Język banzyjski

język banzyjski banģes tula
Typologia:	fleksyjny, mianownikowo-biernikowy
Utworzenie:	Emil (w 2024)
Cel utworzenia:	język Kyonu
Liczba użytkowników (faktyczna)	1
Sposoby zapisu:	surandralskie, dewanagari, łacinka
Klasyfikacja:	w Hadżalu i Kyonie: języki taldialskie języki taldialskie północne język banzyjski
Kody
Conlanger–1	baz.
Lista conlangów

        

Zobacz też słownik tego języka.

Język banzyjski (baz. बन्जेस् तौल banģes tula [ˈband͡ʒɛs ˈtula]), także czasem irl język ludżorycki kyoński — język używany w Surandralu przede wszystkim w regionie Banzji (baz. बन्ज् Banģ, sur. बन्जि Banzë). Jest jednym z dwu rozwiniętych języków taldialskich w Surandralu.

Język banzyjski zupełnie się różni, tak jak reszta taldialskich, od innych języków Gór Żelaznych. Posiada rozwiniętą fleksję, małą liczbę głosek, które jednak potrafią tworzyć skomplikowane sylaby oraz bardzo specyficzne słownictwo. Od wielu lat jest obiektem zainteresowania wielu osób. Obecnie zyskuje coraz bardziej na znaczeniu przez ważną funkcję kupców banzyjskich w funkcjonowaniu Szlaku Gór, uzyskał między innymi pismo.

Poza Kyonem, banzyjski jest bardzo podobny do innego projektu autora, ludżoryckiego. Różnice są niewielkie – pismo jest fonetyczne, lekko inna fonetyka (głoska /y/, brak wygłosowej depalatalizacji) oraz inny zapas słownictwa, dostosowany do kyońskich realii.

Etymologia nazwy

Nazwa banzyjski pochodzi od regionu Banzja, który nazwę zawdzięcza banzyjskiemu słowo बन्ज् banģ, czyli „duża, otwarta przestrzeń”, co oddaje jej charakter. Nazwa ta dotarła do surandralskiego, gdzie funkcjonuje jako बन्जि Banzë.

Historia

Banzyjski od wielu lat jest używany na obszarze Banzji, a epicentrum znajduje się wokół jeziora Vimaé (sur. भीमहै Vimaé, baz. लुम् Lym). Większość historii jednak nie posiadał formy pisanej, był bowiem tylko językiem niezbyt rozwiniętej lokalnej ludności. Jednak nazwy taldialskie (niekoniecznie już banzyjskie) są znane od czasów I Państwa Gjõów, co świadczy o tym, że obecna ludność zamieszkuje ten obszar od dłuższego czasu.

Pierwsze zainteresowanie miało miejsce w czasach kejreńskich – według miejscowej legendy sam Arew Wielki miał być bardzo zafascynowany egzotyką (na ten obszar) języka banzyjskiego. Nie przyniosło to jednak ani pisma, ani poszerzenia użytku języka.

Od ok. 8000 EK zaczęła lokalnie rosnąć pozycja banzyjskiego. Lokalni handlarze, jako pośrednicy na Szlaku Gór, zaczęli się dość mocno wzbogacać, co pozwoliło na chociażby początek edukacji ich potomków. Kontakt z językiem surandralskim spowodował poznanie pisma, pod tym wpływem część ludności postanowiła spróbować zapisać pismem surandralskim język banzyjski. Można uznać, że to się powiodło – obecne piśmiennictwo ma pewne, umowne zasady, które pozwalają na swobodny odczyt. Jednocześnie większość Banzyjczyków nadal jest niepiśmienna, a znajomość poza Banzją znikoma, co powoduje, że banzyjski nie może pełnić lokalnej lingua franca austnych rubieży Surandralu.

Fonetyka

Samogłoski

Banzyjski posiada system sześciu samogłosek /a/ /ɛ/ /i/ /ɔ/ /u/ oraz /y/. Nie występuje zjawisko iloczasu, aczkolwiek akcentowane samogłoski są wymawiane lekko dłużej.

	Przednie	Środkowe	Tylne
Wysokie	i <i>	y <y>	u <u>
Średnie	ɛ <e>		ɔ <o>
Niskie	a <a>

Dyftongi

W ludżoryckim istnieją też dyftongi. Wszystkie są zakończone na [ɪ̯] lub [ʊ̯], a najpopularniejszym dyftongiem jest /aʊ̯/.

