym języku gammajskim, wyznacza ona definitywny rozdział onskiego od protogammajskiego.

Redukcja gammy

Pomniejszą, lecz dość ważną zmianą była redukcja gammy.
/ɣ/ > /ʔ/
Zakończyła ona fonemizację zwarcia krtaniowego i znacznie zmieniła brzmienie języka.

Lenicja

W języku onskim lenicja przebiegała dość typowo - pomiędzy dwoma samogłoskami (inne sonoranty nie wywoływały lenicji) spółgłoski bezdźwięczne zostały udźwięcznione, a dźwięczne zwarte przekształcały się w szczelinowe. Ponadto, dźwięczne szczelinowe stały się sonorantami. Pełny zapis zmian wygląda następująco:
/p/ > /b/
/t/ > /d/
/k/ > /g/
/b/ /f/ > /v/
/d/ /θ/ > /ð/
/g/ > /ɣ/
/ð/ /z/ > /w/
/s/ > /z/

Odtworzenie gammy

Odtworzenie gammy przebiegało następująco:
/q/ /ħ/ /h/ > /ɣ/
Była to kolejna, dosyć znacząca dla systemu fonów języka zmiana, jako że usuwała ona z języka wszystkie głoski głębsze niż welum (oprócz zwarcia krtaniowego).

Utworzenie nowych dyftongów

Zmiana ta przebiegała następująco:
/V:/ > /Vi/
/Vh/ > /Vi/
Najważniejszym skutkiem tej zmiany było zlanie się końcówek przymiotnika i przysłówka, które stały się nową częścią mowy - określnikiem.

Dyftongizacja samogłosek nosowych

Przebieg zmiany był następujący:
/Ṽ/ > /Vw̃/

Zanik wygłosowych samogłosek

Ostatnią zmianą wspólną dla języków z grupy onskiej jest zanik samogłosek w wygłosie słów. Podlegały jej wszystkie samogłoski, jeśli nie były akcentowane i nie następowała po niej spółgłoska (w tym zwarcie krtaniowe i drugi element dyftongu). Miała ona wiele skutków niezwykle ważnych w historii języka, takich jak:
- Fonemizacja lenicji i przegłosu;
- Zanik resztek harmonii wokalicznej;
- Znaczne oddalenie się fonetyczne języka od innych języków gammajskich;

Zmiany o zasięgu dialektalnym

Monoftongizacja

Monoftongizacja nieakcentowanych dyftongów przebiegła tylko w dialekcie północnym. Przebiegała ona tak:
/aj/ > /ɛ/
/oj/ > /ø/
/ei/ > /e/
/au/ > /ɔ/
/eu/ > /ø/
/ou/ > /o/
Zmiana ta nie była konsekwentna i w zależności od konkretnej gwary mogła przebiegać w różnych okolicznościach: w każdej nieakcentowanej pozycji, tylko kiedy akcentowany jest inny dyftong lub kiedy wcześniej wystąpił inny dyftong.

Losy opozycji fortis - lenis

Losy opozycji dźwięczne - bezdźwięczne były różne w obu dialektach onszczyzny: w dialekcie północnym została ona zachowana, ale wygłosowe spółgłoski niesonorne stały się bezdźwięczne. W dialekcie południowym, z kolei, spółgłoski bezdźwięczne stały się naprężone, przypominając w wymowie słaby ejektyw, zaś te dźwięczne stały się bezdźwięczne, w póżniejszym okresie z kolei otrzymując przydech.

Refleksy fonemów protogammajskich w onskim

Spółgłoski

PG nagłos lenicja wygłos
p p b ʔ
t t d
k k g
q ɣ
b b v m
d d ð n
g g ɣ ŋ
f f v j/∅
θ θ ð
s s z
ħ ɣ
h
v v w
ð ð
z z
ɣ ʔ
m m m
m: w̃n
n n n
n: w̃n
r ɾ
r: r
l l
l: λ
j j
w w

Gramatyka

Temat odmiany

Protogammajska harmonia wokaliczna została w onskim silnie zaburzona. Pozostał po niej jednak temat odmiany - pierwsza samogłoska końcówki zależy od ostatniej historycznej samogłoski w rdzeniu, która zwykle wypadła, ale pozostawiła ślad w barwie poprzedniej samogłoski podczas przegłosu onskiego. Schemat samogłosek w odmianie przedstawia poniższa tabela:

A-temat I-temat U-temat
Ostatnia / pierwsza samogłoska rdzenia a, e, o, ai, au e, i, o, ei, eu u, e, o, oi, ou
Możliwe historycznie krótkie samogłoski w końcówce / przedrostku a, e, o i,e o, u
Możliwe historycznie długie samogłoski w końcówce / przedrostku a, e, o ei, ai, i, oi ou, au, eu, u

