Język salladorski
| ⚒️ | Ten artykuł jest aktywnie rozwijany i autor prosi o cierpliwość. Jest to część projektu Kyon. |
Cywilizacja Edeneńska Edenendor · Edhenéndor · Édnendør · Ínnendö · Ēdenaikaīm |
Historia: Historia Salladoru · Wszechkrólestwo Salladoru (3160-XXXX EK) · Diaspora salladorska (XXXX-XXXX EK) Ludy: Edeneni · Salladorczycy · Synkaranie · Geranie · Huryni · Erwolici · Elchaseni · Agnasanowie · Agrinowie Języki: Praedeneński (Słownik) · Salladorski (Słownik) · Synkarski (Słownik) · Gerański (Słownik) · Huryński (Słownik) Religie: Pogaństwo Edeneńskie · Kult Âthonéna · Otanizm Księgi: Erfâchwen · Mârghalin Rándin · Galinánta · Carwelânta · Aronlânta · Vélem Rŷen · Galférwen Postacie: Złote Bractwo · Ales Vermissândan · Vârin I Ârrothan · Tyrin Elwérdhenil · Élphén Âtharin Miejsca: Fórthir |
| Język salladorski Táughor Sallâdhor Sallâdhor | |
|---|---|
| Utworzenie: | Raceg w 2022 |
| Używany w (Kyon): | Królestwo Salladoru † |
| Regiony (Kyon): | Harensuran †
Różne regiony Kyonu w diasporze |
| Liczba użytkowników (Kyon) | Język liturgiczny, literacki i lingua franca Salladorców ~6 mln |
| Sposoby zapisu: | Néttor |
| Typologia: | fleksyjny VSO/SVO Morfosyntaktyczny układ potrójny |
| Klasyfikacja: | Języki sapsoedeneńskie
|
| Kody | |
| Conlanger–1 | sal |
| Przykład | |
Á, Érin, cŷrand ŷmbént Ŷu nâ morâvior Nâ’chŷrrer sâisâr fándwént Âi sâi sâr fúréor Â’fándech Âthonén Tâlghéúnt fâradho Cûlesâr phél dhére Âi adharévior Âtt’ sâsín hŷach hâthwént Nethlŷndá ŷ lâ mâth Áu hŷë Dhâinu ámpil Âp gâbhar’th morrendiâs Rú ghéron b’ jâron rûséth Báumâi nâ múswen fâth Áu sâim sŷri âne Âssént âph ménel’t plâ
| |
| Lista conlangów | |
| Zobacz też słownik tego języka. |
Język salladorski to język narodu Salladorców (Salladorczyków): żyjącego przez wiele lat w diasporze ludu wywodzącego się z dalekiej Północy Kyonu. Pierwowzór języka należy do sąświatu Lŷthmen. Dla niego jest osobny artykuł.
Historia
Język salladorski wywodzi się z Kyonu Północnego, skąd lud Agnasanów przybył około -130 roku EK do Harensuranu Północnego, gdzie zmieszał się z językiem mieszkającego tam ludu Agrinów. Tak powstał język praedeneński. Stulecia później powstała kolonia Edenenów na wyżynie Sallafórum, nazwana Salladorem. Język jej mieszkańców ewoluował w język salladorski, oficjalnie uznany w roku 3214 EK , co uznaje się za symboliczny początek jego odrębności od języka edeneńskiego. Salladorczycy z czasem zdominowali region, jednak nie na zawsze. W roku {potrzebna data} EK, pod wpływem ekspansji Qin, Sallador upadł, a jego mieszkańcy emigorwali. Tak rozpoczęła się długoletnia wielka diaspora Salladorczyków.
Fonologia
W języku salladorskim występuje 35 fonemów
Spółgłoski
| Spółgłoski | Dwuwargowe | Wargowo-Zębowe | Zębowe | Dziąsłowe | Podniebieniowe | Miękkopodniebieniowe | Języczkowe | Krtaniowe |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Zwarte | p b | t d | k ɡ | |||||
| Szczelinowe | (ɸ) (β) | f | (θ) (ð) | s | (x) (ɣ) | (χ) | h (ɦᶹ) | |
| Nosowe | m | n | (ŋ) | |||||
| Półotwarte | ʋ | l r (ɾ) | j |
Łącznie 15 fonemów.
Samogłoski
| Samogłoski | Przednie | Środkowe | Tylne |
|---|---|---|---|
| Przymknięte | i 'iː | u 'uː | |
| Prawie przymknięte | (ɪ) | ɨ̽ 'ɨ̽ː | (ʊ) |
| Półprzymknięte | e 'eː | o 'oː | |
| Centralne | ə | ||
| Otwarte | 'æː ('aː) | ɑ (ɒ) 'ɑː ('ɒː) |
| Dyftongi | |
|---|---|
| 'ɪi | 'ɨʊ |
| 'æi | 'ɑu |
| 'eo | 'eu |
| 'ui | |
Łącznie 20 fonemów
Akcent i iloczas
W języku salladorskim akcent jest specyficznie zbudowany. Sylaby akcentowane nie są wyznaczone po jedną na słowo (lub po dwa na długie słowo), ale są kompletnie niezależne od granic słów. W języku salladorskim samogłoski akcentowane działają jak osobne fonemy. Formy akcentowane zwykle również odznaczają się dłuższą ich wymową. Również wszystkie dyfftongi są akcentowane. Akcent oznacza się akutem lub cyrkumfleksem. W efekcie takiej formy akcentu, samogłoski nieakcentowane są bardzo słabe i często ulegają elizji. W kulturze salladorskiej elizje są wyznacznikiem niestarannej wymowy, a co za tym idzie: niskiego rejestru wypowiedzi. Wyjątek stanowią niektóre słowa, które dawno uległy elizji i utarły się w słowniku. Jednak i w przypadku słów w formie kompletnie wysokorejestrowej spotyka się hiperpoprawność. Przykład:
- vârmâ (stać, zatrzymywać się) > vârumâ, przez skojarzenie ze słowem vârum (zamek)
Stary akcent
Istnieje jednak w języku salladorskim również pojęcie „starego akcentu”, zwanego również głównym. Akcent główny w przeciwieństwie do akcentu fonemicznego oznacza akcent postawiony w danym słowie we wcześniejszych etapach rozwoju języka, co niesie ze sobą konsekwencje w postaci przegłosu głoski akcentowanej. W przeciwieństwie do akutu, który oznacza akcentowany wariant głoski, cyrkumfleks dodatkowo oznacza efekt tegoż przegłosu bądź głoskę, która zlała się w brzmieniu z głoską, która przeszła przegłos. Przykłady:
- *gabarannior > gabhrânnior (walczymy)
- câmben (wiedza) > caneniâssâr (wiedzom — Celownik l.mn.)
W języku praedeneńskim, będącym przodkiem języka salladorskiego, przed pojawieniem się przegłosów, akcent uregulował się do pozycji trzeciej sylaby od końca bądź drugiej od końca, jesli po niej następuje zbitka spółgłoskowa.
Wymiany głosek
Stary akcent, czyli akcent pierwotny pozostawił więc przegłosy. Z drugiej strony, w wyniku innego procesu dyftongi stały się akcentowane — pojawił się u nich akcent wtórny. Wymiany głosek według zmiennego akcentu ilustruje poniższa tabela:
| Pochodzenie | Akcentowane pierwotnie | Akcentowane wtórnie | Nieakcentowane |
|---|---|---|---|
| *a | â | — | a |
| *e | é | — | e |
| *i | ŷ | — | i |
| *o | û | — | o |
| *u | ú | — | u |
| *y | û | — | y |
| *ą *ę (*y̨) | âN | — | ëN |
| *į | iâN | — | iëN |
| *ą *ǫ *ų | áN | — | aN |
| *ae, *ea | â | â | — |
| *ai | â | é | — |
| *ei | âi | âi | — |
| *oa | ó | ó | — |
| *ao | áu | áu | — |
| *oe, *oi | ŷ | ŷ | — |
| *au | áu | á, áu | — |
| *eo | éo | éo | — |
| *eu | éu | éo, éu | — |
| *ui | úi | úi | — |
Odmiana słów z dawnymi dyftongami, w których zlały się one z monoftongami, najczęściej wyrównana jest względem monoftongów.
Inna interpretacja
Opis akcentu salladorskiego w Kyonie jest autorstwem samych Salladorczyków. Zewnętrzna jednak jego interpretacja czyni go bardziej przyziemnym. Według niej bowiem samogłoski „z diakrytykami” to zwyczajne samogłoski długie, a więc w języku salladorskim zwyczajnie występuje iloczas. Specyficzny zaś system akcentowania wynika z genezy iloczasu, który to pochodzi głównie z akcentu, ale też z podwojonych samogłosek i rzadko z wydłużenia zastępczego. Skutkuje to zacieraniem się pojęcia akcentu i iloczasu. Doskonale etymologię samogłosek odzwierciedla zaś salladorskie pismo néttor, w którym dzielą się one na akcentowane pierwotnie i wtórnie.
Fonotaktyka
- W języku salladorskim wystepuje bardzo silny system lenicji, który wychodzi nawet poza granice wyrazów. Każda spółgłoska zwarta staje się spółgłoską szczelinową po samogłoskach lub spółgłoskach płynnych oraz na końcu wyrazu. Lenicję blokują spółgłoski nosowe przed spółgłoską: te które mają to samo miejsce artykulacji; oraz geminatyzacja tejże spółgłoski zwartej.
- Geminatyzacja zwartych pojawia się gdy dwie spółgłoski zwarte stoją obok siebie. Geminatyzacja jest bowiem skutkiem asymilacji tychże spółgłosek, gdy różnią sie one dźwięcznością lub/i miejscem artykulacji. Wyrównanie miejsca artykulacji zachodzi historycznie do pierwszej spółgłoski, a wyrównanie dźwięczności do drugiej. Przykłady: *dt > tt, *db > dd, praed. *otgah > sal. ûttach. W bardziej współczesnych słowach przeważnie głoska wyrównuje sie do głoski drugiej.
