Język lecajski

język lecajski arand Łucaci हेरन् वेटौषोहोङ्
Typologia:	aktywny aglutynacyjny
Utworzenie:	Emil (w 2025)
Cel utworzenia:	Kyon
Sposoby zapisu:	Pismo surandralskie, dewanagari, łacińskie
Klasyfikacja:	języki Gór Żelaznych języki jalniockie I język starolecajski język lecajski
Kody
Conlanger–1	lec.
Lista conlangów

        

Zobacz też słownik tego języka.

Język lecajski, względnie lecki (lec. अरन्द् लुठठि arand Łucaci [ˈarant ˈɫut͡sʰat͡sʰi]) — jeden z najważniejszych języków Surandralu. Jest to tradycyjny język Mewatu oraz język religii Pharhi, a dawniej także Państwa Lecajskiego. Należy do rodziny języków jalniockich I.

Lecajski bardzo się różni od surandralskiego (tomkodzkiego) w postaci odmiennej przeszłości, większej roli aglutynacji czy własnym zasobem słownictwa. Jednak nadal go łączy wiele rzeczy, chociażby aktywność fluid-S, brak typowych czasów oraz specyficzny szyk zdania. O różnicach, a zarazem wspólnym pochodzeniu świadczą chociażby słowa (sur.–lec.) buanmë–zborane „dostać”, hoóh–orruho „ucho”, liñdž–þuñge „pięść” oraz ñéj–ñuz „jeden”.

Główne różnice w porównaniu z surandralskim

Fonologia

• Surandralski uzyskał mocny akcent inicjalny, co spowodowało całkowity zanik -i -u oraz przekształcenie końcowych -e -o do wspólnego -ë. Lecki zachowuje większość samogłosek końcowych (uwzględniając fuzję krótkich i e oraz u o), jedynie pierwotne -e -o znikają po -b -d -dz -dž -g -f -þ -h -z -ž -c -č -s -š -j -w oraz końcowych zbitkach CR, w innych pozycjach wyjątkowo;
• Surandralskim ph th ch čh kh odpowiadają w uproszczeniu leckie f þ s š h. Leckie głoski szczelinowe mogą też odpowiadać surandralskim v l ľ ž h gdy te pochodzą z prajalniockich dźwięcznych przydechowych;
• W leckim brakuje przegłosu (zarówno wstecznego wywołanego /i~j/, sur. khézmë vs lec. hudze „płynąć”, jak i progresywnego wywołanego zmiękczeniem spółgłosek, sur. čõ vs lec. kin „wzgórze”);
• Prajalniockie -s w leckim uległo silnemu osłabieniu, aż ok. 8400 EK całkowicie zanikło, w jakiś sposób wcześniej było odrębne od nowego -s. Pierwotna głoska jest zapisana -x, np. sur. bus vs lec. bux „noc”, ale sur. desë vs lec. des „mały lodowiec górski”;
• Lecki zachował prajalniockie gieminaty, jak suggo „serce” (porównaj sur. sóg „ts.”), a nawet wytworzył nowe jak sammo „jutro” (por. sur. sãm „potem”);
• Surandralski palatalizował przed *i *j *e *ä (w przypadku dwu ostatnich prowadząc do przegłosu postępowego), lecki robił to tylko przed *j.

Gramatyka

• Lecki nie posiada wołacza;
• W niektórych słowach zachowała się ultraarchaiczna końcówka (obecnie) liczby mnogiej -t, używana dawniej w słowotwórstwie do rzeczowników zbiorowych;
• Lecki używa zawsze końcówek przymiotnika, zaś surandralski ma je jako element nieobowiązkowy, „zakałę ludową”. Również surandralski obecnie nie ma końcówki -ci, zachowanej w leckim;
• Lecki zachował bezokolicznik zerowy, surandralski ma końcówkę bezokolicznika z dawnej cząstki *me;
• Lecki posiada dwa czasy – nieprzeszły oraz innowacyjny przeszły, tworzony przyrostkiem -laz, -llaz albo -ullaz. kosztem aspektu niedokonanego z cząstki **no. Surandralski ma tylko jeden czas i zachował cały system aspektów;
• Są dwa zaimki na 3 os. l. mn., war (archaiczny) oraz pixt (jak surandralskie sën ← pjésën). Oba są równoznaczne.

Fonologia

Samogłoski

Język lecajski posiada prosty układ samogłosek a, e, i, o, u. Nie występuje iloczas, ale w regionach północno-wschodnich pojawiają się fonemiczne tony (na substracie wymarłego zachodniomewackiego), jednak zdecydowana większość lecajszczyzny nie posiada ich.

	Przednie	Tylne
Przymknięte	i <i>	u <u>
Średnie	ɛ <e>	ɔ <o>
Otwarte	a <a>

Samogłoska /a/ palatalizuje się do [æ] kiedy występuje po K, a następnymi samogłoskami są /e/, /i/ lub występuje spółgłoska /j/.