Zakończone na /ɪ̯/	Zakończone na /ʊ̯/
uɪ̯ <ui>	iʊ̯ <iu>
ɛɪ̯ <ei>	ɛʊ̯ <eu>
ɔɪ̯ <oi>	ɔʊ̯ <ou>
aɪ̯ <ai>	aʊ̯ <au>

Spółgłoski

System spółgłosek nie jest zbytnio rozbudowany. Istnieją jednak spółgłoski palatalizowane oraz kontrast /n/ z /ŋ/.

		Wargowe	Przedniojęzykowe	Podniebienne	Welarne	Gardłowe
Nosowe		m <m>	n <n>	ɲ <ņ>	ŋ <ñ>
Zwarte	bezdźwięczne	p <p>	t <t>	t͡ʃ <ç>	k <k>
	dźwięczne	b <b>	d <d>	d͡ʒ <ģ>	g <g>
Szczelinowe		f <f>	s <s>	ʃ <ş>	x <x>	h <h>
Drżące, półsamogłoski		w~ʋ <w>	r <r>	j <j>
Boczne			l <l>

Spółgłoska /w/ posiada allofon [ʋ] na początku słowa, nie występuje jednak u wszystkich mówców.

Dźwięk /ŋ/ występuje tylko przed /k/, /g/ oraz /x/ oraz w końcówce aorystu –oñ.

Akcent

Akcent pada na przedostatnią sylabę.

Gramatyka

Rzeczownik

Rzeczownik jest odmienny i odmienia się przez rodzaje: męski, żeński i nijaki, trzy przypadki: mianownik, dopełniacz(-celownik) i biernik oraz liczby: pojedynczą i mnogą. Wyróżnia się pięć deklinacji, powiązanych z rodzajem: I i II są męskie, IV i V żeńskie, a III nijaki (jest jednak kilka wyjątków od tej zasady).

	I (m)	II (m)	V (ż)	IV (ż)	III (n)
NOM. SG.	-a	-Ø	-a	-i	-Ø
GEN. SG.	-ais	-as	-es	-is
ACC. SG.	-ad	-e	-ak	-ik	-i
NOM. PL.	-adau	-au		-'o
GEN. PL.	-adaus	-aus		-'os
ACC. PL.	-ade	-ai		-'ok

Przykłady odmiany na słowach plara „król”, kjend „droga”, ila „ręka”, geçi „matka” oraz tajiņ „góra”:

	I (m)	II (m)	V (ż)	IV (ż)	III (n)
NOM. SG.	plara	kjend	ila	geçi	tajiņ
GEN. SG.	plarais	kjendas	iles	geçis	tajiņis
ACC. SG.	plarad	kjende	ilak	geçik	tajiņi
NOM. PL.	plaradau	kjendau	ilau	geço	tajiņo
GEN. PL.	plaradaus	kjendaus	ilaus	geços	tajiņos
ACC. PL.	plarade	kjendai	ilad	geçok	tajiņok

Przymiotniki

Do budowy przymiotników wykorzystuje się różne morfemy, najczęstsze to: -es-, -aun-, -e(g)-, -ok-, -uis-. Przymiotnik, tak jak rzeczownik, odmienia się.

	męski	nijaki	żeński
NOM. SG.	-Ø		-a
GEN. SG.	-as	-is	-es
ACC. SG.	-e	-i	-ak
NOM. PL.	-au	-'o
GEN. PL.	-aus	-'os
ACC. PL.	-ai	-'ok

Przykład odmiany na przymiotniku pylm „zły”:

	męski	nijaki	żeński
NOM. SG.	pylm		pylma
GEN. SG.	pylmas	pylmis	pylmes
ACC. SG.	pylme	pylmi	pylmak
NOM. PL.	pylmau	pylmo
GEN. PL.	pylmaus	pylmos
ACC. PL.	pylmai	pylmok

Czasowniki

W banzyjskim czasownik jest bardzo rozwiniętą kategorią mowy i odmienia się przez:

• 3 osoby – pierwsza, druga oraz trzecia. Bardzo grzecznościowe zaimki drugiej osoby typu bansaupa przyjmują czasowniki formy trzeciej osoby. W odmianie odróżnia się my inkluzywne od my ekskluzywnego;
• 2 liczby – pojedyncza i mnoga;
• czasownik banzyjski jest dwuosobowy – odmienia się nie tylko przez podmiot, ale i dopełnienie bliższe. Z tego drugiego zwolnionych jest kilka czasowników oraz czasowniki nieprzechodnie;
  • w większości końcówki dopełnienia bliższego są aglutynacyjne i doklejają się na koniec czasownika, są wspólne dla wszystkich koniugacyj. Ewentualnie rozbieżności są podane przy konkretnych odmianach;
• 5 czasów – teraźniejszy, przeszły niedokonany (imperfekt), przeszły dokonany (perfekt), aoryst, przyszły;
• 5 trybów – oznajmujący, rozkazujący, łączący, przypuszczający i nieświadka;
• stronę czynną, bierną i antybierną.

