Język firaski (frs. Firësamë [fiɾəsamə] lub Mallitmë [maɫitmə] "język malicki", ajn.Têḫibri Firâsân [tʲeʜibri firɐsɐn] "mowa firaska") — zbiorcza nazwa rozległego kontinuum seframańskich dialektów itrażyckich występujących na terenach starożytnej Firasy, a prawdopodobnie również na położonych dalej w głąb lądu ziemiach wchodzących w skład Tallatari. W węższym znaczeniu nazwa ta odnosi się do konkretnego firaskiego dialektu miasta Mâlita (frs. Mallitë [maɫitə]). Jest on znany badaczom jako jedyny dialekt posiadający rodzimą tradycje piśmienniczą, w postaci wyrytych w kamieniu propagandowych oraz religijnych inskrypcji na budowlach monumentalnych.
Dwujęzyczna inskrypcja firasko-ajniadzka, wyryta na posągu drapieżnego zwierzęcia (prawdopodobnie Thylacoleo[2]) na rozkaz kobiety imieniem Mjeṣtri-Xana, władczyni miasta Mâlita.
Początki języka firaskiego są skryte w mrokach dziejów. Nie powinno to dziwić, biorąc pod uwagę niezwykle długi czas trwania epoki brązu na Wschodzie Kyonu. Istnieją jednak podstawy sądzić, że firaska mowa wywodzi się z języka cywilizacji darmijskiej. W okresie tarwaskim podzieliła się na dwa odrębne centra cywilizacyjne, z których ten wschodni mógł być matecznikiem późniejszych seframańskojęzycznych Firasów, a także mówiącej po staroszyszeńsku ludności krainy Ceçəḥa. Przez kolejne stulecia w górnym biegu rzeki Ŝvaeryazhi rozwinęło się bogate kontinuum dialektalne, rozciągające się od jej ujścia w Firasie prawdopodobnie aż do Tallatari, a być może nawet Kalaszmy. Z uwagi na poziom politycznej fragmentacji (bardzo długa tradycja istnienia w Firasie niepodległych i rywalizujących ze sobą miast-państw o silnej tożsamości, niemal każde mówiące innym dialektem) kontinuum to było bardzo różnorodne i porozbijane, tworząc skomplikowaną lingwistycznie mozaikę. Firasa była też pod silnym wpływem języków parnhaskich, klasycznego języka ajniadzkiego, a prawdopodobnie nawet języka tryckiego, używanego przez Cywilizację Wyspy Południowej, co wpływało na odmienność poszczególnych dialektów.
Przez większość historii Wschodu Starożytnego dialekty firaskie nie były w żaden sposób spisywane, a przynajmniej nie ma na to żadnych dowodów. Dominującym językiem administracji oraz kontaktów międzynarodowych był ajniadzki klasyczny. Zmieniło się to dopiero około 2000EK , gdy wojska Imperium Ajniadów pokonały zjednoczoną przeciwko nim koalicję miast-państw i podbiły krainę. Mjeṣtri-Skandrë [mɟeʂtri‿skandɾə], ajniadzki nominat i władca miasta-państwa Mâlita, ustanowiony został wasalem i królem całej Firasy. Nowa dynastia usiłowała centralizować państwo a dialekt miasta stołecznego stał się oficjalnym narzeczem używanym w inskrypcjach religijnych oraz propagandowych (ajniadzki zachował swoją rolę administracyjno-dyplomatyczną). Z tego powodu jedyna znana wersja języka firaskiego oparta jest właśnie na dialekcie malickim. Podczas Wielkiej Wędrówki Ludów (około 2800EK do 3613EK ) na terenach Firasy doszło do dramatycznej zapaści demograficznej, a następnie zastąpienia dawnej seframańskiej ludności przez kolonistów posługujących się językami oldyjskimi.
Fonologia
Poniżej zaprezentowano najpopularniejszą rekonstrukcję fonologii języka firaskiego (dialektu malickiego), opartą o analizę zachowanych tekstów pochodzących z późnego okresu historii Firasy. Zestaw fonetyczny na wcześniejszych etapach, a także zestawy fonetyczne pozostałych dialektów firaskiego kontinuum dialektalnego, musiały znacząco różnić się od zaprezentowanego.
Samogłoski
Język firaski posiadał prosty zestaw 6 samogłosek, bez rozróżnienia ich długości.