- Geminatyzacja i asymilacja może zachodzić również pomiędzy wyrazami, jednak często w przypadku dwóch różnych głosek zwartych między słowami wymawia się je w zależności od idiolektu. Pomiędzy wyrazami nawet w zapisie łacińskim zmian miejsca artykulacji i dźwięczności się nie notuje. Sposoby wymowy:
- wedle zasad geminacji dla nowych słów (sŷc gâbharphâr, wymowa: /'sɪig 'gæːβɑr'ɸæːr/; âp gâbharath, wymowa: /'æːg 'gæːβɑr'æːθ/);
- jako dwie różne zwarte z czego pierwsza bez plozji i z wyrównaniem jej dźwięczności do drugiej (sŷc gâbharphâr, wymowa: /'sɪig 'gæːβɑr'ɸæːr/; âp gâbharath, wymowa: /'æːp̚ 'gæːβɑr'æːθ/);
- jako dwie głoski szczelinowe z takim samym wyrównaniem dźwięczności (sŷch ghâbharphâr, wymowa: /'sɪiɣ 'ɣæːβɑr'ɸæːr/; âph ghâbharath, wymowa: /'æːβ 'ɣæːβɑr'æːθ/);
- jako głoska szczelinowa i głoska zwarta wyrównana do niej dźwięcznością (sŷch gâbharphâr, wymowa: /'sɪiɣ 'gæːβɑr'ɸæːr/; âph gâbharath, wymowa: /'æːβ 'gæːβɑr'æːθ/).
- Zachodzą upodobnienia głosek wenątrz słów: ns, ms > ss
- /h/ wsytępuje wyłączenie na poczatku słów
- Wewnątrz słów zachodzi nf, mf > mp
- Wewnątrz słów nosowe asymilują się do zwartych według miejsca artykulacji
- Głoski /i/ i /j/ są alofonami. Głoska /j/ występuje zawsze na początku słowa (np. jûrwen), a głoska /i/ po spółgłoskach i przed samogłoskami (np. sántior) lub zwyczajnie jako samogłoska (np. néri, âlnir).
Alofony
- Głoski szczelinowe /ɸ/ /β/ /θ/ /ð/ /x/ /ɣ/ są alofonami głosek zwartych /p/ /b/ /t/ /d/ /k/ /g/ w wyniku mechanizmu lenicji
- Głoska /χ/ jest alofonem /h/
- Głoska /ɦᶹ/ jest alofonem /ʋ/
- Głoska /ɾ/ jest alofonem /r/
- Głoska /ŋ/ jest alofonem /n/ przed spółgłoskami miękkopodniebiennymi w obrębie jednego słowa
- W oficjalnym wydaniu języka /f/ i /ɸ/ to osobne fonemy, jednak w wielu idiolektach mieszją się one ze sobą. Świadczą o tym błędy językowe w postaci zaisywania litery p, w miejsce f i na odwrót.
Dialektyzacja fonetyczna
W momencie szczytowym rozwoju państwa salladorskiego istaniały 4 główne dialekty.
- Dialekt Céchen — w którym prasalladorska (synkarska) głoska *c /c/, zlała się w pełni z /k/, co dało salladorskie c/ch.
- Dialekt Téthen — w którym prasalladorska (synkarska) głoska *c /c/, przeszła przez przejście /c/ > /t͡s/ > /θ/, /t/ i zlała się w pełni z /t/, co dało salladorskie t/th.
- Dialekt Téthen-thwë — w którym zaszło powyższe oraz przejście oraz zaszło przejście /ʋə/ > /ʊ/.
- Dialekt Ttétten — w którym zaszły dwa powyższe oraz nie była słyszalna lenicja. Również prawa asymilacji i geminatyzacji różniły się od innych dialektów.
Głównym dialektem stał się dialekt Céchen, jednak do literackiego standardu języka salladorskiego wdarły się również naleciałości z dialektów Téthen i Ttétten. Powyższe nazwy dialektów zostały stworzone przez badaczy języka z okresu szczytu państwa salladorskiego.
Zapis
Celtoidalna łacinka
| a | á | â | b | bh | c | ch | d | dh |
| /ɑ/ | /'ɑː/ | /'æː/ | /b/ | /β/ | /k/ | /x/ | /d/ | /ð/ |
| e | é | f | g | gh | h | i | í | ŷ |
| /e/ | /'eː/ | /f/ | /g/ | /ɣ/ | /h/ | /i/ | /'iː/ | /'ɪi/ |
| j | l | m | n | o | ó | û | p | ph |
| /j/ | /l/ | /m/ | /n/ | /o/ | /'oː/ | /'ɨʊ/ | /p/ | /ɸ/ |
| r | s | t | th | u | ú | v, w | y | ý |
| /r/ | /s/ | /t/ | /θ/ | /u/ | /'uː/ | /ʋ/ | /ɨ/ | /'ɨː/ |
| ë | ||||||||
| /ə/ | ||||||||
Inne dyftongi
- âi wymawia się jak /'æi/
- áu wymawia się jak /'ɑu/
- éo wymawia się jak /'eo/
- éu wymawia się jak /'eu/
- úi wymawia się jak /'ui/
Opcjonalne dwuznaki finalne
- mn — na końcu słow czyta się jak n
- nm — na końcu słow czyta się jak m
Są to opcjonalne oznaczenia przekształceń fonetycznych. Słuąż autorowi jako pomoc w wymowie języka
Zasady lenicji i fortycji
Gdy dana głoska ulega lenicji, zapisuje się ją (zgodnie z tabelą), z dodatkowym h, po literze. Fortycję oznacza się przez zwyczajną literę.
W związku z tym, że pomiędzy wyrazami lenicja, fortycja i geminacja mogą zachowywać się różnie, na ogół przyjmuje się w łacince celtoidalnej, że zwykle w wypadku dwóch zwartych między wyrazami ostatnia głoska w pierwszym słowie ulega lenicji, a początkowa głoska drugiego słowa nie (np. sŷch gâbharphâr).
Inne zasady
Głoskę /ʋ/ zapisuje się na dwa sposoby dla celów estetycznych. Po spółgłosce robi się to za pomocą w, a w reszcie przypadków za pomocą v.
Zapis runiczny
W związku z tym, iż język salladorski w Kyonie zapisuje się pismem podobnym swym wyglądem do run, powstał zapis języka salladorskiego za pomocą run germańskich.
| ᚨ | ᚪ | ᚫ | ᛒ | ᚲ | ᛞ | ᛖ | ᛇ | ᚠ |
| a | á | â | b, bh | c, ch | d, dh | e | é | f |
| ᚷ | ᚺ | ᛁ | ᚽ | ᛡ | ᛃ | ᛚ | ᛗ | ᚾ |
| g, gh | h | i | í | ŷ | j | l | m | n |
| ᚭ | ᚬ | ᛟ | ᛈ | ᚱ | ᛋ | ᛏ | ᚢ | ᚤ |
| o | ó | û | p, ph | r | s | t, th | u | ú |
| ᚹ | ᛉ | ᛦ | ᛜ | ᛌ | ᛫ | ᛬ | ⋮ | ⁞ |
| v, w | y | ý | ë | ’ (elizja,
złączenie) |
separator
słów |
separaror
zdań składowych |
separaror
zdań |
separator
akapitów |
Dwuznaki finalne i dyftongalne takie same jak w łacince.
Łacinka etymologiczna
Wbrew nazwie nie oddaje w 100% etymologii słów, ale służy wskazaniu formy zapisu w tradycyjnym piśmie néttor. Jest jego transliteracją. Jej cechy charakterystyczne to zachowanie wielu cech łacinki języka praedeneńskiego oraz ścisłe określenie cyrkumfleksu dla akcentu pierwotnego oraz akutu dla akcentu wtórnego, w przeciwieństwie do systemu mieszanego spotykanego w celtoidalnej łacince. Lenicja nie jest w niej zaznaczana, gdyż i tak wynika z pozycji głoski w wyrazie i w zdaniu. Dodatkowo występuje grawis dla oddania pewnej osobliwej naleciałości jednego z dyftongów.
Lista liter (zapis celtoidalny podany w nawiasach).
| m | n | |||
| p (p/ph) | t (t/th) | k (c/ch) | c (c/ch) | |
| b (b/bh) | d (d/dh) | g (g/gh) | ||
| f | s | h (h/ch) | ſ/nſ/mſ (brak:
nie wymwaiana) | |
| w (v/w) | ||||
| v (v/w) | r | l | j |
| a | e | i | o | u | y | ą (aN) | ę (ëN) | į (jëN/iëN) | ǫ (aN) | ų (aN) | |||||||||||||
| â | ê (é) | î (ŷ) | ô (û) | û (ú) | ŷ (û) | ą̂ (áN) | ę̂ (âN) | į̂ (jâN/iâN) | ǫ̂ (áN) | ų̂ (áN) | âe (â) | êa (â) | âi (â) | êi (âi) | ôa (ó) | âo (áu) | ôe (ŷ) | ôi (ŷ) | âu (áu) | êo (éo) | êu (éu) | ûi (úi) | |
| á | é | í | ó | ú | ý | ą́ (áN) | ę́ (âN) | į́ (jâN/iâN) | ǫ́ (áN) | ų́ (áN) | áe (â) | éa (â) | ái (é) | éi (âi) | óa (ó) | áo (áu) | óe (ŷ) | ói (ŷ) | áu (áu) | éo (éo) | éu (éu) | úi (úi/ví) | |
| à (á) | |||||||||||||||||||||||
| ä (ë) | ë (ë) | ö (ë) | ü (ë) | ə (ë) |
Apostrof (') odziela ewentualne zbitki samogłosek, które mogą być przeczytane jako dyftongi.
/i/ jako alofon /j/ (przed samogłoskami), zapisuje się za pomocą litery j (np. sántior > sų̂tjor), zgodnie z konwencją pisma néttor
| Celtoidalna łacinka | Łacinka etymologiczna |
|---|---|
| Ar'âldhâchor ŶNË véâssént áu véélbhranáuth!
Âtt’ ássil s’lënenânni hŷlfrâth! Ássil s’mâth thûr fâr’dho ménel! Ménel dháulthennû Dhâinu! A’varghorâm: âtt’ âi jurânni ghâbhrâ aph ént, áu ârri aph jûrwént! Aph úrath jorráncwént — fâch! Aph úrath nafándwént! Aph úrath chlântáth fârath! Lârë! Lârë aph vâith! S’rimânni-bhë thŷrúnt! S’morrânni-bh’ aph phûrtháth! Váurath hâ Phûrthŷmë! |
Ar'âldêakor ÎNƏ wêâssént âu wêêlbranáut!
