Język szar (ajn.Têḫibri Ṣâr [tʲeʜibri ʃɐr] "mowa Szar", Têḫibri Ṣârsayaresseze [tʲeʜibri ʃɐrsajares:et͡se] "język ludów Szar") — zbiorcze określenie pojawiające się w ajniadzkich tekstach z czasów Wschodu Starożytnego (przed rokiem 2800EK ), obejmujące kontinuum różnych dialektów, lub nawet grupę kilku blisko spokrewnionych ze sobą języków, używanych w krainach znanych jako Ṣîyaru [ʃʲijaru] oraz Vachân [wat͡ʃxɐn]. Język szar nie posiadał własnej tradycji piśmienniczej, nie są znane żadne teksty dające się łatwo do niego przypisać. Potencjalnym wyjątkiem jest kilka krótkich inskrypcji spisanych w ajniadzkim piśmie linearnym na przedmiotach użytkowych i ozdobnych (miecze, sztylety, biżuteria), przedstawiających nieznane i niezidentyfikowane języki, które utożsamiane są niekiedy z mową ludów Szar. Po Katastrofie Farandyjskiej języki szar zostały wyparte przez rodzący się język tarszyjski. Zostawiły jednak swój ślad w postaci możliwych zapożyczeń w tarszyjskim, a także sporej liczby toponimów oraz imion, które łączone są z szar.
Nie ma zgody co do klasyfikacji języka szar. Część badaczy Wschodu Starożytnego postuluje jego przynależności do hipotetycznej rodziny języków seframańskich. Niektórzy łączą go nawet z istniejącą do około 12450p.r.w (3477EA)[2]cywilizacją mnajdryjską uznając, że język (lub języki) szar rozwinął się z południowych dialektów mnajdryjskich. Wizję taką wspierają między innymi widoczne podobieństwa archeologiczne pomiędzy obiema epokami. Ceramika, sztuka i architektura przypisywana zwykle do Ludzi Szar zdaje się być w znacznej mierze ewolucją dawnych stylów mnajdryjskich.
Mniej jednoznaczne okazały się badania DNA. Dało to początek tezie, że nadana przez zewnętrznych obserwatorów etykieta "Szar" mogła obejmować wiele różnych ludów i języków, niekoniecznie blisko ze sobą spokrewnionych, a powiązanych raczej wspólnym trybem życia, podobną kulturą materialną i południowym pochodzeniem z perspektywy mieszkańców Międzyrzecza. Nie wszystkie z ludów tych musiały mówić językami seframańskimi, część mogła być pokrewna sorlijskiemu lub innym starożytnym językom używanym na terenach Olsenii Właściwej przed ekspancją języków oldyjskich.
Ajniadzkie malowidła naścienne z ruin Jêytisî, przedstawiające Ludzi Szar.
Etymologia nazwy języka szar oraz posługujących się nim Ludzi Szar pozostaje nierozstrzygnięta, chociaż z dużym prawdopodobieństwem jest powiązana z krainą Ṣîyaru [ʃʲijaru], położoną na południe od starożytnej Tarkii oraz Suwaryndy, na przedgórzu i stokach Gór Pochodzenia. Znaczenie nazwy Ṣîyaru również nie jest znane. Niektórzy uczeni dopatrywali się powiązań z klasycznym ajniadzkim terminem ṣar [ʃar], oznaczającym "następcę"[3] lub "cień"[4]. Inni widzieli widzieli w niej kognat z sorlijskim słowem šari [ˈʃari], oznaczającym "ząb". Żadna z tych teorii nie zdobyła uznania i popularności w środowisku naukowym. Etymologia nazwy tej wciąż uznawana jest więc za nieznaną.