Istnieją dyftongi V + i/u, które zachowują się jak pojedyncze samogłoski, np. paus „osiem”, oiro „wschód”.

Spółgłoski

W lecajskim zanikło kryterium dźwięczności dla spółgłosek zwartych i afrykat, gdzie zostało zastąpione przydechem, a oryginalne przydechowe stały się szczelinowymi (dla porównania, surandralski posiada potrójne rozróżnienie przydechowa-bezdźwięczna-dźwięczna). Pozostało ono zaś w spółgłoskach szczelinowych.

		Wargowe	Przedniojęzykowe	Podniebienne	Welarne
Nosowe		m <m>	n <n>	ɲ <ň>	ŋ <ñ>
Zwarte	przydechowe	pʰ <p>	tʰ <t>		kʰ <k>
	nieprzydechowe	p <b>	t <d>		k <g>
Afrykaty	przydechowe		t͡sʰ <c>	t͡ʃʰ <č>
	nieprzydechowe		t͡s <dz>	t͡ʃ <dž>
Szczelinowe	bezdźwięczne	f <f>	s <s> • θ <þ>	ʃ <š>	x <h>
	dźwięczne		z <z>	ʒ <ž>
Sonanty			l <l>		ɫ~ʟ <ł>
Drżące, półsamogłoski		w <w>	r <r>	j <j>

Spółgłoski dž oraz ž w słowach rodzimych występują jako allofony: dž przed przednimi, zaś ž przed tylnimi. Obecnie, z powodu zapożyczeń, oba dźwięki kontrastują z sobą, np. žałm „żałm” oraz džam „prowincja”.

Litera x jest współcześnie niema.

Tony

W większości dialektów występują allofoniczne tony, które nie zmieniają znaczenia słowa. Przed spółgłoskami historycznie bezdźwięcznymi (oraz zbitkami z nimi) występuje ton rosnący (á), zaś przed historycznie dźwięcznymi i sonorantami ton opadający (à). W dialektach północno-wschodnich, gdzie często utracono przydech w wygłosie, ta różnica stała się fonemiczna (ak → ág, ag → àg).

Gramatyka

Rzeczownik

W leckim rzeczownik odmienia się przez trzy przypadki:

• mianownik: —Ø
• absolutyw: —am
• celownik: —se.

Przykładowa odmiana na słowie spar „wieś”: spar, sparam, sparse, oraz guło „kwiat”: guło, gułoam, gułose.

Liczba mnoga jest tworzona z reguły przez reduplikację: liczba mnoga od wix „dziecko” to wixwix. W dłuższych słowach (wiele trzysylabowych, od czterosylabowych zawsze) oraz wielu zapożyczeniach liczba mnoga najczęściej jest tworzona końcówką —en pochodzenia/kalkowania surandralskiego, np. berełeda „patyk” → berełedaen „patyki”, zomgard „szlachcic” → zomgarden „szlachcice”. Pojedyncze słowa, które z reguły występują w bliźniaczych parach mają liczbę mnogą z przedrostka čal—, np. čaleiga „oczy”.

Przymiotnik

Przymiotnik na ogół przyjmuje końcówki:

• –ca (gdy ostatnia sylaba zawiera /i/ lub /o/), np. šofo → šofoca „końcowy”;
• –ci (gdy ostatnia sylaba zawiera /a/), np. Łuca → Łucaci „lecki”;
• –co (gdy ostatnia sylaba zawiera /e/ lub /u/), np. þuñge → þuñgeco „pięściowy”.

Nie występują jednak one przy wszystkich przymiotnikach, pomijane są zwłaszcza przy kolorach (np. kulle „biały”, tolja „kremowy”). Inne przykłady to np. fell „roczny” lub pex „światowy”. Same końcówki mają pochodzenie zapewne z języka ołłuch.

Czasownik

Formą słownikową jest 1. osoba l. pojedynczej.

Czasownik podlegał odmianie przez osoby:

	l. poj.	l. mn.
1. os.	–(k)e	–og (ink.) –ot (eks.)
2. os.	–a	–at
3. os.	—ix	–ar

W przypadku gdy czasownik kończy się samogłoską dodaje się samą spółgłoskę prócz 1 os. poj., gdzie końcówka to –ke, oraz 2 os. poj., gdzie nie dodaje się końcówki.

Końcówki te pochodzą z staroleckich zaimków osobowych.

