Ngelizm

⚒️	Ten artykuł jest aktywnie rozwijany i autor prosi o cierpliwość. Jest to część projektu Kyon.

Ngelizm (sur. टीसुञेल् chisëñel, starosurandralskie टिसो ञेँल् thyiso ñmel) — główna religia w Surandralu. Jest wynikiem przekształcenia suryzmu pod wpływem kejreńskim oraz pharhi. Jest religią politeistyczną, niemniej, istnieje trójka głównych bóstw. Językiem tej wiary jest starosurandralski.

Zaliczana jest do religii uniwersalnych przez brak powiązań narodowych oraz fakt, że zastąpiła ona wiele lokalnych religii Surandralu, zachowując często odrębność kulturową. Jej wyznawcy, choć mniej liczni, są do spotkania także w Erutii, Kaalpasie czy w Wertynii.

Etymologia

Chisëñel pochodzi z starosurandralskiego połączenia टिसो ञेँल् thyiso ñmel, czyli dosłownie "potrójna wiara", w znaczeniu zrozumianym "wiara w trójkę (głównych) bóstw". Nadal jest to w teorii rozdzielne, niemniej chisë– zostało zredukowane do funkcji przedrostka o znaczeniu zbliżonym do europejskiego –izm. Polska nazwa ngelizm jest więc częściową kalką nazwy oryginalnej.

Historia

Ngelizm jest dalszym rozwinięciem suryzmu (obok joszyzmu), które powstało pod wpływem nałożenia się na tradycyjną wiarę surandralską cech wiary kejreńskiej oraz lecajskiej religii pharhi. Ich wpływy są następujące:

• pharhi – zapożyczenie koncepcji kilku bóstw, a także niektórych mitów i idei (np. o krainie bogactwa Tilkháënë czy o krainie harmonii i przyjaźni Džasmã), zanik dualizmu;
• kejreńska – „ucywilizowanie” – zanik najbardziej radykalnych czynów dla bóstw, utożsamienie boga wojny Jóšã w pewnym stopniu z Arewem Wielkim, przyjęcie wielu mitów.

Ponadto wpływ na ngelizm miała filozofia spadkobierców Wschodu Starożytnego.

Bezpośrednim twórcą ngelizmu jest prorok बैहा Béá (starosurandralski बैर Bēra), którego imię znaczy dosłownie „wybrany“. Miał dostać objawienia boga życia Tẽpina (तेंपीन्, starsur. तैम् Tēm) i misję iść z nim razem głosić słowo o całej prawdzie surandralskich bóstw. Relacje z tego miał przenieść na pismo, by nigdy nie zaginęła – jest to jedna z trzech ksiąg zbioru Gelnë (गेल्नु, starsur. गळि नुन् Gälyi Nun). Wkrótce do niego dołączyło się grono zwolenników, co dało początek nowej wierze.

Béá pochodził z miasta Zoái (डोहाई, starsur. डोर Dyora), będącego ówczas na pograniczu tomkodzko-lecajskim, co tłumaczy wpływy pharhi w ngeliźmie. Jednocześnie okupacja kejreńska doprowadziła do wypaczenia oryginalnej formy i częściowej skejreńszczenia tej wiary. Z tego powodu, była promowana na terenie Surandralu przez Imperium.

Podział bóstw

W ngeliźmie stopniowanie bóstw, chociaż te na ogół są zbieżne z pierwowzorami surystycznymi, jest zupełnie inne i bardziej rozwinięte:

• 1. Trzy wielkie bóstwa;
• 2. Ważniejsze bóstwa;
• 3. Inne bóstwa;
• 4. Zmarli, którzy udali się na spotkanie z bogami.

Trzej wielcy bogowie

Kategoria najwyższa, która jest zamknięta i wchodzą w jej skład tylko bóg życia Tẽpin (तेंपीन्, starsur. तैम् Tēm) bóg wody Šooñ (षोहोञ्, starsur. षोहोञ्ख् Syohoñkh) oraz bogini płodności Nundazë (नून्दडु, starsur. नून् दडु Nun Dadyu). Ich szczególny status wynika z tego, że Tẽpin jako jedyny od pradawnych czasów zszedł na Kyon do ludzi, a Šooñ i Nundazë czuwali nad nim przez całą wędrówkę. Są oni głównym obiektem modłów i rytuałów, a czczenie ich pozwala ominąć bezpośrednie czczenie innych bóstw – przekazują oni doń ludzkie czyny.

Ważniejsze bóstwa

Zasadniczo, obejmuje to większość bóstw z suryzmu, między innymi bóg harmonii Nësej (नुसेर्, starsur. नुन् सर् Nun Sär) oraz bóg wojny Jóšã (यौषं, starsur. यौषञ् Jōh Syañ). Są to bóstwa władające poszczególnymi elementami świata i sobie równe w hierarchii. Często się ich czci, ale nie robienie tego nie jest potępiające, jeżeli nadal czci się trójkę głównych bóstw.