W linearnych tekstach ajniadzkich, prócz samego ṣâr [ʃɐr], pojawiają się też słowa ṣârnahrâ [ʃɐrnaxrɐ] "szar-mężczyzna" oraz ṣârtâsse [ʃɐrtɐs:e] "szar-człowiek". Wszystkie one można scharakteryzować jako dość ogólna kategoria najemników, ludzi do wynajęcia, gotowych ochraniać i walczyć w cudzych wojnach w zamian za pieniężne wynagrodzenie. Z lektury zachowanych tekstów wynika, że takimi najemnikami najczęściej byli obcokrajowcy lub osoby spoza lokalnej społeczności. Nie jest to jednak żelazna reguła.
Co więcej, niektóre teksty zdają się używać tych terminów w innym znaczeniu, tłumaczonym lepiej jako "górale". Jest tak zarówno w przypadku tekstów opisujących pochodzenie Ludzi Szar z Ṣîyaru oraz trudny, górzysty i niesprzyjający rolnictwu charakter tej krainy, jak i w przypadku kilku tekstów opisujących Dârṣi, gdzie tarkijskich górali wlicza się w poczet Ludzi Szar. Żadne z tych słów jest jednak etymologiczny źródłosłowem terminu ṣâr. Było zapewne odwrotnie, to nazwa Ludzi Szar została trwale powiązana z najemnictwem oraz mieszkańcami gór, bez względu na faktyczne pokrewieństwo z ludnością zamieszkującą Ṣîyaru.
Możliwe teksty
Mimo, że na terenach uznawanych za dawne siedziby Ludzi Szar nie odnaleziono żadnych tekstów spisanych w języku dającym się do nich w oczywisty sposób przypisać, w innych częściach Wschodu Starożytnego natrafiono na pojedyncze przykłady krótkich i po dziś dzień nieprzetłumaczonych inskrypcji. Wszystkie zapisane są wariacjami pisma linearnego, które umieszczane było na ceramice, broni oraz biżuterii. Powstały na ich temat liczne teorie, wiele z nich traktuje je jako przykłady języka szar. Problem polega na tym, że teksty te niemal na pewno powstały nie w jednym, a w kilku różnych językach. Różnią się też w zależności od regionu, w którym zostały odnalezione. Wyróżnia się trzy najważniejsze zbiory: teksty z Międzyrzecza, teksty z Bismu oraz teksty z Sorlerii.
Teksty z Międzyrzecza
Potencjalne teksty w języku szar na centralnych terenach ajniadzkiej cywilizacji odnajdywane były przede wszystkim w Jêytisî, głównym mieście Suwaryndy, a także w Nirunie, Darḥuvaṣ oraz Taŝvetis. Były to między innymi: krótka inskrypcja wygrawerowana na ostrzu charakterystycznego dla Ludów Szar miecza z brązu (Tekst I.); dedykacje na wazach i dzbanach (Tekst II.); tekst na ozdobnej bransolecie, złożonej do grobu razem z właścicielem (Tekst III.).
Zidentyfikowano również zestaw dziewięciu nie-ajniadzkich imion, których nie udało się przypisać do żadnego innego znanego języka Wschodu Starożytnego. Część z nich została zapisana na ceramice, niczym podpisy, przy czym były to zarówno typowo ajniadzkie wazy i dzbany, jak i ceramika sprowadzona z południa, wykonana w stylu łączonym z Ṣîyaru oraz Ludami Szar. Do imion tych należą:
Innym możliwym kandydatem do roli języka szar jest tekst odnaleziony na terenie Bismu, w ruinach starożytnego miasta Bréc. Jest to krótki i jedynie częściowo zachowany napis, znajdujący się na fragmencie wazy wykonanej w stylu charakterystycznym na krainy Ṣîyaru. Ponadto waza została odnaleziona w części miasta, która była prawdopodobnie specjalną dzielnicą zamieszkałą przez południowców, dominują w niej bowiem artefakty łączone z Ludźmi Szar. Panuje konsensus co do tego, że tekst został spisany w języku seframańskim, nie jest to jednak ani hatyjski, ani ajniadzki, ani żaden inny znany język, wliczając w to łączoną z Ludźmi Szar mowę poświadczoną z tekstów z Międzyrzecza. Według najpowszechniej przyjętej interpretacji osoba imieniem Bneṡah wręczyła wazę swojej matce, Namnie, wraz z dedykacją.