Âtt’ ą́sil s’lənenânni hîlfréat! Ą̂sil s’mât tôr fâr’doſ mênel! Mênel dâultennô Dêinuſ! A’wargoráem: âtt’ êi jurânni gâbráe ap ênt, âu ârri ap jôrvént! Ap ûrat jorrą̂kvént — fêah! Ap ûrat nafų̂dvént! Ap ûrat clę̂tát fârat! Lârä! Lârä ap vêit! S’rimânni-bë tîrúnt! S’morrânni-b’ ap pôrtát! Vâurat hâ Pôrtîmä! |
| Cáu sŷc bŷr ménnû appé, dâferé morrébbadh
Séfer, ŷrsan câmn cé, bârath âphë vâri Cáu sŷch éra sŷlenu, Dâi, Jám a’ghlârner! Âtt’ a’chŷrrer Jám sŷsâr, hŷrath áu héélmerath |
Câu sîh bôer mênnô appê, dâeferé morrêbbad
Sêfer, îrsan câm cé, bârat âkvä wâri Câu sîh êraſ sîlenuſ, Dêi, Ją̂ a’glârner! Âtt’ a’cîrrer Ją̂ sîsáer, hîrat âu hêêlmerat |
Łacinka ta występuje w klamrach słowniku salladorskim w sekcji Uwagi, dla oddania zapisu danego słowa pismem néttor oraz w klamrach i w indeksie górnym w gramatyce, w tym artykule. Docelowo wszystkie pozycje w słowniku i wszystkie tabele w gramatyce mają posiadać wersję etymologiczną.
W ewolucji języka salladorskiego głoska zapisywana jako c, w tej łacince, zlała się z głoską zapisywaną jako k w języku oficjalnym. Niektóre jednak słowa zostały zapożyczone z dialektów, w których ta głoska zlała się z głoską, zapisywalną jako t. Takie zapożyczenie zapisuje się przez t, a nie etymologicznie.
Néttor
Néttor to pismo występujące w Kyonie, którym wedle tego uniwersum posługują się Salladorczycy. Wywodzi się ono z logograficznego systemu pisma cywilizacji Qin, jednak rozwinęło się w kierunku przypominającym runy. W związku z tym, iż pismo to powstało we wczesnych wiekach rozwoju ludu Salladorców, a język ewoluował, w okresie szczytowym ich państwa, czyli w okresie gdy język już mocno utrwalił się w formie pisanej, pismo néttor przestało odzwierciedlać dawną wymowę. Świadkiem tego są liczne znaki wymawiane w ten sam sposób, które zachowuje się ze względu na ustaloną tradycję w klasycznym salladorskim. Dodatkowo powstały modyfikacje liter mające odzwierciedlać zmiany fonetyczne oraz liczne ligatury, co w szczytowym momencie dało równo 100 znaków korpusu głównego, z czego aż 12 sposobów zapsiu głoski /'æː/. W piśmie zaś przedsalladorskim, czyli edeneńskim netgorze znaków było 28.
Z powodu stopnia złożoności tej ortografii szybko ograniczyła się ona do tekstów oficjalnych, świątynnych i uczonych. W prostej korespondencji, zwłaszcza wśród tych ludzi z klas niższych, którzy byli piśmienni, dominowały różne standardy, które upraszczały pisownię na różny sposób, często pomijając niektóre aspekty wymowy.
W końcowym wieku istnienia Królestwa Salladoru powstała jednak reforma, mająca na celu uprościć pisownię ogólną. W tej reformie usunięto aż 43 znaków, co dało liczbę 57.
W językach postsalladorskich zaś, czyli językach powstałych z języka salladorskiego nie ma ustalonego zapisu.
Ortografia tradycyjna
Korpus główny:
Opcjonalne ligatury:
Interpunkcja:
Dopełnienie alfabetu łacińskiego. Poniższe litery nie występują w Kyonie, a służą jako dodatek dla używania tego pisma jako kod.
Litery w nawiasach oznaczają zapis łacinką celtoidalną.
Niektóre litery występują w dwóch wersjach. Zwykle ze względów estetycznych lub w celu zaoszczędzenia miejsca na medium pisarskim używa się jednej lub drugiej. Wyjątek stanowi drugi wariant â. Używa się go wyłączenie w inicjałach imion na świętych ikonach, w celu odróżnienie imienia Âle od imienia Âthonén. Przykład stanowi herb Królestwa Salladoru, będący również jednym z symboli Salladorczyków. Pierwszy wariant tej litery pełni rolę świętego symbolu boskiego ârneth, a więc imię Âle zapisuje się tam drugim wariantem.
W celu zaoszczędzenia miejsca na świętych ikonach popularne jest ściskanie, zmniejszanie, wydłużanie ramion i przesuwanie znaków tak, aby uzyskać więcej miejsca. Stworzenie czcionki, która brałaby to pod uwagę jest jednak wielce czasochłonnym przedsięwzięciem.
Ortografia uproszczona (XXX EK )
Gramatyka
Rejestry
W języku salladorskim ważną rolę grają rejestry: wysoki i niski (potoczny). Mimo, iż w czasach diaspory mowie potocznej salladorski zastąpiły języki lŷth-salladorskie (powstałe z języka salladorskiego w wyniku ewolucji), jejestr niski nadal używany jest w literaturze i sztuce, dla oddania pewnego stylu oraz w sytuacjach biznesowych i komunikacji między plemionami Salldorców mǫwiącymi różnymi językami postsalladorskimi. Najważniejszym elementemi rejestru jest szyk zdania:
- VSO (orzeczenie, podmiot, dopełnienie) — dla rejestru wysokiego
- (S)VO (podmiot, orzeczenie, dopełnienie) — dla rejestru niskiego
W rejestrze niskim często opuszcza się podmiot (zaimek), jeśli jest on domyślny, zaś w rejestrze wysokim nie można go opuścić. Rejestr niski również dopuszcza elizje głosek niekacentowanych, zaznaczane przez apostrof (’). Rejestr wysoki dopuszcza jedynie eliję szwy (ë). Najczęściej spotykane w słowie âttë > âtt’. W rejestrze niskim między podmiot i orzeczenie mogą wchodzić inne części mowy, a w rejestrze wysokim orzeczenie i podmiot muszą ściśle po sobie następować.
Również łączenie czasownika modalnego z bezokolicznikiem zdania podrzędnego różni się między rejestrami. W rejestrze niskim bezokolicznik jest w trybie oznajmującym, a w wysokim w trybie łączącym (supinum). Przykład: júráu hârmâ / júráu sŷch hârmâi — chcę spać (wysoki / niski rejestr).
Cechy ogólne
Język salladorski promuje opuszczanie zaimków osobowych w związku z odmiennością czasowników w rejestrze niskim.
Dopuszczalne jest pomijanie kopuły (gâ — „być”) w obu rejestrach.
Układ morfosyntaktyczny przybiera formę potrójną. Występują mianownik dla zdań bez dopełnienia bliższego, ergatyw (czynnik) dla podmiotu i biernik dla dopełnienia bliższego.
Dla wyrażenia istnienia podmiotu używa się konstrukcji COP gârë, a dla zaprzeczenia tego COP âm. Do tego używana jest forma dzierżawcza abstrakcyjna. Położenie kopuły określa rejestr. Przykład: cú ghârë Velémino / Gârë chú Velémino — „istnieje król” (wysoki/niski rejestr).
Promowane jest użycie metaforycznych rzeczowników posiłkowych (pokroju mnie to ryba).
Reduplikacja zaimka służy jego podkreśleniu.
Zdania podrzędne dopełnieniowe tworzy się za pomocą powtórzenia zaimka osobowego lub spójnika „sŷ”.
Zdania podrzędne czasu łączy zaimek hŷl (gdy). Orzeczenie zdania podrzędnego przybiera wtedy formę imiesłowu.
Celownik zwykle występuje na końcu zdania.
Czasownik
W języku salladorskim czasowniki odmieniają się przez liczby osoby, rodzaje, kluzywność, czasy i aspekty. Niektóre z nich jednak nie odmieniają sie przez osoby.
Istnieją dwa schematy odmiany czasowników regularnych: długi i krótki. Rdzenie czasowników długich zawierają samogłoskę i zwykle kończą się na spółgłoskę, zaś rdzenie czasowników krótkich składają się wyłącznie ze spółgłoski. Czasowniki długie poznaje się po tym, że akcent główny bezokolicznika pada na temat, a czasowniki krótkie po tym, że pada na końcówkę –â i zwyke są one jedno-bądź dwusylabowe. Istnieje również trzeci sposób odmiany: czasowniki zakończone na –e i nieodmienne przez osoby. Są to zwykle czasowniki modalne, onomatpeje, ale też inne czasowniki.
W słowniku czasowniki podawane są według bezokolicznika. Domyślny bezokolicznik ma aspekt dokonany.
Tryb życząco-łączący podobny używany jest do połączenia zdania podrzędnego celu oraz do wyrażenia życzenia, żądania czy grzecznościowej prośby.
Aspekt powtarzalny oznacza, że czynność wykonywana jest wielokrotnie: obejmuje to aspekty iteratywny i habitualny.
