Język starotarszyjski, rzadziej też język darszyjski (drsz. Dårṣəṣ Toḥom [dɑrʃɨʃ toʁõ], ajn.Têḫibri Dârṣân [tʲeʜibri dɐrʃɐn] "mowa Dârṣi") — język używany na terenie dawnej Tarkii w czasach Wschodu Starożytnego. Pomimo swojej nazwy, język starotarszyjski nie jest bezpośrednim przodkiem języka tarszyjskiego, używanego później na tym obszarze. Tarszyjski pochodzi bowiem od ajniadzkich dialektów cherynejskich, które w wyniku Wielkiej Wędrówki Ludów rozpowszechniły się na ziemiach położonych na południowy zachód od Lurvagarny po roku 2800EK . Język starotarszyjski zaliczany jest zwykle do proponowanej rodziny języków seframańskich. Był jednak odlegle spokrewniony z ajniadzkim, zamiast tego wykazując bliższe więzi z językiem szar, nefajskim, a prawdopodobnie również hatyjskim i tarkajskim. Spekuluje się nawet, że nazwy "Tarkia/Dârṣi/Dårṣəo" oraz "Ťarqay"[2] posiadają etymologicznie ten sam rdzeń, jego znaczenie pozostaje jednak tematem licznych debat naukowych.
Język starotarszyjski jest poświadczony pisemnie w postaci kilku tabliczek oraz inskrypcji monumentalnych, zapisanych tak zwanym tarszyjskim pismem linearnym. Było to pismo sylabiczne (lub logosylabiczne), wywodzące się z pisma ajniadzkiego i podobne do niego wizualnie. Tarszyjskie pismo linearne pozostawało w użyciu jedynie przez krótki okres czasu (około 670 lat kyońskich[3]), przez co współcześnie pozostaje tylko częściowo odszyfrowane. Rzutuje również na stan wiedzy o tym języku, czyniąc rekonstrukcję starotarszyjskiej gramatyki przedmiotem wielu kontrowersji i sporów w pośród badaczy.
Przykłady glinianych tabliczek z tekstem w tarszyjskim piśmie linearnym, odnalezionych w miejscu dawnego Kîs.
Początki języka darszyjskiego, podobnie jak wiele innych kwestii dotyczących Wschodu Starożytnego, owiane są tajemnicą. Jako, że istniejąca w dolnej i na początku wysokiej epoki brązu cywilizacja manjdryjska miała swoje centrum w Tarkii, część uczonych spekuluje, że język starotarszyjski może być bezpośrednim potomkiem pradawnego języka mnajdryjskiego. Wedle tej teorii mieszkańcy Starożytnej Tarkii pochodzili od grupy Mnajdryjczyków, która pozostała w kotlinie po nagłej i dotychczas niewyjaśnionej cywilizacyjnej zapaści jaka miała miejsce około 12450p.r.w (3477EA)[4]. Jest ona wspierana przez badania DNA szczątków z okresu mnajdryjskiego oraz szkieletów z drugiej połowy wysokiej epoki brązu, które wskazują na stan ogólnej ciągłości genetycznej mieszkańców regionu.
Język starotarszyjski przez większość swojej historii pozostawał bez widocznej w zapisie archeologicznym tradycji piśmienniczej. Zmieniło się to nagle, wraz ze zjednoczeniem kotliny pod berłem władców Kîs (drsz. Ćeziə [t͡ʃezjə]) z dynastii sarilamskiej około 1200EK . W Tarkii zaszła wtedy prawdziwa rewolucja. W ciągu jednego-dwóch pokoleń powstało scentralizowane państwo, stawiające monumentalne budowle na ajniadzką modłę zdobione inskrypcjami w rodzimym języku, a prawdopodobnie też prowadzące w nim państwową administrację[5]. Nagle pojawiło się też tarszyjskie pismo linearne, które było kluczowym elementem reform państwowotwórczych, możliwe też że stworzonym specjalnie w celu ich realizacji. Całkowicie zanikło ono jednak wraz z końcem dynastii sarilamskiej około 1870EK . Razem z pismem linearnym zakończyło się też całe starotarszyjskie piśmiennictwo. W kolejnych wiekach rolę pisanego języka elit i administracji przejął ajniadzki klasyczny, starotarszyjski został zaś oddelegowany do statusu niepisanego języka pospólstwa.