Przednie
Centralne
Tylne
Przymknięte
i(i)
ə(ë)
u(u)
Środkowe
e(e)
o(o)
Otwarte
a(a)
Spółgłoski
Firaski posiadał dość zwarty jak na seframańskie standardy zestaw 31 spółgłosek, pozbawionych palatalizacji, labializacji lub aspiracji. Wyróżniał się też brakiem afrykatów oraz występowaniem charakterystycznych fonemów /c/ i /ɟ/, które często korespondują z afrykatami w ajniadzkim. Inną unikalną cechą, prócz zachowania archaicznego /qʼ/, było występowanie ejektywnego /fʼ/ i /sʼ/.
Istnieje spore prawdopodobieństwo, że w wielu dialektach dochodziło też do spirantyzacji spółgłosek dźwięcznych zwartych między samogłoskami na zasadzie /f b d g/ → /θ v ð ɣ/.
Niektórzy uczeni postulują powiązanie pomiędzy językiem firaskim a dość tajemniczym językiem tełatryjskim, używanym na Kyonie Wschodnim (pomiędzy Stepem Bizonów a Saszkuigodią) w czasach po Katastrofie Farandyjskiej. Znany jest on jedynie z kilku inskrypcji naskalnych zapisanych pismem cherynejskim i pomimo konsensusu na temat jego seframańskiego pochodzenia, dokładne umiejscowienie tej mowy w ramach seframańskiej rodziny językowej pozostaje kwestią wysoce sporną[4]. Język tełatryjski wymarł na długo przed rokiem wspólnym, a jego nazwa wywodzi się od starożytnej krainy Tallatari. Na temat powiązania pomiędzy firaskim a tełatryjskim zarysowały się z grubsza dwie teorie, z czego żadna nie cieszy się powszechnym poparciem.
Model kontaktowy
Model kontaktowy zakłada, że tełatryjski jest językiem ajniadzkim, wywodzącym się z ajniadzkich dialektów ludowych używanych w Tallatari przed 2800EK . Przetrwały one chaos końca wysokiej epoki brązu oraz Wielkiej Wędrówki Ludów, dając początek nowemu językowi. Przez swoje położenie dialekty te znajdowały się jednak pod długotrwałym wpływem kontinuum firaskiego, przejmując część słownictwa oraz upodabniając się do niego pod względem fonetycznym. Powiązanie obu języków wynika z ich kontaktu w formacyjnym okresie tełatryjskiego, nie zaś z bezpośredniego genetycznego pokrewieństwa.
Model kontynuacyjny
Model kontynuacyjny zakłada, że język tełatryjski jest bezpośrednią kontynuacją zachodnich (nie-malickich) dialektów firaskich, które przez stulecia używane były na obszarach znajdujących się pod bezpośrednią władzą Ajniadów. Z tego powodu zostały one poddane silnej ajniadyzacji, obejmującej przede wszystkim słownictwo. Tełatryjski nie należy jednak do grona języków ajniadzkich, będąc potomkiem firaskiego i zachowując pewne szczególne dla niego cechy (takie jak chociażby występowanie fonemów /fʼ/ i /sʼ/). Powinien być więc uznawany za ostatnią gałąź tej samej grupy języków itrażyckich, która obejmuje firaski i staroszyszeński.
O wielka Pani z Yujëbrada, oto Mjeṣtri-Xana, wdowa po byłym królu,
król Mality, król Firasy; ona oddaje cześć.
Bogowie wezwali ją do panowania, pobłogosławili ją
oraz cały lud jej, ona włada sprawiedliwie.
Świątynię, którą jej mąż rozpoczął, ona ukończyła,
wiele innych świątyń ona odnowiła; ona oddaje cześć.
Buntowników zmiażdżyła, wrogów pokonała;
panuje zgodnie z wolą bogów i pod chwałą Ajniadów.
Ktokolwiek powstaje przeciwko królowi Firasy,
niech Pani go przeklnie, niech jego ród sczeźnie.
O wielka Pani z Yujëbrada, Mjeṣtri-Xanę błogosław
i sprzyjaj, niech jej imię trwa przez wieki.
Współczesny utwór wykonany na podstawie tekstu Inwokacji Mjeṣtri-Xany i symulujący to, jak mogła wyglądać muzyka dawnej Firasy.