Koniugacja
| CZASOWNIKI REGULARNE DŁUGIE | TRYB OZNAJMUJĄCY | TRYB ŻYCZĄCO-ŁĄCZĄCY | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cz. teraźniejszy prosty | Cz. ciągły | Cz. teraźniejszy powtarzalny | Cz. przeszły dokonany | Cz. przeszły niedokonany | Cz. przeszły powtarzalny | Cz. teraźniejszy prosty | Cz. ciągły | Cz. teraźniejszy powtarzalny | Cz. przeszły dokonany | Cz. przeszły niedokonany | Cz. przeszły powtarzalny | |
| I.SG.M | –á{à}, –áu{áu}, (potocznie –a{a}) | –ạ́vor{âuor}, –avor{avor} | –ạ́ughan{âugan} | –ạ́vegh{âueg} | –ạ́ughe{âugeſ} | –ạ́ugha{âuganſ} | –éu{éu} | –ẹ́vor{êuor}, –evor{evor} | –ẹ́ughan{êugan} | –ẹ́vegh{êueg} | –ẹ́ughe{êugeſ} | –ẹ́ugha{êuganſ} |
| I.SG.F | –ậntë{ântä} | –ậntáur{ântáor} | –ậntaghan{ântagan} | –ậntâgh{ântáeg} | –ậntaghe{ântageſ} | –ậntagha{ântaganſ} | –ẹ́ntë{êntä} | –ẹ́ntáur{êntáor} | –ẹ́ntaghan{êntagan} | –ẹ́ntâgh{êntáeg} | –ẹ́ntaghe{êntageſ} | –ẹ́ntagha{êntaganſ} |
| II.SG | –ar{ar} | –aror{aror} | –ậrghan{ârgan} | –ậrregh{ârreg} | –ậrghe{ârgeſ} | –ậrgha{ârganſ} | –er{er} | –eror{eror} | –ẹ́rghan{êrgan} | –ẹ́rregh{êrreg} | –ẹ́rghe{êrgeſ} | –ẹ́rgha{êrganſ} |
| III.SG.PERS | –ach{ah} | –áur{áor}, –achor{akor}¹ | –ậggan{âggan} | –ậgh{âeg} | –ậgge{âggeſ} | –ậgga{âgganſ} | –ech{eh} | –éor{éor}, –echor{ekor}¹ | –ẹ́ggan{êggan} | –ẹ́gh{êg} | –ẹ́gge{êggeſ} | –ẹ́gga{êgganſ} |
| III.SG.IMPERS | –ath{aſt} | –athor{aſtor}, –ậthor{âſtor} | –ậddan{âſddan} | –ậthegh{âſteg} | –ậdde{âſddeſ} | –ậdda{âſddanſ} | –eth{eſt} | –ethor{eſtor}, –ẹ́thor{êſtor} | –ẹ́ddan{êſddan} | –ẹ́thegh{êſteg} | –ẹ́dde{êſddeſ} | –ẹ́dda{êſddanſ} |
| I.PL.IN | –ậnni{ânni} | –ậnnior{ânnior} | –ậnnighan{ânnigan} | –ậnniegh{ânnieg} | –ậnnighe{ânnigeſ} | –ậnnigha{ânniganſ} | –ẹ́nni{ênni} | –ẹ́nnior{ênnior} | –ẹ́nnighan{ênnigan} | –ẹ́nniegh{ênnieg} | –ẹ́nnighe{ênnigeſ} | –ẹ́nnigha{ênniganſ} |
| I.PL.EX | –avi{avi} | –ậvior{âvior} | –ậvighan{âvigan} | –ậviegh{âvieg} | –ậvighe{âvigeſ} | –ậvigha{âviganſ} | –evi{evi} | –ẹ́vior{êvior} | –ẹ́vighan{êvigan} | –ẹ́vihegh{êvieg} | –ẹ́vighe{êvigeſ} | –ẹ́vigha{êviganſ} |
| II.PL | –âm{áem} | –ậmor{âemor} | –ậngan{âengan} | –ậmmegh{âemmeg} | –ậnge{âengeſ} | –ậnga{âenganſ} | –âim{éim} | –ậimor{êimor} | –ậingan{êingan} | –ậimmegh{êimmeg} | –ậinge{êingeſ} | –ậinga{êinganſ} |
| III.PL.PERS | –éch{áih} | –ậchor{âikor} | –ậggan{âiggan} | –ậgh{âeg} | –ậgge{âiggeſ} | –ậgga{âigganſ} | –âich{éih} | –ậichor{êikor} | –ậiggan{êiggan} | –ậigh{êig} | –ậigge{êiggeſ} | –ậigga{êigganſ} |
| III.PL.IMPERS | –éth{áiſt} | –ậthor{âiſtor} | –ậddan{âiſddan} | –ậthegh{âiſteg} | –ậdde{âiſdde} | –ậdda{âiſdda} | –âith{êiſt} | –ậithor{êiſtor} | –ậiddan{êiſddan} | –ậithegh{êiſteg} | –âidde{êiſddeſ} | –ậidda{êiſddanſ} |
| Bezokolicznik | –â{áe} | –éor{éor} | –ậghan{âegan} | –ậgh{âeg} | –ậghe{âegeſ} | –ậgha{âeganſ} | –âi{éi} | –ậior{êior} | –ậighan{êigan} | –ậigh{êig} | –ậighe{êigeſ} | –ậigha{êiganſ} |
| CZASOWNIKI REGULARNE KRÓTKIE | TRYB OZNAJMUJĄCY | TRYB ŻYCZĄCO-ŁĄCZĄCY | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cz. teraźniejszy prosty | Cz. ciągły | Cz. teraźniejszy powtarzalny | Cz. przeszły dokonany | Cz. przeszły niedokonany | Cz. przeszły powtarzalny | Cz. teraźniejszy prosty | Cz. ciągły | Cz. teraźniejszy powtarzalny | Cz. przeszły dokonany | Cz. przeszły niedokonany | Cz. przeszły powtarzalny | |
| I.SG.M | –ạ́u | –ạ́vor | –ạ́ughan | –ạ́vegh | –ạ́ughe | –ạ́ugha | –ẹ́u | –ẹ́vor | –ẹ́ughan | –ẹ́vegh | –ẹ́ughe | –ẹ́ugha |
| I.SG.F | –ậntë | –ậntáur | –ậntaghan | –ậntâgh | –ậntaghe | –ậntagha | –ẹ́ntë | –ẹ́ntáur | –ẹ́ntaghan | –ẹ́ntâgh | –ẹ́ntaghe | –ẹ́ntagha |
| II.SG | –ậr | –ậror | –ậrgan | –ậrregh | –ậrghe | –ậrgha | –ẹ́r | –ẹror | –ẹ́rghan | –ẹ́rregh | –ẹ́rghe | –ẹ́rgha |
| III.SG.PERS | –ậch | –ạ́ur, –achor¹ | –ậggan | –ậgh | –ậgge | –ậg'ha | –ẹ́ch | –ẹ́or, –echor¹ | –ẹ́ggan | –ẹ́gh | –ẹ́gge | –ẹ́gga |
| III.SG.IMPERS | –ậth | –ậthor | –ậddan | –ậthegh | –ậdde | –ậd'ha | –ẹ́th | –ẹ́thor | –ẹ́ddan | –ẹ́thegh | –ẹ́dde | –ẹ́dda |
| I.PL.IN | –ậnni | –ậnnior | –ậnnighan | –ậnniegh | –ậnnighe | –ậnnigha | –ẹ́nni | –ẹ́nnior | –ẹ́nnighan | –ẹ́nniegh | –ẹ́nnighe | –ẹ́nnigha |
| I.PL.EX | –ậvi | –ậvior | –ậvighan | –ậviegh | –ậvighe | –ậvigha | –ẹ́vi | –ẹ́vior | –ẹ́vighan | –ẹ́vihegh | –ẹ́vighe | –ẹ́vigha |
| II.PL | –ậm | –ậmor | –ậngan | –ậmmegh | –ậnge | –ậnga | –ậim | –ậimor | –ậinghan | –ậimegh | –ậinge | –ậinga |
| III.PL.PERS | –ậch | –âchor | –ậggan | –ậgh | –ậgge | –ậgga | –ậich | –ậichor | –ậiggan | –ậigh | –ậigge | –ậigga |
| III.PL.IMPERS | –ậth | –ậthor | –ậddan | –ậthegh | –ậdde | –ậdda | –ậith | –ậithor | –ậiddan | –ậithegh | –âidde | –ậidda |
| Bezokolicznik | –ậ | –ẹ́or | –ậghan | –ậgh | –ậghe | –ậgha | –ậi | –ậir | –ậighan | –ậigh | –ậighe | –ậigha |
| CZASOWNIKI NIEODMIENNE PRZEZ OSOBY | TRYB OZNAJMUJĄCY | TRYB ŻYCZĄCO-ŁĄCZĄCY | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cz. teraźniejszy prosty | Cz. ciągły | Cz. teraźniejszy powtarzalny | Cz. przeszły dokonany | Cz. przeszły niedokonany | Cz. przeszły powtarzalny | Cz. teraźniejszy prosty | Cz. ciągły | Cz. teraźniejszy powtarzalny | Cz. przeszły dokonany | Cz. przeszły niedokonany | Cz. przeszły powtarzalny | |
| –e | –éor | –eghan | –egh | –eghe | –egha | –ẹ́sâr | –ẹ́ossâr | –eghậssâr | –ẹ́ssâr | –ẹ́ghesâr | –ẹ́ghasâr | |
Alternatywnie, w kontekście poetyckim, aby stworzyć formę łączącą, można użyć cząstki sâr przed czasownikiem w trybie oznajmującym.
¹forma rzadka, głównie literacka
Kropka pod literą (np. ậ) oznacza akcent główny (stary, według którego układają się pozostałe akcenty). Oznacza to, że nie ma akcentu na rdzeń czasownika w odmianie, w której pojawia się ta kropka. Czasowniki krótkie nie mają rdzenia samogłoskwego, więc akcent zawsze pada na końcówkę.
| Potoczne formy rozkazujące | |
|---|---|
| Osoby | Odmiana |
| II.SG | –ul |
| I.PL.IN | –úil |
| II.PL | –un |
Imiesłów
Imiesłowy są z reguły nieodmienne przez przypadki i liczby oraz stawiane po rzeczownikach, które opisują. Jeśli jednak same pełnią role rzeczowników, odmieniaja się jak rzeczowniki swoich deklinacji. Często jednak w celu dookreślenia rodzaju dodawane im są przyrostki: –in dla rodzaju męskiego oraz –wë dla rodzaju żeńskiego. Przyrostki wyrównują akcent główny i odmieniają się według swoich schematów.
| IMIESŁOWY
REGULARNE DŁUGIE |
Czas teraźniejszy | Czas przeszły | Czas przyszły | |
|---|---|---|---|---|
| Czynne | Dokonany | –(*)adh | –(*)ẹ́bbadh | –mỵ̂rradh |
| Niedokonany | –and | –(*)ẹ́bband | –mirand | |
| Powtarzalny | –aghand | –(*)ẹ́bhaghand | –mỵ̂raghand | |
| Bierne | Dokonany | –ŷgh | –(*)ẹ́bhŷgh | –mỵ̂rŷgh |
| Niedokonany | –ỵ̂ghor | –(*)ebhŷghor | –mirỵ̂ghor | |
| Powtarzalny | –ậghnŷgh | –(*)ebhậghnŷgh | –mirậghnŷgh | |
Asterysk (*) oznacza geminację poprzedzającej spółgłoski, jeśli rdzeń kończy się na spółgloskę.