Stan taki utrzymał się aż do Katastrofy Farandyjskiej z 2800EK i końca Wschodu Starożytnego. Ciężko powiedzieć jak długo starotarszyjski pozostał żywym językiem, a nawet jak długo używany był przez większą część populacji regionu. Dość szybko rolę języka polityki, władzy, religii i kultury przejął rodzący się wtedy język tarszyjski, na którego starotarszyjski wywarł ogromny wpływ jako substrat. Niewykluczone jest też, że o ile ludność miejska szybko stała się tarszyjskojęzyczna, to język starotarszyjski mógł jeszcze długo zachować się w odizolowanych górskich dolinach górnej Tarkii. Pewne jest jednak, że w czasach Arewa był już językiem wymarłym.
Fonologia
Poniżej zaprezentowano najpopularniejszą i najszerzej uznaną rekonstrukcję możliwej starotarszyjskiej fonologii, opartą o analizę zachowanych tekstów w tarszyjskim piśmie linearnym. Dotyczy ona konkretnie okresu panowania w Dârṣi dynastii sarilamskiej (1200EK - 1870EK ). Zestaw fonetyczny starotarszyjskiego niemal na pewno różnił się od zaprezentowanego na wcześniejszych oraz późniejszych etapach rozwoju.
Samogłoski
Język darszyjski posiadał rozbudowany i symetryczny zestaw 12 samogłosek, podzielonych na 9 samogłosek zwykłych oraz 3 samogłoski nosowe.
Przednie
Centralne
Tylne
Przymknięte
i(i)
ɨ(ə)
u(u)
Środkowe
e(e)
ə(ə)
o(o)
Otwarte
a(a)
ä(a)
ɑ(å)
Zakłada się, że samogłoski nosowe wytworzyły się z wcześniejszych par samogłoska-spółgłoska nosowa, na co wskazuje sposób zapisu w piśmie linearnym. Samogłoski nosowe odgrywały też zapewne rolę gramatyczną, gdzie każda z samogłosek przednich, centralnych i tylnych musiała przybrać w pewnych warunkach rolę odpowiedniej samogłoski nosowej. Na przykład: toḥu [toχu]~[toʁu] (język, mowa) → toḥom [toʁõ] (forma określona).
Przednie
Centralne
Tylne
ẽ (en/em)
ã (an/am)
õ (on/om)
Spółgłoski
Darszyjski system spółgłoskowy liczył 32 lub 33 spółgłoski, co jest ilością dość zachowawczą jak na język seframański. Nie zachodziła palatalizacja, labializacja ani aspiracja.
Wiele kontrowersji wzbudza niejasna pozycja fonemu [ʀ] oraz jego relacja z [r], [χ] i [ʁ]. Przypuszczalnie na wczesnym etapie ḥ realizowane było konsekwentnie jako [χ], [ʀ] pojawiało się zaś jako alofon [r] pomiędzy samogłoskami. W drugiej połowie okresu panowania dynastii sarilamskiej ḥ przechodzi w [ʁ], wchodząc też na miejsce dawnego interwokalicznego [ʀ] w niektórych słowach. Innym wyjaśnieniem niekonsekwencji w darszyjskich tekstach mogą być równice dialektalne.
Substrat w języku tarszyjskim
Podobieństwa fonetyczne
Zapożyczenia
J. starotarszyjski
J. tarszyjski
Znaczenie słowa
XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
XXX
Przykładowe teksty
Tekst na grobowcu Zar-Nagrunda, drugiego króla starożytnej Tarkii:
Zar-Nagrund, syn Zar-Iylḥaima,
król Tarkii, człowiek z Kîs,
władał tą ziemią i jej ludem
mądrze oraz sprawiedliwie,
z błogosławieństwem Mnajdry
oraz pozostałych bogów
przez sto siedem lat[7]
i został złożony w tym grobie.