Aby móc w pełni odmienić czasownik, potrzebne są formy: bezokolicznika, II osoby l. pojedynczej czasu teraźniejszego oraz III osoby l. pojedynczej czasu przeszłego niedokonanego. Wynika to z tego, że forma czasu teraźniejszego, a także aorystu, na ogół jest zredukowana.

Omówienie kategorii gramatycznych

Czasy

Jak już było wspomniane, banzyjskiposiada pięć czasów gramatycznych. Używa się ich następująco:

• czas teraźniejszy – używa się go do czynności regularnie powtarzających się lub trwających tu i teraz. Użycie go w kontekście przyszłym jest bardzo archaiczne;
• czas imperfekt – zwany też czasem przeszłym niedokonanym, jednak prócz czynności z przeszłości, które nie wiadomo czy się ukończyły, może też wyrażać bardzo odległe, obecnie nierealne plany na przyszłość (np. φωποιαιορχτούκ ἱγανιούκ "będę produkował pługi" – na razie nie zapowiada się nic a nic, żebym to robił). W podstawowej funkcji przyjmuje augment, ale nie robi tego w znaczeniu przyszłym (jak w podanym przykładzie);
• czas perfekt – czas przeszły dokonany, wyraża czynności dokonane, których efekt jest odczuwany w obecnej sytuacji. Zawsze przyjmuje augment;
• czas aoryst – wyraża czynności historyczne. Wbrew pozorom, nie zawsze musi oznaczać czynności dokonane, lepszą nazwą dlań byłby więc czas historyczny. Bardzo powszechny w narracji, nie posiada augmentu;
• czas przyszły – wyraża czynności przyszłe, o ile są realne lub prawdziwe.

Augment (Neidarois)

W czasie perfekt oraz imperfekt czasownik wydłuża się o dodatkową samogłoskę w nagłosie, zwaną augmentem (ludż. neidarois). Forma tego morfemu to e–. Pochodzi on od dawnego morfemu aspektu dokonanego, który z czasem wyewoluował w znacznik czasu przeszłego. Augment nie pojawia się w aoryście, a także w imperfekcie w znaczeniu przyszłym.

Koniugacja I

Czasowniki tej grupy charakteryzują się bezokolicznikiem –is lub –es. W formach II osoby na ogół zachodzi apofonia e → o, i → y oraz podobne.

Osoba		ja	ty, Ty	on, ona, ono Pan, Pani	my ex.	my in.	wy, Wy	oni, one Panowie, Państwo
Tryb oznajmujący	Teraźniejszy	–"e	–y(g)	–Ø	–in	–ul	–Ø (–at)	–er
	Imperfekt	–ajor	–ygor	–or	–inor	–ulor	–ator	–eror
	Perfekt	–aja	–yga	–a	–ina	–ula	–ata	–era
	Aoryst	–en	–oñ	–en	–jyn	–yln	–yn	–yrn
	Przyszły	–eme	–yme	–me	–inme	–ulme	–ame	–erme
Łączący	Teraźniejszy	–eti	–yti	–ti	–nti	–ulti	–ati	–erti
	Imperfekt	–etijor	–ytijor	–tijor	–intijor	–ultijor	–atijor	–ertijor
	Perfekt	–etija	–ytija	–tija	–intija	–ultija	–atija	–ertija
	Aoryst	–enur	–oñgur	–enur	–jynur	–ylnur	–ynur	–yrnur
	Przyszły	–etime	–ytime	–time	–ntime	–ultime	–atime	–ertime
Tryb rozkazujący		brak	–Ø	–i	–ini	–uji	–Ø	–eri
Formy nieosobowe		Bezokolicznik	Imiesłów czynny pozytywny	Imiesłów czynny negatywny	Imiesłów bierny teraźniejszy	Imiesłów bierny przeszły	Forma potencjalna	Gerundium
		–is/–es	–ou	–a	–in	–ort	–y	–en (III k.)