| IMIESŁOWY
REGULARNE KRÓTKIE |
Czas teraźniejszy | Czas przeszły | Czas przyszły | |
|---|---|---|---|---|
| Czynne | Dokonany | –ậdh | –ẹ́bbadh | –amỵ̂rradh |
| Niedokonany | –ậnd | –ẹ́bband | –amỵ̂rand | |
| Powtarzalny | –ậghand | –ẹ́bhaghand | –amỵ̂raghand | |
| Bierne | Dokonany | –ỵ̂gh | –ẹ́bhŷg | –amỵ̂rŷgh |
| Niedokonany | –ỵ̂ghor | –ebhỵ̂ghor | –amirỵ̂ghor | |
| Powtarzalny | –ậghnŷgh | –ebhậghnŷgh | –amirậghnŷgh | |
Kopuła („być”)
| CZASOWNIK
NIEREGULARNY „być” |
TRYB OZNAJMUJĄCY | TRYB ŻYCZĄCO-ŁĄCZĄCY | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cz. teraźniejszy | Cz. teraźniejszy powtarzalny | Cz. przeszły | Cz. przeszły powtarzalny | Cz. teraźniejszy | Cz. teraźniejszy powtarzalny | Cz. przeszły | Cz. przeszły powtarzalny | |
| I.SG.M | cáu / ŷr | cáughan / ŷrghan | gáu | gáughan | cáusâr / ŷssâr | cáughâssâr / irghâssâr | géu | géughan |
| I.SG.F | cântë / ŷr | cântaghan / ŷrghan | gântë | gântaghan | cântâr / ŷssâr | cantaghâssâr / irghâssâr | géntë | géntaghan |
| II.SG | jâr | jârghan | gâr | gârghan | jâssâr | jarghâssâr | gér | gérghan |
| III.SG.PERS | cuch / cu | cúggan / cúghan | gâch | gâggan | cússâr / cúsâr | cuggâssâr / cughâssâr | géch | géggan |
| III.SG.IMPERS | cuth / cu | cúddan / cúghan | gâth | gâddan | cússâr / cúsâr | cuddâssâr / cughâssâr | géth | géddan |
| I.PL.IN | jânni / jáu | jânnighan / jáughan | gânni | gânnighan | jânnisâr / jáusâr | jânnighan / jáughan | génni | génnighan |
| I.PL.EX | jâvi / jáu | jâvighan / jáughan | gâvi | gâvighan | jâvisâr / jáusâr | jâvighan / jáughan | gévi | gévighan |
| II.PL | jâm | jângan | gâiam | gaiângan | jâssâr | jângan | géiam | geiângan |
| III.PL.PERS | cúich / pe | cúiggan / péghan | gâch | gâggan | cúissâr / pésâr | cúiggan / péghan | gâich | gâiggan |
| III.PL.IMPERS | cúith / pe | cúiddan / péghan | gâth | gâddan | cúissâr / pésâr | cúiddan / péghan | gâith | gâiddan |
| Bezokolicznik | gâ | gâghan | gâghe | gâgha | gâi | gâghan | gâighe | gâigha |
| Potocznie formy rozkazujące | |
|---|---|
| Osoby | Schemat |
| II.SG | gul |
| I.PL.IN | gúil |
| II.PL | gun |
| IMIESŁÓW OD „BYĆ” | Czas teraźniejszy | Czas przeszły | Czas przyszły |
|---|---|---|---|
| Dokonany | pâdh | pébbadh | púirradh |
| Niedokonany | pând | pébband | púirand |
| Powtarzalny | pâghand | pebhâghand | púirâghand |
Czasowniki złożone poimkowe
Niektóre czasowniki tworzy się poprzez dodanie do nich przyimków bądź poimków. Poimki dodawane są jednak na końcu, po cząstce odmiennej (w słowniku widnieją z myślnikiem). Jednak przy tworzeniu imiesłowów poimek staje się wrostkiem między rdzeniem, a końcówką imiesłowową. Przykład: vârmâ-nâ („uciec”) > varmanâebhnaghnândin („mężczyzna, który wielokrotnie uciekał”). Poimek wtedy jest akcentowany. Jeśli występuje rozziew tej samej samogłoski, upraszczany jest on do postaci pojedynczej samogłoski akcentowanej. Jeśli poimek zaczyna się na spółgłoskę, dostaje on wrostek –a– przed nią.
Czas przyszły
Czas przyszły tworzy się poprzez dodanie partykuły sŷr przed czasownikiem w rejestrze wysokim lub przedrostka s'–, w rejestrze niskim. W czasie przyszłym wyróżniamy różne aspekty w zależności od czasu i aspektu czasownika bazowego. Użycie czasu przeszłego daje czas zaprzeszły, użycie czasu teraźniejszego daje aspekt dokonany, użycie czasu ciągłego daje aspekt niedokonany, a użycie aspektu powtarzalnego daje czas przyszły powtarzalny.
Tryb rozkazujący
Tryb rozkazujący tworzy się poprzez dodanie przedrostka do czasownika w czasie teraźniejszym prostym. Jest to przedrostek â'– przed spółgłoskami, a âr'– przed samogłoskami. Istnieje też forma nieakcentowana a'– /ar'–. W rejestrze niskim robi się to z pomocą trybu oznajmującego, a w wysokim z pomocą trybu łączącego. Trzecia forma rozkazująca zarezerwowana jest dla sytuacji kompletnie niskich i świadczy o braku szacunku bądź o bliskich relacjach koleżeńskich.
W rejestrze wysokim przedrostek ar/âr/â/a– można pominąć, gdyż staje się on redundantny w obliczu użytego trybu łączącego. Dzieje się to głównie w poezji i w tekstach religijnych.
Gdy imiesłów pełni funkcję czasownika, w przypadku pominiętej kopuły, stosuje się do niego również przedrostki rozkazujące.
Tryb przypuszczający
Za tryb przypuszczający odpowiada cała konstrukcja warunkowa. Zdanie przypuszczające zaczyna się od słowa cus — partykuły przypuszczenia, po czym nastepuje warunek w trybie oznajmującym w odpowiednim czasie. Przykład:
| Cus ŷs' amh hémânu, amn câm pel |
| Gdyby nie moja matka, nie byłoby mnie tu |
| COND jeśli brak matka-GEN, brak ja.M.GEN tutaj |
Domyślnie ta partykuła występuje na początku zdania, jednak jeśli w zdaniu wystepuje warunek utworzony z ŷsë/ŷs' (jeśli), może z tym spójnikiem zamienić miejsce.
Tryb przymierzenia
Występuje przyrostek –éssâr, który tworzy nieodmienną formę czasownika wyrażającą znaczenie podobne do polskich –alny, do {czasownik}–ania/–enia. Wyraża on możliwość wykonania czynności/znajdowanie się jej w kolejce do wykonania.
Strona bierna
Stronę bierną tworzy się poprzez użycie imiesłowów biernych z kopułą (gâ — „być”) lub bez kopuły, pomijając ją.
Strona czynna z ergatywem
Gdy podmiot zdania jest domyślny, a powinien wystąpić w ergatywie, czasownik nabiera przedrostek në–, jeśli zaczyna się na spółgłoskę lub n–, jeśli zaczyna się na samogłoskę. Tyczy się to wszystkich form, również imiesłowów. W zapisie łacińskim tę cząstkę oddziela się myślnikiem (np. në-chŷrrâ). Szwa w tym miejscu często traktowana jest jako bezdźwięczna, a więc wtedy nie liczby się tej cząstki jako osobnej sylaby.
Przyrostek ten może również zastąpić sam ergatyw w zaimku bądź rzeczowniku. Częstość tego zjawiska waha się między idiolektami, a ono samo kojarzy się z wiejskim pochodzeniem. Historycznie była to cecha charakterystyczna części mieszkańców wsi, którą gardziła elita, jednak w diasporze ergatywizowanie czasownika nabrało raczej wartości humorystycznej i sentymentalnej. W Roku Wspólnym zaś przeważa pogląd, że ergatywizacja podmiotu należy do wysokiego rejestru, a ergatywizacja orzeczenia do niskiego.
W trybie rozkazującym do przedrostka rozkazującego dodawane jest n–.
Strona zwrotna
Stronę zwrotną tworzy się poprzez użycie zaimka zwrotnego w miejsce dopełnienia
Strona wzajemna
Stronę wzajemną tworzy się poprzez dodanie przedrostka tal– do czasownika.
Czasowniki modalne
Modalność wyrażana jest na różne sposoby.
- Modalność możliwości, zdolności, siły: gâ fândo fándâi, dosł. „być zdolnym aby zrobić”. Używana jest kopuła, przymiotnik i tryb łączący bezokolicznika.
- Modalność potrzeby: âne fándâ, dosł. „potrzebować zrobić”. Używany jest czasownik modalny nieodmienny przez osoby i tryb oznajmujący bezokolicznika.
- Modalność przyzwolenia: PERSPRON.DAT géum fándâi, dosł „komuś powietrze aby zrobić”. Użyty jest tu celownik, rzeczownik posiłkowy oraz trzyb łączący bezokolicznika.
- ...
Przyimek w roli czasownika
Konstrukcja zdań PERSPRON.DAT ku/do O.ACC używana jest często w miejsce róznego rodzaju konstrukcji czasownikowych. Np. zamiast s'hŷlfáu („umrę”), sŷsâr aph hŷlfrâth („mi do śmierci”). Taka forma używana jest szczególnie w rejestrze wysokim. Wyraża ona dystans do czynności, która się opisuje bądź podniosłość danego wydarzenia.
Rzeczownik
Rzeczownik występuje w trzech rodzajach: męskim, żeńskim i nijakim.
Występują 4 deklinacja główne, z czego niektóre z nich mają poddeklinacje.