Przykład odmienionego czasownika tone (bezok. ton) "ciąć" z zaimkami:

	l. poj.	l. mn.
1. os.	þo tone	kog tonog (ink.) þot tonot (eks.)
2. os.	ša tona	šat tonat
3. os.	pix tonix	war tonar

Przykład odmienionego czasownika bedžeke (bezok. bedže) "ufać" z zaimkami:

	l. poj.	l. mn.
1. os.	þo bedžeke	kog bedžeg (ink.) þot bedžet (eks.)
2. os.	ša bedže	šat bedžet
3. os.	pix bedžex	war bedžer

Czasy

Lecki posiada tylko dwa czasy – nieprzeszły oraz przeszły. Ten drugi jest tworzony końcówkami:

• -ullaz – po zbitkach spółgłoskowych;
• -llaz – po samogłoskach;
• -laz – po pojedynczych spółgłoskach.

Wstawia się je między rdzeń, a końcówkę osoby: Sompem hudzallazix „pies spał”.

Aspekty

Język lecki posiada dużo analitycznych aspektów, które

Występują aspekty:

• zwykły — nieoznaczony w żaden sposób. Oznacza czynności które trwają w tym momencie, a także do czynności stałych;
• perfekt — tworzony cząstką ñei, oznacza czynności, które się rozpoczęły w przeszłości i nadal trwają;
• dokonany — oznaczony cząstką gou, oznacza czynności zakończone, ale bez wiadomego efektu;
• teklityczny — oznaczony cząstką pem, oznacza czynności zakończone sukcesem;
• ateklityczny — oznaczony cząstką tox, oznacza czynności zakończone porażką.

Przykład stosowania aspektów na arande „mówić”:

Forma	Opis
arandix	Oznacza to, że obecnie ktoś ucieka lub ma zwyczaj to robić, a także że planuje mówić. mówi
arandix ñei	Oznacza to, że ktoś kiedyś zaczął mówić i nadal to robi mówi(ł)
arandix gou	Oznacza to, że proces mówienia się rozpocznie i skończy zakończony, ale nie wiadomo, z jakim efektem. mówił
arandix pem	Oznacza to, że komuś udało się coś powiedzieć. udało mu się mówić
arandix tox	Oznacza to, że komuś nie udało się czegoś powiedzieć. nie udało mu się mówić

Każdy aspekt ma formę ciągłą i nieciągłą (via ang. simple i continuous). Forma ciągła wyraża czynności regularne lub stałe i nie jest oznaczona, a nieciągła oznacza to, co toczy, toczyło się w danym momencie i jest budowana za pomocą przedrostka przed czasownikiem au—.

Tryby

Oprócz trybu oznajmującego, w leckim występują następujące tryby:

• rozkazujący — tworzony przedrostkiem पे– pe– przy czasowniku;
  • श पे'येम्ब ša pejemba!-! — idź!;
• tryb życzący — tworzy go przedrostek ग– ga–;
  • श गयेम्ब ša gajemba — obyś szedł;
• tryb przypuszczający — oznaczony przedrostkiem खेर्– her–:
  • श खेर्येम्ब ša herjemba — szedłbyś;
• tryb nieświadka — do narracji czynności niezaświadczonych, tworzony przedrostkiem जेन्– džen–:
  • श जेन्येम्ब ša dženjemba — ponoć szedłeś.

Zaimki

Zaimki osobowe

	ja	ty	on, ona, ono	my (in.)	my (eks.)	wy	oni, one
Mianownik	þo	ša	pix	kog	þot	šat	pixt, war
Absolutyw	þom	šom	pixam	kogam	þotam	šatam	pixtam, waram
Celownik	þose	šase	pisse	kaise	þoce	šace	pisce, warse

Zapis

Historycznie lecki był zapisywany odmianą pisma surandralskiego (devanagari), zwaną pismem leckim. Wraz z upływem czasu krój ten zanikł na rzecz zwykłego, jednak nadal występują między leckim a surandralskim różnice w stosowaniu znaków.

Na komputerze najczęściej wykorzystuje się łacinkę.

Forma niezależna	Transkrypcja	Jako diakrytyk na प
अ	a	प
इ	i	पि
उ	u	पु
ए	e	पे
ओ	o	पो

	Bezdźwięczne		Przydechowe		Dźwięczne		Dźwięczne przydechowe		Nosowe		Płynne		Szczelinowe
Welarne	क	ka	ख	ha	ग	ga	घ	ha	ङ	ña	र	ra
Welarne palatalizowane	च	ča	छ	ša	ज	dža	झ	ža	ञ	ňa	य	ja	श	ša
Przedniojęzykowe palatalizowane	ट	ca	ठ	sa	ड	dza	ढ	za	ण	ňa	ळ	la	ष	xa
Przedniojęzykowe	त	ta	थ	þa	द	da	ध	þa	न	na	ल	ła	स	sa
Wargowe	प	pa	फ	fa	ब	ba	भ	fa	म	ma	व	wa

Dyftongi typu ai zapisuje się jako अ/प + इ.

Surandralsko-lecajskie fosfrendz

znaczenie	surandralskie	lecajske	znaczenie
belka	wasá	assa	ręka
niebo	lu	łu	brew
duża ryba	dóg	dug	penis
dach	hovë	erhofen	dziewczyna