Koniugacja II

Czasowniki tej grupy charakteryzują się bezokolicznikiem –ys lub rzadko –os. Brak tu apofonii typowej dla I koniugacji.

" oznacza brak palatalizacji przed samogłoską przednią.

Osoba		ja	ty, Ty	on, ona, ono Pan, Pani	my ex.	my in.	wy, Wy	oni, one Panowie, Państwo
Tryb oznajmujący	Teraźniejszy	–"e	–y(g)	–Ø	–yn	–ul	–Ø (–ot)	–"er
	Imperfekt	–ojor	–ygor	–or	–ynor	–ulor	–otor	–"eror
	Perfekt	–oja	–yga	–a	–yna	–ula	–ota	–"era
	Aoryst	–un	–oñ	–en	–jyn	–yln	–yn	–yrn
	Przyszły	–"eme	–yme	–me	–ynme	–ulme	–ome	–"erme
Łączący	Teraźniejszy	–"eti	–yti	–ti	–nti	–ulti	–oti	–"erti
	Imperfekt	–"etijor	–ytijor	–tijor	–yntijor	–ultijor	–otijor	–"ertijor
	Perfekt	–"etija	–ytija	–tija	–yntija	–ultija	–otija	–"ertija
	Aoryst	–unur	–oñgur	–enur	–jynur	–ylnur	–ynur	–yrnur
	Przyszły	–"etime	–ytime	–time	–ntime	–ultime	–otime	–"ertime
Tryb rozkazujący		brak	–Ø	–i	–yni	–uji	–Ø	–"eri
Formy nieosobowe		Bezokolicznik	Imiesłów czynny pozytywny	Imiesłów czynny negatywny	Imiesłów bierny teraźniejszy	Imiesłów bierny przeszły	Forma potencjalna	Gerundium
		–ys/–os	–ou	–a	–un	–ort	–y	–on (III k.)

Koniugacja III

Koniugacja ta charakteryzuje się końcówkami -es, -is, -ys i odmiana jest dość nieregularna.

Osoba		ja	ty, Ty	on, ona, ono Pan, Pani	my ex.	my in.	wy, Wy	oni, one Panowie, Państwo
Tryb oznajmujący	Teraźniejszy	–Vje	–Vjy(g)	–V	–Vn	–Vjul	–Vj /(–Vjat)	–Vjer
	Imperfekt	–Vjajor	–Vjygor	–Vjor	–Vnor	–Vjulor	–Vjator	–Vjeror
	Perfekt	–Vjaja	–Vjyga	–Vja	–Vna	–Vjula	–Vjata	–Vjera
	Aoryst	–Vjen	–Vjoñ	–Vjen	–Vjyn	–Vln	–Vjyn	–Vrn
	Przyszły	–Vjeme	–Vjyme	–Vme	–Vnme	–Vjulme	–Vjame	–Vjerme
Łączący	Teraźniejszy	–Vjeti	–Vjyti	–Vti	–Vnti	–Vjulti	–Vjati	–Vjerti
	Imperfekt	–Vjetijor	–Vjytijor	–Vntijor	–Vntijor	–Vjultijor	–Vjatijor	–Vjertijor
	Perfekt	–Vjetija	–Vjytija	–Vtija	–Vntija	–Vjultija	–Vjatija	–Vjertija
	Aoryst	–Vjenur	–Vjoñgur	–Vjenur	–Vjynur	–Vlnur	–Vjynur	–Vrnur
	Przyszły	–Vjetime	–Vjytime	–Vtime	–Vntime	–Vjultime	–Vjatime	–Vjertime
Tryb rozkazujący		brak	–V	–Vji	–Vjini	–Vjuji	–V	–Vjeri
Formy nieosobowe		Bezokolicznik	Imiesłów czynny pozytywny	Imiesłów czynny negatywny	Imiesłów bierny teraźniejszy	Imiesłów bierny przeszły	Forma potencjalna	Gerundium
		–Vs	–Vjo	–Vja	–Vjin	–Vjort	–Vjy	–Vjen (III k.)