Przypadki
| RZECZOWNIK | Mianownik | Ergatyw | Biernik | Dopełniacz | Celownik | Narzędnik | Liczba |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Deklinacja I nt (męska, zwartotematowa) | — | V́, –am⁴ | –ath | –u | –isâr, –sâr² | –i | L.poj. |
| –á / –a² | –áum | –áuth | –nû, –ny², –o³ | –iậssâr, –iậs² | –ian | L.mn. | |
| Deklinacja I s/th (męska, szczelinowotematowa) | — | V́,–am⁴ | –ath | –u | –isâr, *(s)–sâr² | –i | L.poj. |
| –á / –a² | –áum | –áuth | –nû, –ny², –o³ | –iậssâr, –iậs² | –ian | L.mn. | |
| Deklinacja I n (męska, nosowotematowa) | — | V́(m), –am⁴ | V́(n)–t | –u | –isâr, *(s)–sâr² | –i | L.poj. |
| –á / –a² | –áum | –áuth | –nû, –ny², –o³ | –iậssâr, –iậs² | –ian | L.mn. | |
| Deklinacja II (żeńska) | –ë | –am | –áth | –u | –ỵ̂ssâr, –ỵ̂s² | –ir | L.poj. |
| –an | –án | –ánt | –no, –a³ | –ỵ̂ddâr, –ỵ̂ddër² | –irdh | L.mn. | |
| Deklinacja III rl (nijaka) | – | V́, V́–m¹, –am⁴ | –ath | –am | –isâr, –sâr² | –i | L.poj. |
| –on / –en¹ | –ón / –én¹ | –ónt | –rû, –ry², –e³ | –iậssâr, –iậs² | –ian | L.mn. | |
| Deklinacja III ë (nijaka) | –ë | –ëm | –âth | –am | –ỵ̂sâr, –ỵ̂ar² | –ŷ | L.poj. |
| –on / –en¹ | –ón / –én¹ | –ónt | –rû, –ry², –e³ | –iậssâr, –iậs² | –ian | L.mn. | |
| Deklinacja IV a (męska) | –a | –á | –áth | –á | –ésâr, –éar² | –é | L.poj. |
| –an | –án | –ánt | –annû, –anny², –án³ | –ậssâr, –ậs² | –én | L.mn. | |
| Deklinacja IV e (męska) | –e | –é | –éth | –éu | –ậisâr, –ậir² | –âi | L.poj. |
| –en | –én | –ént | –ennû, –enny², –éon³ | –ậissâr, –ậis² | –âin | L.mn. | |
| Deklinacja IV i (męska) | –i | –í | –íth | –iu | –ísâr, –íar² | –í | L.poj. |
| –in | –ín | –ínt | –ionnû, –ionny², –ion³ | –ỵ̂ssâr, –ị́s² | –ín | L.mn. | |
| Deklinacja IV o (męska) | –o | –ó | –óth | –ú | –ỵ̂sâr, –ỵ̂ar² | –ŷ | L.poj. |
| –on | –ón | –ónt | –onnû, –onny², –ón³ | –ỵ̂ssâr, –ỵ̂s² | –ŷn | L.mn. | |
| Deklinacja IV u (męska) | –u | –ú | –úth | –ú | –ụ́isâr, –ụ́ir² | –úi | L.poj. |
| –un | –ún | –únt | –unnû, –unny², –un³ | –ụ́issâr, –ụ́is² | –úin | L.mn. | |
| Deklinacja V â (męska jednosylabowa) | –ậ | –ậsam | –ậth | –ạ́us | –ậsâr, –ậr² | –ậ | L.poj. |
| –ận | –ậm | –ậnt | –ạ́unnû, –ạ́unny², –ạ́un³ | –ậssâr, –ậs² | –ận | L.mn. | |
| Deklinacja V é (męska jednosylabowa) | –ẹ́ | –ẹ́sam | –ẹ́th | –ẹ́u | –ậisâr, –ậ̣ir² | –ậi | L.poj. |
| –ẹ́n | –ẹ́m | –ẹ́nt | –ẹ́nnû, –ẹ́nny², –ẹ́on³ | –ậissâr, –ậ̣is² | –ậin | L.mn. | |
| Deklinacja V ŷ (męska jednosylabowa) | –ỵ̂ | –ỵ̂sam | –ỵ̂th | –ỵ̂u | –ỵ̂sâr, –ỵ̂ar² | –ỵ̂ | L.poj. |
| –ỵ̂n | –ỵ̂m | –ỵ̂nt | –ỵ̂onnû, –ỵ̂onny², –ỵ̂on³ | –ỵ̂ssâr, –ỵ̂s² | –ỵ̂n | L.mn. | |
| Deklinacja V û (męska jednosylabowa) | –ụ̂ | –ụ̂sam | –ụ̂th | –ụ̂ | –ỵ̂sâr, –ỵ̂ar² | –ỵ̂ | L.poj. |
| –ụ̂n | –ụ̂m | –ụ̂nt | –ụ̂nnû, –ụ̂nny², –ụ̂n³ | –ỵ̂ssâr, –ỵ̂s² | –ỵ̂n | L.mn. | |
| Deklinacja V ú (męska jednosylabowa) | –ụ́ | –ụ́sam | –ụ́th | –ú | –ụ́isâr, –ụ́ir² | –ụ́i | L.poj. |
| –ụ́n | –ụ́m | –ụ́nt | –ụ́nnû, –ụ́nny², –ụ́n³ | –ụ́issâr, –ụ́is² | –ụ́in | L.mn. |
V́ — oznacza, że poprzedzająca samogłoska ulega akcentowaniu wtórnemu.
(n) — a poprzedzająca spółgłoska nosowa asymiluje się do postaci n.
(m) — a poprzedzająca spółgłoska nosowa asymiluje się do postaci m.
(s) — oznacza, że poprzedzająca głoska asymiluje się do postaci s.
¹ forma rzadka.
² forma niskorejestrowa.
³ forma używana z przyimkami i poimkami, które jej dotyczą. Informacja o tym widnieje przy każdym przyimku i poimku w słowniku. Jest to też forma przymiotnika odrzeczownikowego, patrz: przymiotnik.
⁴ forma używana w słowach jednosylabowych
Przyrostki wyjątkowe
Niektóre rzeczowniki odmieniają się według specjalnych zasad, dzięki wyjątkowym przyrostkom. Zwykle wyróżniają się one inną liczbą mnogą lub opuszczeniem jednej głoski przy odmianie. Szczątkowy wołacz jest archaiczny.
| PRZYROSTKI WYJATKOWE | Mianownik | Ergatyw | Biernik | Dopełniacz | Celownik | Narzędnik | Szczątkowy
wołacz |
Liczba |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| końcówka typowa męska | –in | –ím | –ínt | –inu | –ỵ̂nisâr, –ỵ̂s² | –ini | –i | L.poj. |
| –en | –ém | –ént | –ennû, –enny², –eno³ | –iniậssâr, –iniậs² | –ỵ̂nian | — | L.mn. | |
| końcówka typowa męska z byłym dyftongiem ai/ae | –én | –ém | –ént | –ẹ́nu | –ẹ́nisâr, –ẹ́s² | –ẹ́ni | –é | L.poj. |
| –ân | –âm | –ânt | –ânnû, –ânny², –âno³ | –âniậssâr, –âniậs² | –ậnian | — | L.mn. | |
| końcówka typowa męska z byłym dyftongiem ai/ae
w słowach jednosylabowych |
–ận | –ậm | –ậnt | –ậnu | –ậnisâr, –ậr² | –ậni | –ậ | L.poj. |
| –ậná | –ậnáum | –ậnáuth | –ậnnû, –ậnny²,–ậno³ | –âniậssâr, –âniậs² | –ậnian | — | L.mn. | |
| imiesłowowy wykonawca czynności (męski) | –and | –ánd | –ậndath | –ậndu | –ậndisâr, –ậndsâr² | –ậndi | — | L.poj. |
| –end | –énd | –ẹ́ndath | –ẹ́nnû, –ẹ́nny² –ẹ́ndo³ | –endiậssâr, –endiậs² | –ẹ́ndian | — | L.mn. | |
| zdrobnienie od –and | –alind | –alínd | –alỵ̂ndath | –alỵ̂ndu | –alỵ̂ndisâr, –alỵ̂ndsâr² | –alỵ̂ndi | — | L.poj. |
| –alend | –alénd | –alẹ́ndath | –alẹ́nnû, –alẹ́nny² –alẹ́ndo³ | –alindiậssâr, –alindiậs² | –alỵ̂ndian | — | L.mn. | |
| końcówka odmiejscowa (męski) | –il | –íl / –ílm¹ | –ilath | –ilam | –ỵ̂lisâr, –ỵ̂lsâr² | –ili | — | L.poj. |
| –el | –él / –élm¹ | –elath | –elam | –eliậssâr, –eliậs² | –ẹ́lian | — | L.mn. | |
| patronim męski | –an | –án | –ánt | –anu | –ậnisâr, –ậssâr² | –ani | — | L.poj. |
| –ân | –ân | –ânt | –ậnnû, –ậnny² –ậno³ | –âniậssâr, –âniậs² | –ậnian | — | L.mn. | |
| patronim żeński | –al | –ál / –álm¹ | –alath | –alu | –alỵ̂ssâr / –alỵ̂s² | –alir | — | L.poj. |
| –âl | –âlm | –ậlath | –alno, –ala³ | –alỵ̂ddâr / –alỵ̂ddër² | –alirdh | — | L.mn. | |
| wartość abstrakcyjna (żenski) | –wen | –wém | –wént | –enu | –ẹ́nisâr, –ẹ́niar² | –eni | — | L.poj. |
| –ená / –ena² | –enáum | –enâth | –enno, –ena³ | –eniậssâr, –eniậs² | –ẹ́nian | — | L.mn. | |
| wartość abstrakcyjna (żenski)
z rdzeniem zakończonym na a |
–awen | –awém | –awént | –ậnu | –ậnisâr, –ậniar² | –ậni | — | L.poj. |
| –ậná / –ậna² | –ậnáum | –ậnâth | –ậnno, –ậna³ | –ậniậssâr, –ậniậs² | –ậnian | — | L.mn. | |
| wartość abstrakcyjna (żenski)
z rdzeniem zakończonym na nosową |
(m)–ben | (m)–bem | (m)–bént | –enu | –ẹ́nisâr, –ẹ́niar² | –eni | — | L.poj. |
| –ená / –ena² | –enáum | –enâth | –enno, –ena³ | –eniậssâr, –eniậs² | –ẹ́nian | — | L.mn. | |
| wartość abstrakcyjna (nijaki) | –wë | –wëm | –wáth | –wam | –wâisâr, –wâir² | –wâi | — | L.poj. |
| –won | –wón | –wónt | –worû, –wory², –wo³ | –woiậssâr, –woiậs² | –woian | — | L.mn. | |
| wartość abstrakcyjna (nijaki)
z rdzeniem zakończonym na nosową (rzadkie i archaiczne) |
(m)–bë | (m)–bëm | (m)–báth | (m)–bam | (m)–bâisâr, –wâir² | *(m)–bâi | — | L.poj. |
| (m)–bon | (m)–bón | (m)–bónt | (m)–borû, (m)–bory², (m)–bo³ | (m)–boiậssâr, –woiậs² | *(m)–boian | — | L.mn. |
(m) — oznacza, że poprzedzająca spółgłoska nosowa asymiluje się do postaci m.
¹ forma rzadka
² forma niskorejestrowa
³ forma używana z przyimkami i poimkami, które jej dotyczą. Informacja o tym widnieje przy każdym przyimku i poimku w słowniku. Jest to też forma przymiotnika odrzeczownikowego, patrz: przymiotnik.