Rzeczownik

W języku onskim rzeczownik odmienia się przez przypadki i liczby. Tych pierwszych jest 9: Mianownik, Dopełniacz, Celownik, Biernik, Narzędnik, Ablatyw, Allatyw, Innesyw i Wołacz. Liczby są z kolei 3: pojedyńcza, podwójna i mnoga.
Poniższe tabele przedstawiają odmianę rzeczownika w wszystkich trzech tematach:

a-temat Liczba pojedyncza Liczba podwójna Liczba mnoga
Mianownik - -ai -raz
Dopełniacz -au -ayau -razau
Celownik -al -ayal -razal
Biernik -ai -ayai -razai
Narzędnik -ar -ayar -razar
Ablatyw -og -ayog -razog
Allatyw -ohs -ayohs -razohs
Innesyw -az -ayaz -razaz
Wołacz -ağ -ayağ -razağ
i-temat Liczba pojedyncza Liczba podwójna Liczba mnoga
Mianownik - -ei -rez
Dopełniacz -iu -eyiu -reziu
Celownik -il -eyil -rezil
Biernik -i -eyi -rezi
Narzędnik -ir -eyir -rezir
Ablatyw -eg -eyeg -rezeg
Allatyw -ehs -eyehs -rezehs
Innesyw -iz -eyiz -reziz
Wołacz -iğ -eyiğ -reziğ
u-temat Liczba pojedyncza Liczba podwójna Liczba mnoga
Mianownik - -oi -roz
Dopełniacz -u -oyu -rozu
Celownik -ul -oyul -rozul
Biernik -ui -oyui -rozui
Narzędnik -ur -oyur -rozur
Ablatyw -ug -oyug -rozug
Allatyw -uhs -oyuhs -rozuhs
Innesyw -uz -oyuz -rozuz
Wołacz -uğ -oyuğ -rozuğ


W sytuacji, gdy słowo kończy się na samogłoskę, pierwsza samogłoska końcówki jest pomijana. Wyjątkami są końcówki -i oraz -u, które stają się -yi oraz -wu, ponadto w dialekcie północnym -iu -ui > -yiu -yui.

Czasownik

W języku onskim czasownik odmienia się przez 3 osoby, 2 liczby (pojedyńcza i mnoga), 3 czasy (przeszły, terażniejszy i przyszły), 5 aspektów (domyślny, niedokonany, dokonany, teklityczny i ateklityczny), 4 tryby (oznajmujący, pytający, rozkazujący i przypuszczający) i mogą mieć stronę bierną. Odmiana czasownika przez osoby wygląda tak:

a-temat Liczba pojedyncza Liczba mnoga
1.os -an
2.os -ai -ah
3.os -azai -ai
Bezokolicznik
i-temat Liczba pojedyncza Liczba mnoga
1.os -ein
2.os -i -ih
3.os -ezai -ei
Bezokolicznik
u-temat Liczba pojedyncza Liczba mnoga
1.os -oun
2.os -ui -uh
3.os -ozai -ou
Bezokolicznik
  • -² oznacza, że mimo braku jakiejkolwiek końcówki, dochodzi do wymian ~:m, m:v, n:ð i ng:ğ.


Czasowniki klasy II

Specyficznym typem czasowników są czasowniki klasy II, pochodzące od wczesnoonskich czasowników wolicjonalnych. Nie otrzymują one końcówki bezokolicznika, a w liczbie mnogiej, zamiast swoich charakterystycznych końcówek mają one prefiks a-/e-/o- (w zależności od tematu), zatrzymują zaś końcówki liczby pojedyńczej. Poniżej przykład odmiany zwykłego czasownika (dour - słyszeć) i czasownika klasy II (ður - słuchać):

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
1.os douroun dour
2.os dourui douruh
3.os dourozai dourou
Bezokolicznik dourǫ
u-temat Liczba pojedyncza Liczba mnoga
1.os ðuroun oðuroun
2.os ðurui oðurui
3.os ðurozai oðurozai
Bezokolicznik ður


Tryby i aspekty

W języku onskim dobrze zachowany jest system tryboaspektów, choć te są tradycyjne od siebie oddzielane. Występuje 5 aspektów:

1. Aspekt domyślny
Aspekt niedokonany jest domyślną formą czasownika w języku onskim. Oznacza on, że dana czynność nie została ukończona

2. Aspekt dokonany
Aspekt dokonany oznacza, że dana czynność została lub zostanie ukończona albo właśnie jest kończona, ale nie jest znany jej rezultat. Jest ona tworzona przedrostkiem ba- / bi- / bu- / b- (odpowiednio w a, i, u-temacie oraz przed samogłoską), np.:
zau - robić, bazau - zrobić
tuðuroun - idę, butuðuroun - zakończyłem moją wędrówkę.
Nie może on występować w czasie terażniejszym.