Dopełnienie bliższe

W stronie czynnej, prawie wszystkie czasowniki przechodnie, prócz odmiany przez osobę podmiotu, mają także oznaczone dopełnienie bliższe. Dokonuje się tego za pomocą aglutynacji:

Osoba	ja (per)	ty (hyp) Ty (maup)	on (şeta) Pan (bansaupa)	ona (şeti) Pani (banoldi)	ono (şet)	my ex. (las)	my in. (wol)	wy (kjer) Wy (makjer)	oni (şetadau) Panowie (bansaupadau)	one (şeto) Panie, Państwo (banoldo)
Przyrostek	–d	–j	–xtad –ixtad	–xtik –ixtik	–xti –ixti	–k	–amn –mn	–gys	–xtadau –ixtadau	–xtok –ixtok

Końcówki trzeciej osoby rozszerzone o /i/ pojawiają się po zbitkach spółgłoskowych, mających co najmniej dwie spółgłoski.

Końcówka dopełnienia drugiej osoby –j przybiera formy:

• –j po samogłoskach;
• –j w miejsce końcowego –l;
• nie pojawia się po spółgłoskach i dyftongach, ale wszystkie końcówki wtedy przybierają pełne formy, np. –yg oraz –at.

Końcówka –amn redukuje się do –mn po samogłoskach.

Z wyjątkiem końcówki –i i –amn, przed końcówkami dopełnienia końcówki podmiotu usuwają z siebie końcową zwartą, np. –at + –d → –ad.

Przykład użycia: emeslajaxtad "umyłem go".

Usunięcie tych końcówek z czasowników przechodnich tworzy stronę antybierną.

Negacja

Negacja jest tworzona za pomocą czasownika posiłkowego wolt (bez formy bezokolicznika, odmiana według II koniugacji) oraz imiesłowu czynnego negatywnego. Przykłady:

• tadly "jesz" → wolty tadla "nie jesz";
• eģokor "mówił" → ewoltor ģoka "nie mówił".

Przysłówki

Przysłówki tworzy się od przymiotników i na ogół przybierają końcówkę –i, –e lub –ox.

Zaimki

	ja	ty	Ty	Pan	Pani	on	ona	ono	my ex.	my in.	wy	Wy	Panowie	Panie, Państwo	oni	one
NOM.	per	hyp	maup	bansaupa	banoldi	şeta	şeti	şet	las	wol	kjer	makjer	bansaupadau	banoldo	şetadau	şeto
GEN.	dus	jes	majes	bansaupais	banoldis	şetais	şetis	şetis	kopis	hamņis	gyses	magyses	bansaupadaus	banoldos	şetadaus	şetos
ACC.	dy	ji	maji	bansaupad	banoldik	şetad	şetik	şeti	kop	hamn	gys	magys	bansaupade	banoldok	şetade	şetok

Zaimki bansaupadau, şetadau są używane tylko do grup rodzaju męskiego, gdzie indziej używa się zaimków banoldo oraz şeto.

Zapis

Zapis za pomocą pisma surandralskiego i dewanagari

Pismo surandralskie, reprezentowane przez dewanagari, jest powszechnym na Kyonie sposobem zapisu języka banzyjskiego, jednak nie jest ono uregulowane. Ponieważ banzyjski jest dużo mniej prestiżowy od surandralskiego, a sam ma mało fonemów, to posiada wiele znaków używanych tylko w zapożyczeniach z tego języka (oraz pośrednio kejreńskiego).

Forma niezależna	Transkrypcja	Jako diakrytyk na प		Forma niezależna	Transkrypcja	Jako diakrytyk na प
अ	a	प		आ	(a)¹	पा
इ	i	पि		ई	(i)¹	पी
उ	y	पु		ऊ	(y)¹	पू
ए	e	पे		ऐ	i	पै
ओ	o	पो		औ	u	पौ

	Bezdźwięczne		Przydechowe		Dźwięczne		Dźwięczne przydechowe		Nosowe		Płynne		Boczne szczelinowe		Szczelinowe		Krtaniowe
Welarne	क	ka	ख	(xa)¹	ग	ga	घ	ha	ङ	ña	र	ra			ह़	xa	ह	(ha)¹
Welarne palatalizowane	च	ça	छ	(şa)¹	ज	ģa	झ	(şa)¹	ञ	ņa	य	ja			श	şa
Przedniojęzykowe palatalizowane	ट	(tsa)¹	ठ	(sa)¹	ड	(sa)¹	ढ	(ja)¹	ण	(ņa)¹	ळ	(ja)¹	ऴ	(ja)¹	ष	(şa)
Przedniojęzykowe	त	ta	थ	(sa)¹	द	da	ध	(la)¹	न	na	ल	la	ल़	(la)¹	स	sa
Wargowe	प	pa	फ	fa	ब	ba	भ	(wa)¹	म	ma	व	wa

• ¹ — tylko w zapożyczeniach;