Przedrostki zwrotu do adresata
Istnieją cztery przedrostki grzecznościowe, które dodaje się do imion bądź tytułów osób do których się zwraca, aby wyrazić szacunek w ich stronę.
- Mężczyźni o takim samym statusie lub niższym: rúi–
- Kobiety o takim samym statusie lub nizszym: lâi–
- Osoby o wyższym statusie: lór–
- Osoby o znacznie wyższym statusie (np. król, cesarz, arcykapłan): bódho–
Oprócz tego istnieje przedrostek używany w celu wyrażenia czułości przyjacielowi lub w przenośni drugiej połówce: émi–
Formy dzierżawienia
Istnieje kilka form dzierżawienia:
- Dzierżawienie fizyczne: oznacza się je za pomocą dopełniacza od dzierżawcy. Przykład: âssë châm — „mój miecz”, dosł. miecz mnie.
- Dzierżawienie niefizyczne: oznacza się je za pomocą przyrostków dzierżawczych zaimków lub przymiotników utworzonych od rzeczowników. Przykład: hâthin — „mój ojciec”, héhâ — „moja ona” (co oznacza przenośnie „moja dziewczyna”). Aby podkreślić liczbę dzierżawców w przypadku przymiotników używa się patrykuł: û — dla liczby pojedynczej i fes — dla liczby mnogiej. Dodaje się je przed przymiotnikiem. W przypadku dzierżawienia wielokrotnego cała fraza û/fes ADJ traktowana jest jak obiekt dzierżawienia. W takim przypadku przedrostek dzierżawczy zaimka doczepiony zostaje do partykuły: DERIV-û/fes ADJ. Przykład: hésum héfes dháulthino — „wzrok moich wrogów”.
- Dzierżawienie przeczące, oznaczające brak: używany jest przedrostek âir–, w trzech możliwych konfiguracjach: przy dzierżawieniu niefizycznym zaimkowym: âir-DERIV-SUBJ (przykład: âirhémûr — „wojsko beze mnie”), przy dzierżawieniu niefizycznym przymiotnikowym âir-SUBJ ADJ (przykład: âirin âthino — „on bez ojca”), a przy dzierżawieniu fizycznym SUBJ âir-ADJ (przykład: gâbhrin âirâsse — „wojownik bez miecza”).
- Tworzenie terminów i nazw własnych: słowo opisujące bez formantów rodzajowych doczepia się do słowa opisywanego, wyrównując akcent.
- Dzierżawienie porównawcze: odbywa się za pomocą wrostka –úi– po spółgłosce lub –ví– po samogłosce. Przykład: cârin-úi-âchë — „mężczyzna jak drzewo”, âssë-ví-mûrdhan — „miecz jak piorun”. Wrostek ten nie jest samodzielną częścią mowy. Sama cząstka úi osobno również może oznaczać słowo jak w porównaniach. W łacince pisze się ją z myślnikiem, jak dzierżawienie porównawcze.
Każda struktura dzierżawienia oprócz porównawczej posiada sztywny szyk: POSSESSUM POSSESSOR.
Zaimki
Zaimki osobowe
Formy po ukośniku, a bez adnotacji to formy „leniwe”. Nie są niskorejestrowe. Są one często nieakcentowane.
| PODSTAWOWE | Mianownik | Ergatyw | Biernik | Dopełniacz | Narzędnik | Celownik | Forma dzierżawcza łączna | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I | SING.M (ja, mężczyzna) | sŷch / sich | sŷam / siam | cânt / cant | câm / cam | sŷ / si | sŷsâr / sâr² | hé– / h–³ |
| SING.F (ja, kobieta) | ântë / ant' | ântam | ântâth / ântath | ântâ / antâ | ântir | antŷsâr / antŷr² | ânta– / ânt–³ | |
| PLUR.IN (my, z tobą) | vâi | vâim | vâith | vâio | véjâi / vejâi / vé² | vejâisâr / vâisâr / vâir² | vé– / v–³ | |
| PLUR.EX (my, bez ciebie) | sâi | sâim | sâith | sâio | séjâi / sejâi / sé² | sejâisâr / sâisâr / sâir² | sé– / s–³ | |
| II | SING (ty) | ŷam / jam / jâm | jáum | ŷuth / juth / júth | ŷu / ju / jú | ŷâi / jâi | jâisâr / jâr² | ján– |
| PLUR (wy) | súi | súim | súith | súio | sújâi / sujâi | sujâisâr / súisâr / súir² | sú– / sw–³ | |
| III | SING.M (on) | ŷn / in | ŷm / im | núth / nuth | nú / nu | nŷ / ni | nŷsâr / nŷr² | ín– / ŷn– |
| SING.F (ona) | hâ / ha | háum | hâth / hath | hâ / ha | hŷr / hir | hŷsâr / hŷr² | hâ– | |
| SING.N (ono) | ûr / or | ûrm / orm | ûrath | rú / ru | rŷ / ri | rŷsâr / rŷr² | ûr– | |
| SING.DIVIN (On, Bóg) | ŶNË | ŶNAM | INÂTH | INÚ | INŶ | INŶSÂR / INŶR ² | IN– | |
| PLUR.M (oni, mężczyźni) | én / en | ém / em | nûth | nû / no | nŷan | nŷssâr / nŷs² | én– | |
| PLUR.F (one, kobiety) | hân / han | hâm / ham | hânt | hâno | hŷan | hŷssâr / hŷs² | hân– | |
| PLUR.N (one, inne) | ûron | ûrom | ûrónt | rû / ro | rŷan | rŷssâr / rŷs² | ûrn– | |
| PLUR.C / PLUR.DUB (oni, one)
(patrz: wskazujące) |
lé / le | lém / lem | léth / leth | lŷe | lŷâi / liâi | liâisâr / liâir² | lé– | |
| ZWROTNE | Biernik | Dopełniacz | Narzędnik | Celownik | Forma dzierżawcza łączna | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| I | SING.M (ja, mężczyzna) | tesŷch | techâm | tesŷ | tesŷsâr / tesŷr¹ | té– / t–² |
| SING.F (ja, kobieta) | tântë | tântâ | tântir | tântŷsâr / tantŷr¹ | tânta– / tânt–² | |
| PLUR.IN (my, z tobą) | twâi | twâio | twéiâi | twejâisâr / twâisâr / twâir¹ | twé– / tw–² | |
| PLUR.EX (my, bez ciebie) | tesâi | tesâio | teséiâi | tesejâisâr / tesâisâr / tesâr¹ | tesé– / tés–² | |
| II | SING (ty) | tŷam / tiam / tiâm | tŷu / tiu / tiú | tŷâi | tiâisâr / tiâr¹ | tián–² |
| PLUR (wy) | tesúi | tesúio | tesúiâi | tujâisâr / túisâr / túir¹ | tesú– / tésw–² | |
| III | SING.M (on) | tŷn | tenú | tenŷ | tenŷsâr / tenŷr¹ | tín– / tŷn– |
| SING.F (ona) | tâ / ta | tâ / ta | tâir | tâisâr / tâir¹ | tâ– | |
| SING.N (ono) | tûr / tor | terú | terŷ | terŷsâr / terŷr¹ | tûr– | |
| SING.DIVIN (On, Bóg) | TINÂTH | TINÚ | TINŶ | TINŶSÂR / TINŶR¹ | TIN– | |
| PLUR.M (oni, mężczyźni) | tén / ten | tenû | tenŷan | tenŷssâr / tenŷs¹ | tén– | |
| PLUR.F (one, kobiety) | tân / tan | tâno | tŷan | tŷssâr / tŷs¹ | tân– | |
| PLUR.N (one, inne) | tûron | trû / tro | trŷan | trŷssâr / trŷs¹ | tûrn– | |
| PLUR.C lub PLUR.DUB (oni, one)
(patrz: wskazujące) |
telé | telŷe | telŷâi | teliâisâr / teliâir¹ | telé– | |
¹ forma niskorejestrowa
² forma poprzedzająca samogłoskę. Opcjonalna
Zaimki wskazujące
| PODSTAWOWE | Mianownik | Ergatyw | Biernik | Dopełniacz | Narzędnik | Celownik | Forma dzierżawcza łączna | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| SING | M (ten) | tâl / tal | tâlm / talm | tâlant | tâlam | tâli | tâlisâr / tâlsâr² | tâl– |
| F (ta) | lâ / la | lâm / lam | lânt / lant | lâm / lam | lŷrn / lirn | lŷssâr / lŷs² | lâ– | |
| N (to) | ûn / on | ûm / om | nânt / nant | nâm / nam | nâi | nâisâr / nâir² | ûn– | |
| C / C.DUB (ten, ta lub to,
mówca nie wie którego użyć) |
û | ûm | ûth | ûam | ûvi | ûsâr | û– | |
| PLUR | C (ci, te) | lé / le | lém / lem | léth / leth | lŷe | lŷâi / liâi | liâisâr / liâir² | lé– |
| N (te) | né / ne | ném / nem | néth / neth | nŷe | nŷâi / niâi | niâisâr / niâir² | né– | |
| ZWROTNE | Biernik | Dopełniacz | Narzędnik | Celownik | Forma dzierżawcza łączna | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| SING | M (ten) | tethâl | tethâlam | tâli | tethâlisâr / tethâlsâr¹ | tethâl– |
| F (ta) | tlâ / tla | tlâm / tlam | tlŷrn / tlirn | tlŷssâr / tlŷs¹ | tlâ– | |
| N (to) | tûn / ton | tenâm | tenâi | tenâisâr / tenâir¹ | tûn– | |
| C.DUB (ten, ta lub to,
mówca nie wie którego użyć) |
tû | tûam | tûvi | tûsâr | tû– | |
| PLUR | C (ci, te) | tlé / tle | tlŷe | tlŷâi / tliâi | tliâisâr / tliâir¹ | tlé– |
| N (te) | tené | tenŷe | teniâi | teniâisâr / teniâir¹ | tené– | |
û często używane jest w handlu lub gdy mówca nie jest pewien tego o czym mówi. Pełni również funkcję liczebnika jeden, w zdaniach typu „jeden XYZ, drugi XYZ”.