3. Aspekt teklityczny
Aspekt teklityczny oznacza, że dana czynność została zakończona sukcesem. Ma on przedrostek ma- / mi- / mu- / m-, np.:
zau - robić, mazau - poprawnie zrobić
tuðuroun - idę, mutuðuroun - doszedłem tam, gdzie miałem dojść.
Podobnie jak aspekt dokonany, nie może on występować w czasie terażniejszym.

4. Aspekt niedokonany
Aspekt niedokonany oznacza, że dana czynność nie została jeszcze zakończona. Ma on przedrostek za- / zi- / zu- / z-, np.:
zau - robić, zazau - ciągle robić
tuðuroun - idę, zutuðuroun - jeszcze idę.
Może on występować w czasie terażniejszym.

5. Aspekt ateklityczny
Aspekt ateklityczny oznacza, że dana czynność została zakończona porażką. Ma on przedrostek ka- / ki- / ku- / k-, np.:
zau - robić, kazau - zepsuć robotę
tuðuroun - idę, kutuðuroun - nie udało mi się dojść do celu.
Podobnie jak aspekty dokonany i teklityczny, nie może on występować w czasie terażniejszym.


Tryby są z kolei 4:
1. Tryb oznajmujący
Tryb oznajmujący jest używany do stwierdzenia faktu lub opinii. Jest on domyślną formą czasownika.

2. Tryb pytający
Tryb pytający jest używany do zadawania pytań. Jego przedrostkiem jest ga(m)- / gei(m)- / gou(m)-, np.:
tuðurui - idziesz, goutuðurui - czy idziesz?

3. Tryb rozkazujący
Tryb pytający jest używany do wydawania poleceń i rozkazów, oraz do proszenia. Jego przedrostkiem jest ya(w)- / yei- / you-, np.:
tuðurui - idziesz, youtuðurui - idż!

4. Tryb przypuszczający
Tryb pytający jest używany opisywania zdarzeń hipotetycznych. Jego przedrostkiem jest ğa(r)- / ği(r)- / ğu(r)-, np.:
tuðurui - idziesz, gutuðurui - szedłbyś

Określnik

Język onski zatracił jakąkolwiek różnicę pomiędzy przymiotnikiem a przysłówkiem, zlewając je w część mowy zwaną określnikiem. Jego końcówka to -(a)zai / -(e)zi / -(o)zui. Jest on nieodmienny i stoi prawie zawsze przed określanym rzeczownikiem / czasownikiem.
Jeżeli zaś końcówką określnika jest -oll / -ell / -ull, to oznacza on brak danej cechy, np.:
poud - dziecko
poudozui - dziecinny
poudull - bezdzietny

Zaimek

Odmiana zaimków osobowych:

ja ty on/ona/ono my dwaj wy dwaj oni dwaj / one dwie my wy oni / one
Mianownik hau lei pai zevai ouroi ğayai zev our ğa
Dopełniacz hou lewai pou zevayau uroyau ğayau zevau aurau ğau
Celownik haul liwil pewil zevayal uroyal ğayal zeval urul ğal
Biernik hauz leiz payai zevei uroyi ğayiz zivi seir ği
Narzędnik hauyar leir payar zevayar uroyar ğayar zeval rour ğar
Ablatyw houg leyok palek zevayog uroyog ğayog zavog urug ğog
Allatyw houhs leyohs palehs zevayohs uroyohs ğayohs zevohs uruhs ğohs
Innesyw hauz leiz payai zevayai uroyai ğayiz zevai sour ğai
Wołacz hauğ leiğ payağ zevayağ uroyau ğayağ zevağ uruğ ğağ

Partykuła

Język onski używa kilku do kilkunastu partykuł, np. - nie, kęn - niech.

Nietypową partykułą jest oizung, oznaczające chcieć. Pomimo występowania w roli czasownika, zdecydowanie nim nie jest. Świadczy o tym jej zachowanie w zdaniu, np.
Eziu oizung lei? - Czego chcesz?
Oczekiwanym zdaniem z wykorzystaniem czasownika byłoby "Eziu oizuğui?"

Składnia

Podstawowym szykiem zdania w języku onskim jest SVO. Jest on również silnie prawogłowy (head-initial) - posiada przedimki zamiast poimków, posiadacz jest umieszczany po rzeczy posiadanej, a rzeczownik przed opisującym go przymiotnikiem, np.:
Waleing eihezai. - Człowiek mówi.
zur soğuz - na wzgórzu
ruv ðahlou - futro mamuta
kol ğaidazai - wielkie jezioro