Tekst z fragmentu ozdobnej wazy
Zapis
Transliteracja
P-NE-ṠA-C-ME-S-SA-NA-M-NA-P-ṠA-G-ʕO-SA-Q-HH
Możliwa transkrypcja
<utracone> Bneṡac messa Namna pṡa 'osaqh <utracone>[8]
Teksty z Sorlerii
Prawdopodobnie najbardziej tajemniczym i zaskakującym znaleziskiem łączonym z Ludźmi Szar oraz ich językiem jest tak zwana Tarcza Tarejska. Jest to okrągła tarcza wykonana z brązu, datowana na późny okres wysokiej epoki brązu, w przybliżeniu pomiędzy 1460EK a 2800EK . Dokładniejsze datowanie uniemożliwia fakt, że tarcza została odnaleziona dopiero w 9902EK w prywatnej kolekcji bogatego mieszkańca Tarum, w portowym mieście Esutanûrpal. Tarcza Tarejska była elementem imponującego zbioru antyków przekazywanego w kupieckiej rodzinie z pokolenia na pokolenie. Nie wiadomo kiedy dokładnie trafiła do Tarum, według właścicieli została zakupiona kilka pokoleń wcześniej od kupca sprzedającego towary z wybrzeża Monarchii Olsów - obiekt widniał więc w kolekcji jako "tarcza starożytnych Olsów". Z tego powodu (a także z uwagi na styl tarczy) spekuluje się, że mogła zostać pierwotnie odnaleziona na obszarze dawnej Sorlerii, w ruinach miasta Moleri. Wskazuje na to logograficzny symbol widniejący na środku tarczy, interpretowany jako symbol miasta.
Oryginalnie, na ramie tarczy znajdował się ręcznie wyryty w brązie tekst, spisany sorlijską wersją pisma linearnego. Pomimo ogólnie dobrego stanu zachowania tarczy, tekst był niemal całkowicie zatarty, z wyjątkiem jednego dającego się odczytać fragmentu. Po próbie odszyfrowania okazało się, że tekst nie jest zapisany ani w języku sorlijskim, ani w żadnym innym znanym języku Wschodu Starożytnego. Z tego powodu Tarcza Tarejska przez długi czas uznawana była za fałszywkę. Najnowsze badania potwierdzają jednak jej autentyczność, język inskrypcji wykazuje zaś wiele podobieństw zarówno do sorlijskiego, jak i do niespokrewnionych z nim języków seframańskich.
Na temat języka Tarczy Tarejskiej powstało kilka teorii. Niektórzy badacze widzą w nim rodzaj uproszczonego języka mieszanego[10] (alternatywnie język kreolski[11] lub pidżyn[12]) powstałego na bazie sorlijskiego oraz nieznanego języka seframańskiego. Do roli tej typuje się język szar, starotarszyjski lub nawet hatyjski, lecz nie ajniadzki ani żadną inną blisko spokrewnioną z nim mową. Mógł być to język handlowy lub wojskowy, używany w środowisku lingwistycznie różnorodnym, takim jak grupa Ludzi Szar działająca w Sorlerii. Są też jednak uczeni upierający się przy naturalnej ewolucji języka Tarczy Tarejskiej i jego bliskim pokrewieństwie z sorlijskim, lub też przy jego statusie jako niespokrewniony z niczym innym izolat. Niektórzy spekulują, że tarcza służyła prowizoryczne jako materiał, na którym renegacka grupa wojowników kreśliła plany walki i ataków skierowanych przeciwko Ramandru. Teorii tej nie da się jednak zweryfikować.