¹ forma niskorejestrowa
Przedrostki modalne
Istnieją trzy przedrostki modalne, które służą podkreśleniu różnych części mowy.
ber–, który oznacza zgodę, pewność, stronnictwo danej rzeczy, podkreślenie prawdziwości, wysławienie
âis–, który oznacza niezgodę, pogardę, odrzucenie, podkreślenie fałszywości, obrażenie, ekskomunikę
âr–/ar– oznaczający świętość, sanktyfikator
Przymiotnik i przysłówek
Przymiotnik
Przymiotniki są z reguły nieodmienne i zwykle stawiane są po rzeczownikach, które opisują, niezależnie od rejestru. Są jednak odmienne jeśli spełniają rolę rzeczowników. W takim przypadku odmieniane są jak rzeczowniki.
Schemat tworzenia przymiotników odrzeczownikowych:
- Deklinacja I: –o. — Odmienny według deklinacji IV o.
- Deklinacja II: –a. — Odmienny według deklinacji IV a.
- Deklinacja III: –e. — Odmienny według deklinacji IV e.
- Deklinacja IV a: –án — Odmienny według deklinacji I n.
- Deklinacja IV e: –éon — Odmienny według deklinacji I n.
- Deklinacja IV o: –ion — Odmienny według deklinacji I n.
- Deklinacja IV o: –ón — Odmienny według deklinacji I n.
- Deklinacja IV u: –un — Odmienny według deklinacji I n.
Końcówka stara, nieproduktywna:
- –u. — Odmienny według deklinacji IV u.
Przysłówek
Przysłówki tworzy się poprzez dodanie przedrostka âss– do danej części mowy oraz przyrostków –an w rodzaju męskim odnoszącym się do tematu wypowiedzi lub –al w rodzaju żeńskim (są to końcówki patronimiczne). Można je jednak opuścić bez naruszania rejestru. Ich obecność jednak przesuwa akcent główny danego słowa na sylabę przedostatnią. Przykład: éllaven („szczęście”) > âss-ellâven („szczęśliwie”). Są również przysłówki samodzielne, nie tworzone w ten sposób. Przedrostek âss- pełni również funkcję oznaczającą mówienie w danym języku. Przykład: âss-Sallâdhor.
Przy przekształcaniu przymiotników i rzeczowników zakończonych na samogłoskę inną niż szwa w przysłówki, między przymiotnikiem, a patronimem dodaje się wrostek –s–. Zaś w słowach zakończonych na szwę, szwa zostaje usunięta.
W poezji spotyka się skróconą formę âss–, w postaci 's–.
Stopnoiwanie
Wyróżniane są trzy stopnie w przymiotnikach i przysłówkach, z czego jeden dwurejestrowy:
- Stopień równy, podstawowy
- Stopień wyższy, tworzony poprzez przedrostek er–.
- Stopień najwyższy, tworzony poprzez przedrostek el– lub poprzez reduplikację dopełniaczową z usunięciem końcówki przymiotnikowej przy przymiotnikach: ADJ ADJ.PLUR.GEN. Przykład: gúdhu („drogi, kochany”) > gud-gúdh'nû („najdroższy, najukochańszy”). Pierwszy sposób jest przestarzały i wyszedł z powszechnego użycia z powodu homofonii. Uchował się jednak w języku literackim.
Porównywanie
Porównywanie przebiega na dwa sposoby zaleznie, czy podmiot porównywania wyraża wartość większą (lepszy, wyższy, etc.) czy mniejszą (gorszy, niższy, etc.) od obiektu porównywania. Gdy wartość jest większa, używa się poimka ce, a gdy jest mniejsza używa się poimka nam.
Nadawanie rodzaju
Gdy przymiotniki pełnią rolę rzeczowników, są odmienne według swoich deklinacji, i mogą opcjonalnie przybierać rodzaje, podobnie jak imiesłowy, za pomocją końcówek rodzajowych (męskie –in i żeńskie –wë). Wtedy ich akcent główny wyrównuje się do przedostatniej sylaby, jeśli kończy się ona na zbitkę lub do sylaby przed nią, w przeciwnym wypadku.
Liczebnik
Język saladorski liczy w systemie dwunastkowym. Istnieją trzy kategorie liczebników: główne (kardynalne), porządkowe (ordynalne) i osobowe, odnoszące się do osób. Opisując rzeczowniki, liczebniki zachowują się jak przymiotniki i występują po rzeczownikach.
| Polski przyliżony
odpowiednik dziesiętny |
Liczba
dwunastkowa |
Liczba
dziesiętna |
Główne | Porządkowe | Osobowe | Mnożniki
wyższych liczb |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Jeden | 1 | 1 | Éch, Û | Échar | Échin (m) / Échwë (f) / Ûin (m) / Ûvë (f) | Éssir |
| Dwa | 2 | 2 | Rŷ | Rŷar | Rŷch | Rŷsir |
| Trzy | 3 | 3 | Tû | Tûar | Tŷen | Tûsir |
| Cztery | 4 | 4 | Cû | Cûar | Cŷ | Cûsir |
| Pięć | 5 | 5 | Bâir | Bér | Bâi | Bâissir |
| Sześć | 6 | 6 | Cám | Cânar | Cen (m) / Cân (f) | Cássir |
| Siedem | 7 | 7 | Sûn | Sûnar | Sŷn / Són | Sûssir |
| Osiem | 8 | 8 | Âmor | Âmar | Âman (m) / Âmen (f) | Amûssir |
| Dziewięć | 9 | 9 | Nŷor | Nŷar | Nŷen (m) / Nŷan (f) | Nŷssir |
| Dziesięć | A | 10 | Úmbë | Úmbar | Úmben (m) / Úmban (f) | Ússir |
| Jedenaście | B | 11 | Oncâmbë | Oncâmbar | Oncâmben (m) / Oncâmban (f) | Oncâssir |
| Dwanaście | 10 | 12 | Âichâmbë | Âichâmbar | Âichâmben (m) / Âichâmban (f) | Âichâssir |
| Dwadzieścia | 20 | 24 | Râichâmben | Râichâmbar | Râichâmben (m), Râichâmban (m) | Râichambéssir |
| Trzydzieści | 30 | 36 | Twâichâmben | Twâichâmbar | Twâichâmben (m) / Twâichâmban (f) | Twâichëmbéssir |
| Czterdzieści | 40 | 48 | Cwâichâmben | Cwâichâmbar | Cwâichâmben (m) / Cwâichâmban (f) | Cwâichëmbéssir |
| Pięśdziesiąt | 50 | 60 | Bâirchâmben | Bâirchâmbar | Bâirchâmben (m) / Bâirchâmban (f) | Bâirchëmbéssir |
| Sześćdziesiąt | 60 | 72 | Câichâmben | Câichâmbar | Câichâmben (m) / Câichâmban (f) | Câichëmbéssir |
| Siedemdziesiąt | 70 | 84 | Swâichâmben | Swâichâmbe | Swâichâmben (m) / Swâichâmban (f) | Swâichëmbéssir |
| Osiemdziesiąt | 80 | 96 | Arâichâmben | Arâichâmbar | Arâichâmben (m) / Arâichâmban (f) | Arâichëmbéssir |
| Dziewięćdziesiąt | 90 | 108 | Nirâichâmben | Nirâichâmbar | Nirâichâmben (m) / Nirâichâmban (f) | Nirâichëmbéssir |
| Dziesięć dwunastek | A0 | 120 | Umbâichâmben | Umbâichâmbar | Umbâichâmben (m) / Umbâichâmban (f) | Umbâichëmbéssir |
| Jedenaście dwunastek | B0 | 132 | Oncâmbâichâmben | Oncâmbâichâmbar | Oncâmbâichâmben (m) / Oncâmbâichâmban (f) | Oncâmbâichëmbéssir |
| Sto | 100 | 144 | Áure | Áurar | Áuren (m) / Áuran (f) | Áuréssir |
| Tysiąc | 1 000 | 1 728 | Cûnë | Cûnar | Cûnen (m) / Cûnan (f) | Cûnesir |
| Dziesięć tysięcy | 10 000 | 20 736 | Gâlum | Gâlumar | Gâlumen (m) / Gâluman (f) | Galússir |
| Sto tysięcy | 100 000 | 248 832 | Erghâlum | Erghâlumar | Erghâlumen (m) / Erghâluman (f) | Erghalússir |
| Milion | 1 000 000 | 2 985 984 | Elghâlum | Elghâlumar | Elghâlumen (m) / Elghâluman (f) | Elghalússir |
W przypadku grup mieszanych osób używa się rodzaju męskiego.
Bardziej dokładne liczby wymagją kombinacji powyższych. Między liczbami nie stosuje się spójników. Krotność większych liczb (np. 144) oznaczana jest przez mnożniki. Liczba erghâlum stosowana jest jedynie w kontekście samej siebie, a nigdy w jej złożeniach. Porządkowość, osobowość i przypadek liczebnika określany jest jedynie na końcu.
Przykłady liczby złożonej
| Liczba
dwunastkowa |
Liczba
dziesiętna |
Rozkład na czynniki
dwunastkowe |
Rozkład na czynniki
dziesiętne |
Liczebnik główny | Liczebnik porządkowy | Liczebnik osobowy męski | Liczebnik osobowy żeński |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2 46A 5B5 | 7 109 849 | 2 × 1 000 000 +
46 × 10 000 + A × 1 000 + 5 × 100 + B5 |
2 × 2 985 984 +
(48 + 6) × 20 736 + 10 × 1 728 + 5 × 144 + (132 + 5) |
Rŷsir elghâlum,
cwâichâmbë chássir ghâlum, ússir chûnë, bâissir áure, oncâmbë bhâir |
Rŷsir elghâlum,
cwâichâmbë chássir ghâlum, ússir chûnë, bâissir áure, oncâmbë bhér |
Rŷsir elghâlum,
cwâichâmbë chássir ghâlum, ússir chûnë, bâissir áure, oncâmbë bhâi | |
| A41 | 1 489 | A × 100 +
41 |
10 × 144 +
(48 + 1) |
Ússir áure
cwâichâmben éch |
Ússir áure
cwâichâmben échar |
Ússir áure
cwâichâmben échin |
Ússir áure
cwâichâmben échwë |
| 6 176 | 10 602 | 6 × 1000 +
1 × 100 + 76 |
6 × 1 728 +
1 × 144 + (84 + 6) |
Cássir chûnë
éssir áure swâichâmben cám |
Cássir chûnë
éssir áure swâichâmben cânar |
Cássir chûnë
éssir áure swâichâmben cén |
Cássir chûnë
éssir áure swâichâmben cân |
Teksty
Osobna strona: Utwory w języku salladorskim