Inne bóstwa

Otwarta klasa, do której przynależność jest decydowana przez mnichów. Obejmuje to pomniejsze bóstwa, dotyczące pojedynczych cech świata, „wybranych przez bogów“ lub zmarłych o ponadczasowych zdolnościach. Wśród nich jest między innymi prorok Béá, legendarny twórca pisma surandralskiego Thulë (थूधु, starsur. थूधो Thudho) czy sławny władca Kejrenu Arew Wielki (sur. हहै Haé, starsur. हरैव् Harēw).

Zmarli szczęśliwi

Jeżeli dana osoba spełniała wszystkie czyny dla bóstw, trafia do krainy bogów, gdzie może ucztować z nimi i być szczęśliwym. Są wtedy uważani za najniższy poziom bóstwa. Nie ma konkretnych osób w tej warstwie – jest to grupa kolektywistyczna. Nie praktykuje się ich czczenia, cześć im jest przekazywana przez „prawdziwe“ bóstwa.

Antybogowie

Wbrew pozorom, w panteonie nie ma typowych antybogów. Za jedynego antyboga uznaje się Djéľhá (दरैऴा, starsur. द्रय्क्ल Dräjkla), który zjada dusze potępionych po śmierci. Jednak jest częścią warstwy typowych bóstw i wedle przekazów, urzęduje i ucztuje razem z nimi.

Gelnë

गेल्नु Gelnë to święty trójksiąg ngelizmu. Składa się z:

• ळूपा Ľupá „wędrówka” – księga wyjątkowa dla ngelizmu, opisuje wędrówkę proroka Bēry z bogiem Tẽpinem przez świat, gdzie głoszono prawdę o panteonie;
• खीतुहिन् Khitëën „zasady” – bardzo stara księga, pochodząca jeszcze z suryzmu, jednak znacznie przekształcona w ngeliźmie. Jej celem jest pokazanie, co człowiek ma robić, by osiągnąć wieczne szczęście;
• ळाका Ľáká „historia” – jest to zbiór różnych mitów powiązanych z ngelizmem.

Zasady wiary

Główne wyznanie (Lhamachaz)

Nëën bunema xezá, je Šooñ, Tẽpin ños Nundazë ñosvã činën heanënsi vã ľhisën. Čin čhaajó phantsi su, sejsi su ños jóheľsi su námë žol, lheñg nëënon pjéson zuáën. Kélb činon hégá nëënon ños námë, sënon ños ňésmë i gólon buanmë ňië džatë – zamphëdéënon, vónënon ños tiameon džatëbã ľadjë, xaj phetjá tru kiñ sãm – kiñ sãm.

Tłumaczenie:

Wszyscy bogowie są równi, ale w kontaktach z ludźmi pośredniczą Šooñ, Tẽpin oraz Nundazë. Człowiek ma zalecenie żyć z bogami w spokoju, harmonii i wierze, inaczej zostanie potępiony. Tylko czysty człowiek będzie mógł żyć z bogami, ucztować z nimi i otrzymywać do woli szczęście – partnerów, mięso oraz wieczną strefę komfortu, gdzie będzie mógł po śmierci wypoczywać.

Życie pośmiertne

W zależności, jak wierzący wypełnił swe zobowiązania dla bóstw, czekały na niego trzy potencjalne scenariusze losu po śmierci. O tym, gdzie pójdzie, decydowali bogowie już w momencie śmierci — nie odbywał się sąd duszy.

Trafienie do krainy bogów

Jeżeli osoba była wierna i wypełniła sumiennie wszystkie niezbędne czyny, trafiała do krainy bóstw, gdzie mogła z nimi biesiadować po wieki i być niejawnym członkiem panteonu. Gwarantowane są tam takie rzeczy jak strefa komfortu, w której człowiek będzie mógł do woli spędzać czas jak pragnie, a także mięso, alkohol oraz partnerzy.

Reinkarnacja

Kiedy osoba była biernie niewierna, albo nie wykonała wszystkich zobowiązań, zostaje ukarana ponownym zesłaniem na świat — reikarnacją. W ngeliźmie jest to niepożądane, gdyż celem jest dojść do bóstw. Jednak reinkarnacja daje szansę później dojść do nich w nowym cyklu, jeżeli dusza się poprawi.

Potępienie

Najgorsze, co może przytrafić się duszy. Jeżeli osoba walczyła aktywnie z ngelizmem i nie oczyści swej duszy, czego elementem jest nawrócenie się, zostaje skazana na zniszczenie. Dusza zostaje wtedy zjedzona przez antyboga Djéľhá, a skutki tego odczuje cała rodzina i ród potępionego.